افسانه‌ی شعرشناسِ خنیاگر (I)

پرویز مشکاتیان (۱۳۳۴-۱۳۸۸)
پرویز مشکاتیان (۱۳۳۴-۱۳۸۸)
افسانه‌ی شعرشناسِ خنیاگر (*)
چهره‌های افسانه‌ای پدیده‌های در خور توجهی هستند، زیرا آرزوهای دست‌یافته و دست‌نیافته‌ی یک جهان فرهنگی را بازمی‌تابانند. آنها نیز مانند ما موجودات میرا به دنیا می‌آیند، اوج می‌گیرند، و گاه در مدت زندگی‌شان در دل و جان مردمان رخ می‌گردانند و به چیزی تبدیل می‌شوند که نبوده‌اند. آنها را می‌بینیم که مانند نواختران آسمان در جایی که هیچ ستاره‌ی پرنوری دیده نمی‌شود، ناگهان درخشیدن می‌گیرند.

اما این بدان معنی نیست که ظهورشان بی‌مقدمه است بلکه به این معناست که ما دوره‌ی تکوین آنها را نمی‌بینیم. افول نیز می‌پذیرند به دو معنی؛ دیگر در آسمان به معنای حقیقی نمی‌درخشند و تنها در یاد مردمی که دوستشان دارند می‌زیند، یا از یاد و خاطر مردم نیز رفته و افسانه‌شان خاموش می‌شود. شخصیت افسانه‌ایی، زمانی که دیگر حضور مادی نداشته باشد انسان‌وارگی‌اش را از دست داده و به نشانه‌ای، موضوعی یا اسطوره‌ای تبدیل می‌شود.

از این دست افسانه‌ها در هر حوزه‌ای وجود دارند. در موسیقی نیز چنین است؛ وزیری نماد مبارزه برای نوآوری، صبا نماد نبوغ، سماعی نماد شایستگی و در عین حال باقی گذاشتن اثری بسیار اندک، رضا محجوبی نماد شیدایی سودازده، جلیل شهناز نماد بداهه‌نوازی و… پرویز مشکاتیان هم یکی از همین افسانه‌هاست در وادی موسیقی. حتا امروز که زیاد از حضور فیزیکی او دور نیستیم او افسانه‌ای است که بخش‌هایی از موسیقی ایرانی را تغییر داد.

امروز هنوز ما بخت این را داریم که از نزدیک ببینیم چگونه ستاره‌ی او متولد شد و چگونه درخشان نقش آسمان گرفت، درست پیش از آن که چند صبح و شام دیگر بگذرد و دیگر افسانه‌ی شکل گرفته هیچ نسبتی با آنچه حقیقتا بود نداشته باشد.

پیش از هر چیز می‌باید پرسید کدام رویه‌ی او قهرمانانه‌ بود؟ اگر اولین اجرهای ثبت شده‌ی مشکاتیان را از نظر بگذرانیم خواهیم دید چگونه او جوانی است در میانه‌ی یافتن زبان شخصی‌اش و تحت تاثیر شخصیت افسانه‌ای دیگر پیش از خودش؛ فرامرز پایور. در این وادی او تنها نیست، اغلب موسیقی‌دانانی که می‌شناسیم، روزگاری از نقطه‌ای آغاز کرده‌اند که پیشینیان ایستاده بودند حتا اسطوره‌ی نبوغ موسیقایی همه‌ی دوران‌ها؛ بتهوون.

به واقع چه چیزی او را به ستاره‌ای درخشان در آسمان موسیقی بدل ساخت؟ خوش نواختن؟ مهارت فنی؟ چیره‌دستی و خوش‌نوازی قهرمان می‌سازد، افسانه می‌پردازد ولی به تنهایی کافی نیست. او و هم‌نسلانش اما در موقعیتی قرار گرفتند که آنها را بر دل مردم نشاند و این بیش از هر چیزی به آنها فرصت افسانه شدن داد. بیشترشان در سال‌های آغاز جوانی بودند که ناگهان تندباد انقلاب برخاست و آنها نیز همراه مردم شدند، این داستانی مکرر است، اما پس از فرونشستن تندباد آنان همچنان محبوب مردم بوده و این بار گداخته‌تر و پخته‌تر به راه ادامه دادند.

درست از همین جا است که یکی از ویژگی‌های پرویز مشکاتیان خود را در نهایت کیفیت به نمایش گذاشت. به این فرهنگ بنگرید، بیشتر افسانه‌هایش در وادی اندیشه کیانند؟ شاعران. مشکاتیان نیز انگشت بر همین رگ حساس فرهنگ فارسی زبان گذاشته بود.

مگر نه این که او «رزم مشترک» را در آغاز راه و حتا پیش از اوج این دوره ساخت و اعتبار «یکی از موفق‌ترین برخورد‌های میان شعر غیر عروضی و موسیقی دستگاهی» را برای خود ثبت کرد. اما کار از این هم فراتر رفت و تا جایی کشید که همه جا صحبت از شعرشناسی و گاه و بی‌گاه حتا انتساب واژگانی شعرگونه به خود او شد. همین امر شاید، او را به مرز افسانه‌ی شناخته شده‌ی فرهنگی نزدیک و نزدیک‌تر کرد.

(*) این یادداشت کوتاه برای پرونده‌ای که هفته‌نامه‌ی نگاه پنجشنبه به مناسبت یادروز درگذشت پرویز مشکاتیان (۳۰ شهریور) منتشر کرد، نوشته شده است.

یک دیدگاه

  • ریزوندی
    ارسال شده در آذر ۵, ۱۳۹۱ در ۷:۲۳ ب.ظ

    من نمی دانم مشکاتیان به جز ساختن سه چهار ملودی زیبا چه کار دیگری انجام داده است که تبدیل به اسطوره می شود؟

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر آلبوم «ایران زمین»

سوال این است که آیا می‌توان خلاقیت را آموزش داد؟ و جواب این که حتا اگر هم نتوان، حداقل می‌شود با برانگیختن و آزاد گذاشتن، آدم‌های صاحب خلاقیت را تشویق به استفاده از آن کرد و پروراند. آنچه هشت آهنگساز نوجوان آلبوم ایران‌زمین و مدیر هوشیار «پروژه‌ی آهنگسازان جوان»، امیرمهیار تفرشی پور، به اعتبار موسیقی‌شان به صحنه‌ی امروزین موسیقی ما می‌آورند دقیقا پاسخی است که دیدیم.

آلبوم «در محاصره» با آهنگسازی منتشر شد

یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی و آهنگسازی بهزاد عبدی در قالب آلبوم صوتی تصویری «در محاصره» به خوانندگی محمد معتمدی، توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» منتشر شد. آلبوم «در محاصره» مشتمل بر یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی بهزاد عبدی که مرداد ماه سال ۱۳۹۵ به خوانندگی محمد معتمدی در تالار وحدت تهران روی صحنه رفت، در قالب یک اثر صوتی تصویری توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» وارد بازار موسیقی شد. این مجموعه همزمان با کنسرت‌های اروپایی ارکستر «خنیاگران مهر» در کشورهای فرانسه، سوئیس، کانادا و آمریکا نیز به صورت فیزیکی و دیجیتال در دسترس مخاطبان قرار گرفته است.

از روزهای گذشته…

بیست سال تحول موسیقی در ایران (I)

بیست سال تحول موسیقی در ایران (I)

درآمد: پس از انتشار دو مقاله با عنوان حضور موسیقی سمفونیک در انقلاب ۱۹۷۹، با توجه به استقبال دوستان و نیز فقدان مراجع مقبول آکادمیک و قابل استناد، بر آن شدم تا این موضوع را بیشتر مورد توجه قرار داده و به صورت مجموعه مقالات مستقلی از سایر نویسندگان و صاحب نظران منتشر نمایم. از این رو، هنرمند گرامی، جناب آقای دکتر کامبیز روشن روان که خود آثار موسیقایی بسیاری را در دوره مورد بحث آفریده و پژوهش های بسیاری را پیرامون مسأله ی رشد و گسترش موسیقی در ایران به انجام رسانده است، دعوت ما را اجابت نموده و مقاله ی حاضر را به زبان انگلیسی و با عنوان (Twenty Years of Developments in Persian Music) که برای نخستین بار در کنفرانس IEEE ارائه گردید، برای ترجمه در اختیار راقم این سطور قرار دادند. با تشکر از ایشان، مقاله ی حاضر را در چندین بخش تقدیم خواهم نمود. کیوان یحیی
بنای کروی استکهلم

بنای کروی استکهلم

یکی از بزرگترین سالنهای جهان سالن کروی استکهولم است که استفاده های بسیار متنوعی دارد که از جمله آنها برگزاری کنسرت های بسیار بزرگ موسیقی است. بنای کروی استکهلم بزرگترین ساختمان کروی جهان است که ساخت آن دو سال و نیم به طول انجامیده است. در زبان سوئدی به گلوبن (globen) یا کروی شهرت دارد. بنایی به شکل یک توپ گلف خیلی بزرگ که ۱۱۰ متر قطر و ۸۵ متر ارتفاع داخلی آن است.
چهره ی آدرنو از قابِ اتنوموزیکولوژی (III)

چهره ی آدرنو از قابِ اتنوموزیکولوژی (III)

اگر یک نماینده ی اصلاح طلب مجلس بخواهد اصلاحیه ای بر سیاست های فرهنگیِ کشوری ارائه دهد، و یا یک جامعه شناس بخواهد پژوهشی در قلمرو موسیقی عامه پسند انجام دهد، نظرات آدرنو می تواند بهترین یاری رسان آنان باشد اما: یک اتنوموزیکولوگ چگونه می تواند آدرنویی و فرانکفورتی باشد!؟
طرحی برای فرآیند موسیقایی

طرحی برای فرآیند موسیقایی

امروزه مفهوم فرآیند در سیستم های نوین مدیریتی بکار گرفته می شود. در این مفهوم برای تولید هر محصول سلسله ای از فعالیت ها انجام می گردد. هر فرآیند در درون سیستمی انجام می گردد و طی آن ورودی ها پس از طی یک سری فعالیتها به محصول تبدیل می شوند.
ارکستر ایالتی باواریا

ارکستر ایالتی باواریا

ارکستر ایالتی باواریا (Bavarian State Orchestra) ارکستری متعلق به اپرای ایالتی باواریا می باشد. ارکستر باواریا در سال ۱۵۲۳ توسط لودویگ سنفل (Ludwig Senfl) در شهر مونیخ آلمان به وجود آمد. سنفل آهنگساز سوئیسی دوره رنسانس بود که در آلمان فعالیت هنری داشت. وی مشهورترین هنرجوی هنریش ایزاک (Heinrich Isaac)، همچنین مدیر موسیقی کاخ سلطنتی ماکسیمیلیان اول و چهره ای برجسته در توسعه روش “پولیفونیک فرانسوی-فلمیش” (Franco-Flemish polyphonic) در آلمان بوده است.
درباره‌ی نقد نماهنگ (X)

درباره‌ی نقد نماهنگ (X)

گونه‌شناسی و تحلیل زیباشناختی امکانات تفسیری نماهنگ را چنان که تاکنون از سر گذشت به روی نقد می‌گشاید. با در دست داشتن این آغازگاه‌ها لایه‌های بنیادی تفسیر درون-سو میسر می‌شود و شالوده‌ای فراهم می‌گردد حتا برای آن‌گونه از تفسیرها که یکسره به مسایل انسانی-اخلاقی فراتر از خود نماهنگ می‌پردازند. با وجود این همه آغازگاه‌های تفسیری، هنوز یک ساحت از نقد ناگشوده می‌ماند و آن ارزیابی است. با آنچه تاکنون به‌دست داده شد (به‌ویژه به آن روش تحلیل نسبتا خنثا) نمی‌توان نوری بر ارزیابی تاباند مگر آن‌که به ترتیبی برای گونه‌های بازشناخته مراتب ارزش ذاتی در نظر بگیریم. برای مثال با پیچیده‌تر شدن گونه‌ها از لحاظ ربط نوعی شاءن و اعتبار به مصداق‌هایشان داده شود، که یعنی پیچیدگی عامل برتری است (و می‌دانیم که به سختی می‌توان دفاعی موثر از این ادعا کرد). اما این چاره‌ی کار نیست. مساله‌ی ارزش نماهنگ‌ها تنها با تعیین یک معیار فروگشایی نمی‌شود بلکه معضلات بس پیچیده‌تری را پیش روی می‌گذارد.
میرهادی: نسل جدید آماده تر هستند

میرهادی: نسل جدید آماده تر هستند

ارکستر زهی باربد به رهبری کیوان میرهادی و سرپرستی محمد هادی مجیدی در سومین دوره جشنواره بین المللی موسیقی معاصر تهران در تاریخ سوم اردیبهشت ماه ۹۷ ساعت ۱۸ در تالار رودکی به روی صحنه رفت. در این اجرا یک قطعه از کیوان میرهادی برای با نام کنسرتو تنبور اجرا شد. امروز گفتگوی ما را با کیوان میرهادی درباره این کنسرت می خوانید:
نگاهی به آلبوم “طغیان” (II)

نگاهی به آلبوم “طغیان” (II)

در آلبوم “طغیان”، غیر از ساختار غیر معمولی که در ابتدا سخن گفته شد، تاکید زیادی نیز بر نقش شاعر شده، به طوری که در تصویر داخل آلبوم هر چهار هنرمند در کنار هم دیده می شوند. امیر مرزبان شاعر جوانی است که همراه و مهمتر از آن همدل این گروه بوده و شعری از خود را به نام “طغیان” می خواند که کلید فهم جلد این آلبوم و مانیفست این اثر نیز هست.
اولین آلبوم تصویری آکاپلا ایران منتشر می شود

اولین آلبوم تصویری آکاپلا ایران منتشر می شود

این آلبوم بصورت دیجی پک و شامل ۱ آلبوم صوتی + ۱ آلبوم تصویری در ۱۰ قطعه و کلیپ متفاوت منتشر می شود. آلبوم پیش رو اولین آلبوم رسمی گروه آوازی دامور بعد از ۶ سال فعالیتش خواهد بود که در سبک آکاپلا (آواز بدون همراهی ساز) و برای اولین بار در ایران بصورت تصویری منتشر می شود.
فواصل در موسیقی

فواصل در موسیقی

مقایسه می شنود، فاصله بین آنها گفته می شود. ممکن است این دو نت یا باهم نواخته شوند (بصورت آکورد) و یا بطور متوالی (بصورت ملودی) به دنبال هم.