بررسی کوتاه در باب سنت و نوآوری در موسیقی ایرانی (I)

آنرا که دیگری نیز بتواند به نیکی تو بگوید، مگوی، به خوبی تو بنویسد منویس.
خود را به هیچ چیز خویشتن مبند جز آن چه می بینی که در هیچ کجای دیگر جز در تو نیست.
آه، جانشین ناپذیرترین هستی ها را بیافرین.
آندره ژید (مائده های زمینی)
تاریخ به ما نشان داده است، نزاع بر سر سنت و مدرنیته کاری بس بیهوده بوده است. با این همه، همچنان نقش پرنگی در جامعه ما به خصوص جامعه موسیقی که بحث مورد نظر ماست، دارد. از یک سو سنت، تهی و تو خالی بودن ارزش های مدرنیته و از سوی دیگر مدرن ها، کهنه گرایی و ناکارآمد بودن سنت را به یکدیگر گوشزد می کنند.

در این میان سنت گرایان بیشتر توجه من را به خود جلب می کنند.

با نگاه اجمالی، بحث را به سوءتفاهم ها و برداشتهای سطحی سنت گرایان در مواجهه با امر مدرن می کشانم. از این جهت برداشت های سطحی را در مقابل امر مدرن، به سنت اطلاق کردم چون، در نخستین گام، سنت فراموش کرده است که بقایش در حضور پدیده ی مدرن خواهد بود؛ همانند وابستگی دو مفهوم گذشته و آینده به یک دیگر.

از طرفی چه چیزی سنت است؟ ما به کدامین مفاهیم سنت می گوییم؟ از طرفی دیگر در سده های اخیر هیچگونه فعالیت علمی در زمینه موسیقی ایران نداشته ایم. تنها چیزی که داشته ایم و داریم عده ای موسیقیدان علاقمند به حفظ سنت موسیقی ایرانی است که البته این به هیچ وجه بد نیست، چرا که حفظ آن بخشی از رسالت ماست، اما در مقابل موسیقی سنتی جایگاه موسیقی معاصر کجاست؟

آیا مفهوم مدرن در موسیقی دستگاهی وجود دارد؟ (در واقع بحث ما بر سر موسیقی با پسوند موسیقی ملی و ساز و کارهایش است.)

اطلاق پسوند سنت (سنتی)، برای مثال به موسیقی استاد حسین علیزاده که ما شاهد این نوع نام گذاری از همه طرف بوده ایم به شدت کارِ اشتباهی است.

اول باید عرض کنم که از آنجای که ما با نوع زبانمان فکر می کنیم و در ناخودآگاه ما تاثیر دارد، استفاده صحیح از کلمات امری واجب است. وقتی به فلان موسیقی می گویم سنتی مبنای ما از سنت چیست؟ کیست؟ آیا مبنای ما از سنت، موسیقی دوره قاجار است و آیا ویژگیهای موسیقی استاد علیزاده از جمله، فرهنگ، عناصر، مفاهیم، با موسیقی دوره قاجار برابر است؟

چیزی که باید دانست این است که سنت نیز مرتبط با امر قدسی و معرفت قدسی است و اینها زنجیره وار به یکدیگر مرتبط هستند. در واقع برای فهم درست سنت باید امر قدسی را شناخت، زیرا بر مبنای آن بنا شده است. امر قدسی در واقع تجلی مرکز مطلق در حاشیه ی دایره هستی است که ما در آن بسر می بریم. این امر جدای از دین نسیت. برای مثال اگر اسلام را در نظر بگیرید، برترین هنر مقدس در این دین خوشنویسی بوده زیرا که در این هنر، کلام الله به تجسم در می آید. هنرمند سنتی، به یاری فنونی سنتی، با ابزاری، برای بیان پاره ای نمادها می پردازد که فرا فردی است. هر گونه هنر سنتی نه روان فردی هنرمند، بلکه عالم مابعدالطبیعی و معنوی است که به هنرمند تعالی می بخشد و ریشه تفاوت بزرگ میان هنر سنتی و مدرن نیز از همین جاست. از این رو آشکار است که هنر سنتی در دل سنت جاری است و هویتش را از آن می یابد و از طرف دیگر سنت از امر قدسی بر می خیزد و هویتش باز به آن بسته است. سنت امر قدسی را اخذ کرده و آن را انتقال می دهد و از راه ها و با ابزار گوناگون مرئی ملموسش می سازد، در حالی که امر قدسی حقیقتی است که سنت انتقال دهنده آن است. از این رو این دو عنصر از هم جدای ناپذیرند.

برای مثال به درآمد ماهور نگاهی می اندازیم. (نمونه ۱)


مرجعیت نت دو در درآمد ماهور نوعی نماد پردازی محسوب می شود. تمام جزئیات به یک امر واحد ختم می شوند. همانند نسبت مخلوقات با خداوند. این نماد پردازی ها که شاخصه کلی هنر سنتی ست در سراسر ردیف موسیقی یافت میشود و ما به اعتبار این مفاهیم و عناصر مورد استفاده در آن، موسیقی میرزاعبدالله را سنتی می دانیم.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

یادداشتی بر موسیقیِ متنِ فیلم «آشغال‌های دوست‌داشتنی»

جدیتِ آغاز فیلم از جایی که گوینده‌ی شبکه‌ی ماهواره‌ای، خبری درباره‌ی «منیرخانوم» می‌گوید به یکباره رنگ عوض می‌کند و بیننده وارد خیالات او می‌شود. این اولین نمود موسیقی در فیلم است: یک هفت‌ضربیِ سرخوشانه‌، با پایه‌ای روی سه‌تار به‌صورتِ خفه (Mute) که به یاریِ تغییر فضایِ فیلم می‌آید. روی همین ملودی، طنز فیلم پررنگ‌تر می‌شود. منیر چندین بار با تغییر کانال‌های ماهواره، گیتارنوازی را می‌بیند که ترانه‌ای با کلیدواژه‌ی نام او می‌خواند. این ملودی چند بار دیگر در لحظاتی که بار کمدی فیلم بیشتر است حضور می‌یابد: صحنه‌ای که منیر دنبال بغلیِ شوهر می‌گردد یا آنجا که همه به توصیه‌ی شوهر، ظاهرِ خود را درست می‌کنند تا برای ورود مأمورین آماده باشند.

جان کیج و ذن بودیسم (IV)

گفتگوی بالا بین پروفسور «سوزوکی» – استاد فلسفه شرق دور – و یکی از شاگردانش در دانشگاه کلمبیا صورت گرفته که جان کیج آن را در مقاله ای به نام «شفافیت و ظرافت» آن را نقل می کند. می گویند که «ذن» اولین بار با یک کنایه آغاز شد. بدین گونه که: روزی بودا با شاخه گلی در دست به جایگاه موعظه ی روزانه اش آمد و به جای موعظه های معمول، آن روز فقط گل بود و سکوت. یکی از پیروانش راز پیامِ بی کلام او را دریافت و ذن آغاز شد.

از روزهای گذشته…

رحمت الله بدیعی: در کمانچه و قیچک خودآموز بودم

رحمت الله بدیعی: در کمانچه و قیچک خودآموز بودم

پرویز محمود. در سال ۱۳۲۶، از سن یازده سالگی یعنی از کلاس چهارم ابتدایی، در زمان مدیریت محمود وارد هنرستان عالی موسیقی شدم. اما به خاطر برخی مشکلات خانوادگی (اینکه پدر و مادرم در کاشان بودند، من هم طبعا باید به کاشان می رفتم)، وقفه ای در تحصیلم به وجود آمد ولی طولی نکشید که دوباره به هنرستان برگشتم و تا دیپلم ادامه دادم. بعد از دیپلم هم باز چند سالی وقفه هایی در تحصیلاتم به وجود آمد، تا اینکه در سال ۱۳۵۸ لیسانس خود را گرفتم.
درباره کتاب «شورانگیز» (I)

درباره کتاب «شورانگیز» (I)

چاپ دوم کتاب و سی‌دی «شورانگیز: آشنایی مقدماتی با دستگاه‌های موسیقی ایرانی برای سنتور» به گزینش، نت‌نگاری و تنظیم رامین صفایی توسط نشر خنیاگر منتشر شد. شورانگیز، ‌چنان‌که از نامش برمی‌آید، تلاشی است برای برانگیختن شور و شوق هنرجویان سنتور برای یادگیری دستگاه‌ها و ردیف موسیقی ایرانی؛ کتابی است برای هنرجویانی که می‌خواهند با کلیتی از دستگاه‌های موسیقی ایرانی و مهم‌ترین گوشه‌های آن آشنایی یابند و همۀ دستگاه‌ها و آوازهای ردیف را به‌جز نوا و راست‌پنجگاه در بر دارد.
ارکستر سمفونیک تهران، چطور محو شد (II)

ارکستر سمفونیک تهران، چطور محو شد (II)

مشایخی بعد از چند اجرای ضعیف با ارکستر سمفونیک تهران، کنار گذاشته شد و پس از آن رهبری ارکستر به منوچهر صهبایی رسید. منوچهر صهبایی با برگزاری تمرین های هدفمند و منظم، وضعیت ارکستر سمفونیک را بهبودی بیشتری بخشید ولی اجراهای پی در پی برنامه های سفارشی و کم ارزش ارکستر سمفونیک تهران، مخل تمرینات منظم بود.
متنوع و پر شتاب (II)

متنوع و پر شتاب (II)

این قطعه هم جزو قطعاتی است که بجای آرپژ با ملودی آغاز می شود. بعد از اورتور هم مجددا جمله ی پر مغزتری را می شنویم که شنونده را در انتظار شنیدن ادامه قطعه نگه می دارد. روند کلی قطعه هم با متانت و وقار پیش می رود. بنظر من این قطعه جزو قطعات خوب این آلبوم بود.
John Broadwood & Sons

John Broadwood & Sons

از قدیمی ترین و شاید حتی اولین تولید کننده رسمی پیانو در انگلستان می توان به کمپانی John Broadwood & Sons اشاره کرد. اولین پیانوهای ساخت این کارخانه که به پیانوهای مربعی (Square-Pianos) معروف بود شهرت جهانی داشته و کارخانه تولید پیانو Broadwood در طول قرن هجدهم و نوزدهم از بزرگترین و مهمترین سازندگان پیانو در جهان بوده است.
همراه با موسیقی تا آخرین لحظه

همراه با موسیقی تا آخرین لحظه

فریدون ناصری رهبر دائم ارکستر سمفونیک تهران جمعه هفدهم تیر ماه در بیمارستان مدائن تهران درگذشت. وی در سال ۱۳۶۹ در مراسمی که به مناسبت بزرگداشت مرتضی حنانه رهبر و دوست دیرینه او، برگزار شده بود، برای اولین بار هدایت ارکستر سمفونیک تهران را به دست گرفت.
بچه‌ها بیایید به موسیقی فکر کنیم… (III)

بچه‌ها بیایید به موسیقی فکر کنیم… (III)

آموختن دستگاه‌ها از شناسایی نام‌ها آغاز می‌شود. گوینده نام‌ها را یک به یک می‌گوید و سپس مانند قبل، با پرسش‌هایی به بچه‌ها کمک می‌کند یادگیری خود را بیازمایند. جالب این است که نام‌های نادرست دستگاه‌ها همگی نام‌‌هایی است که در کاربردهای دیگر درست است؛ مانند: ابوموسی، هما و … در شیار ۸ اشارات کوتاهی به فرم در موسیقی دیده می‌شود.
آیا از ابر اَبَر کنسرت ها باز هم باران خواهد بارید؟

آیا از ابر اَبَر کنسرت ها باز هم باران خواهد بارید؟

در کورسوی ناباوری های قریب به یک دهه اجاق کوری در صحنه های موسیقی مندان اَبَر مرد ! ناگهان هیزم آتش چهارشنبه سوری به هر زوری در گرفت و همه از آن پریدند به یک صدا و یک تصنیف که : مردی من از تو زردی تو از من…
سعید یعقوبیان

سعید یعقوبیان

متولد ۱۳۵۸ تبریز کارشناس ارشد علوم اقتصادی و برنامه‌ریزی از دانشگاه علامه طباطبایی ۱۳۸۶ نوازنده‌ی تار و سه‌تار، منتقد و پژوهشگر موسیقی mehrabaani@gmail.com
طبقه بندی صدای انسان در آواز (III)

طبقه بندی صدای انسان در آواز (III)

پایین ترین نت: در یک رپرتوار استاندارد برای خواننده تنور محدوده A2 میباشد اما اندکی از نقشها در اپرا پایین تر ازC3 نیز میباشد. بالاترین محدوده صدایی : در بسیاری از رپرتوارهای استاندارد محدوده صدایی ) C5 که به اصطلاح tenor C میگویند )اما در برخی از نقشها بالاترین نت F5 که تنها تعداد محدودی خواننده قادر به اجرای چنین نقشی با این وسعت صدایی دارند.