قول و غزل یا قول و غزل (II)

مطرح شدن مجدد این عبارات در فضای جامعه موسیقی امروز، در ذهن و زبان بخشی از نسل معاصر موسیقیدانان و بطور کلی در امروز ادبیات موسیقی کلاسیک ایران، اگر نگوییم به تمامی، تا حدود زیادی مرهون پژوهش های دکتر ساسان فاطمی است. طرح بنیادی مسأله فرم در موسیقی کلاسیک ایران و پژوهشی خاص این موضوع، ‌سابقه چندانی حداقل در صد سال اخیر موسیقی ایران نداشته است. نامبرده در سال ۱۳۸۷ در شماره ۳۹ فصلنامه ماهور در مقاله “فرم و موسیقی ایران”، ضمن تصریح اینکه هیچ فرم صریح و یا بیان صریحی درباره فرم در موسیقی ایران وجود ندارد (۴)، به بررسی فرم ها و فرآیندهای آهنگسازی در موسیقی قدیم ایران پرداخته و گونه ها و فرم های موسیقی قدیم ایران را تشریح نموده است.

«قول و فروداشت» و «غزل» نیز جزو گونه های مورد استفاده در موسیقی قدیم ایران نام برده شده اند. در چند سال گذشته شاهد استفاده روز افزون از این ادبیات در جامعه موسیقی و البته بیشتر در یکی از معدود مراکز تولید فکر و اندیشه ورزی موسیقی امروز (مؤسسه فرهنگی هنری ماهور) هستیم.

البته شایان ذکر است همین محدود بودن به یک نحله فکری و اینکه در مراکز دیگر و در کل جامعه موسیقی چندان بازتاب نیافته و گفتمان مستمری در این خصوص شکل نگرفته، اندکی تأسف بار بوده و علل آن قابل بررسی است.

اما به هر حال ردپای تلاش برای جا انداختن یا جا افتادن این اصطلاح شناسی (terminology) را در برخی آثار منتشر شده موسسه ماهور (البته در نوع موسیقی کلاسیک ایران) می توان دید.

برای نمونه می توان به آلبوم “شاعر آینه ها” اشاره نمود که در اردیبهشت ماه ۱۳۹۲ منتشر شده است: برنامه ای در نوا در ۱۲ بخش که خالق این اثر، هنرمند خوشفکر و صاحب قلم محمدرضا فیاض، در اواخر دهه ۶۰ آن را ساخته است. در توضیح پشت جلد این آلبوم واژه هایی همچون لحن (بجای ملودی)، مواد و مصالح، فرم بند و برگردان و غیره استفاده شده است.

هرچند صاحب این اثر به هنگام ساخت این قطعات و در فرآیند آهنگسازی خود رویکردی فرمال داشته است، لیکن این نگاه را متأثر از مسأله فرم در شعر فارسی عنوان می کند و از سوی دیگر و مهمتر از آن اگر قرار می بود در آن سالها یادداشتی در خصوص فرآیند آهنگسازی این اثر بنگارد یا در این زمینه صحبت کند، هرگز از اصطلاحات یادشده استفاده نمی نمود چرا که این اصطلاحات در دوره ای که اثر تصنیف شده است مطرح نبوده و رواج نداشتند. (۵) شاید اگر در زمان ساخت قطعات در خصوص فرم آنها صحبتی می شد اطلاق فرم روندو تنها گزینه مان بود اما امروز می خوانیم و می شنویم که فلان قطعه واجد فرم بند و برگردان است.

دلالت نوین عباراتی از این دست در مورد آلبوم سعید نائب محمدی به مراتب مشهودتر است چراکه در پروژه آهنگسازی به سبک قدیم ایران (مجموعه سرخانه) نیز همکاری داشته و همچنین در کارهای قبلی وی نیز قابل ردیابی است. در اینجا اشاره به نکته ای در خصوص استفاده از این واژگان فنی در شعر، خالی از لطف نیست. نکته این است که علارغم به عاریت گرفته شدن از یک اصطلاح شناسی تخصصی، این واژه ها در شعر، بار فنی خود را از دست می دهند.

به عبارت دیگر این واژگان تخصصی، از بار فنی خود در هنر مبدأ خالی شده و در رسانه مقصد وجهه ای دیگر می یابند. هرچند این نبوغ بی همتای شاعری چون حافظ است که در توصیف صدای بلبل واژه های تخصصی موسیقی را چون مرواریدی در شعر خود می گنجاند اما خوب می دانیم که قول و غزلی که در منقار بلبل تعبیه است دقیقاً به همان مفهوم قول و غزل در اصطلاح شناسی موسیقی نبوده بلکه در یک کلام صدای آواز و چهچهه بلبل است و اگر اوزان عروضی رخصت می دادند کلماتی دیگر و شاید حتی اصطلاحات موسیقایی دیگری می توانستند انتخاب گردند: بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود/اینهمه قول و غزل، تعبیه در منقارش. حتی اگر این بیت را همچون بهاءالدین خرمشاهی اینگونه تعبیر کنیم که: “اگر عشق و معشوق سخن آموز در کار نبود، اینهمه قول و غزل در زبان و حنجره [شخص] هنرمند پیدا نمی شد”(۶)، قول و غزل کماکان مصادیقی از مفاهیمی موسیقایی هستند که به اقتضای وزن و ساختار شعر، اصطلاح یا اصطلاحات دیگری می توانستند جانشین آن ها گردند و این عبارات به معنای دقیق و فنی شان در موسیقی آن عصر اشاره ای ندارند.

پی نوشت
۴- “فرم و موسیقی ایران”، ‌فصلنامه موسیقی ماهور، ‌تهران، ‌شماره ۳۹: ۱۰۳
۵- به استناد گفتگوی مورخ ۲۵/۳/۹۲ با محمدرضا فیاض
۶- بهاء الدین خرمشاهی، حافظ نامه، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نوزدهم، تهران ‌۱۳۸۹: ۸۷۴

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

روشی برای کمک به هنرجویان در انتخاب کوک درست (II)

الف- مطمئن شوید دست چپ روی انگشت دوم و سوم متعادل شود و انگشتان، بالای نت هایشان شناور باشند و به راحتی روی آن‌ها فرود آیند.

«پرورده یِ عشق» (IV)

سخن دیگر اینکه توجّه شهیدی به تنوّع شعر و خواندن شعر شاعران مختلف مثال زدنی است و صرفا به دو یا سه شاعر برجسته اکتفا نکرده است. بنابر سنّت های سینه به سینه در آواز ایرانی بیشتر آواز را با غزل و آن هم غزل سعدی و بعدها غزل حافظ می خوانند و در مرتبه ی پایین تر غزل و مثنوی عطّار و مولانا یا رباعیّات خیّام، در این میان با وجودِ نبوغ شعری بی نظیر و تصاویر بدیع و محتوایِ عاشقانه یِ برجسته یِ سروده های نظامی، شعر حکیم نظامی گنجوی در آواز ایرانی مورد غفلت واقع شده است، عبدالوهّاب شهیدی نظامی خوانی ست بی نظیر که به خوبی از عهده ی بیان احساساتِ عمیق شعر نظامی برآمده و در این زمینه در مجموعه ی برنامه ی گلها آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته است: هنگامی که در audio file برنامه ی گلهای رنگارنگ ۳۸۸ در مثنویِ ابوعطا، زاری های مجنون را بر درگاهِ کعبه زمزمه می کند:

از روزهای گذشته…

آلبومی شنیدنی برای دوستداران موسیقی کلاسیک

آلبومی شنیدنی برای دوستداران موسیقی کلاسیک

«گنج صدا» یکی از آلبوم‌های منتشر شده از ارکستر مجلسی هنرمندان موسیقی در وین، به رهبری بیژن خادم میثاق است. این هنرمند ایرانی که در تهران و خانواده‌ای هنرمند متولد شده از کودکی در اتریش به تحصیل موسیقی مشغول بوده و در سال‌های پیش از انقلاب، بارها با ارکستر مجلسی رادیو و تلویزیون ملی ایران و همچنین ارکستر سمفونیک تهران به عنوان تکنواز، برنامه اجرا کرد.
وضعیت موسیقی ایران قبل از ورود اعراب (IX)

وضعیت موسیقی ایران قبل از ورود اعراب (IX)

بزرگ ترین فیلسوف این دوران است که در همه ی علوم سرآمد بود. او را بزرگترین دانشمند قرون وسطی جهان اسلام نامیده اند. او مفسر آثار ارسطو بود و به گفته ی خودش سماع طبیعی ارسطو را چهل بار خوانده است. حتی نسخه ای از کتاب النفس ارسطو یافت شده که در آن فارابی با خط خودش نوشته که این کتاب را صد مرتبه خوانده است. ارسطو را معلم اول و فارابی را معلم دوم یا معلم ثانی می نامند. فارابی درباره ی پرده های عود و گام تنبور خراسانی تحقیقات گسترده ای را انجام داده است چنان که دکتر مهدی برکشلی می گوید، پرده بندی تنبور خراسانی برابر گام فیثاغورث است.
مراسم دومین جشنواره ی وب‌سایت و وبلاگ‌های موسیقی ایران

مراسم دومین جشنواره ی وب‌سایت و وبلاگ‌های موسیقی ایران

امروز ساعت ۱۶:۳۰ در خانه هنرمندان، مراسم اختتامیه دومین جشنواره ی وب‌سایت و وبلاگ‌های موسیقی ایران برگزار شد. این برنامه ابتدا با خیر مقدم گویی سخنران برنامه علیرضا پورامید آغاز و شد و در ابتدا دبیر جشنواره، سجاد پورقناد گزارشی از عملکرد جشنواره را ارائه داد. پس از سخنرانی دبیر جشنواره، حمیدرضا اردلان پشت تریبون قرار گرفت و به ایراد سخنرانی درباره فلسفه و دنیای مجازی پرداخت.
مقام هنرمند در آثار شلینگ (II)

مقام هنرمند در آثار شلینگ (II)

در آفرینش اثر من هنرمند نابغه، آزاد است. چیزی را می آزماید که در زندگی هر روزه اش از او دریغ شده است، چیزی که فارغ از بایدها و نبایدهاست. اما این آزادی از چه چیز خبر می آورد؟ از یکی شدن جهان راستین با دنیای آرمانی و مثالی. نکته اینجاست که در هیچ شاخه ای از تعقل و علم انسانی نمی توانیم این “یکی شدن” را تجربه کنیم. ما همواره در مقابل فاصله دنیایی که بر ما ظاهر می شود و دنیای درونی «جهانی که منطق نهایی و نهانی ماست» قرار می گیریم.
صهبایی: باید به مردم کار باکیفیت ارائه کرد

صهبایی: باید به مردم کار باکیفیت ارائه کرد

بدنبال تهیه مطالب آخرین پرچمدار اینک در این مطلب قسمت سوم مصاحبه با منوچهر صهبایی موسیقیدان معاصر را میخوانید. در ضمن به اطلاع می رساند که سایت شخصی این هنرمند در دست راه اندازی می باشد که بزودی پس از افتتاح، آدرس آن به اطلاع شما خواهد رسید.
محمودی: نیاز به لیدرهای فرهنگی داریم

محمودی: نیاز به لیدرهای فرهنگی داریم

اول در هنرستان موسیقی سوره وارد شدم و بعد دوره لیسانس را در هنرستان عالی صدا و سیما کار کردم. افتخار دارم که همکلاس بودم با هنرمندان جوان و با استعدادی مثل سهراب پورناظری، امیر پورخلجی، هومن مهدوی که از نوازندگان خوب تار و سه تار است، خوشبختانه در دوره ما هنرمندان خوبی تربیت شدند و بنده هم به عنوان ضعیف ترین هنرجو توانستم در کنارشان باشم.
گوشهای دقیق باخ

گوشهای دقیق باخ

معروف است که Bach بزرگ، دارای گوشهای بسیار تیز و حساسی بود بگونه ای که کوچکترین اختلاف در pitch یا فرکانس یک نت موسیقی را میتوانست تشخیص دهد. این بود که در زمان حیاتش وی تنها کسی بود که برای آزمایش سازهای جدید انتخاب میشد.
اسلامی: از هر گروه موسیقی باید حمایت کرد

اسلامی: از هر گروه موسیقی باید حمایت کرد

در روزهای ۵ و ۶ تیر ۱۳۹۲، ساعت ۲۱، گروه کر شهر تهران در تالار رودکی، همراه با آثاری از آهنگسازان غربی به اجرای آثار سه آهنگساز ایرانی پرداخت. یکی از آهنگسازان این کنسرت امیر اسلامی بود. وی استاد دانشگاه در رشته آهنگسازی و نوازنده نی است، با او درباره این برنامه به گفتگو نشسته ایم:
“رازهای” استرادیواری (XI)

“رازهای” استرادیواری (XI)

استراد با داشتن یک اندازه واقعی از ساز و تهیه الگو از بخش های لازم با استفاده از چوب یا کاغذ و تعیین ابعاد و ضخامتها، کار خود را شروع می کرد. سازی که طی این روند ساخته می شد اغلب در آینده حتی با فاصله چندین سال دوباره تکرار می شد و به همین علت، وی به عنوان کار نهایی قطعاتی را که در ساخت ساز بکار می رفتند، از جمله کلیه قالبها، طرح ها، الگوها، اندازه ها و الگوهای انحناهای طولی و عرضی را با حروف الفبای مشابه و یکسان علامتگذاری کرده و تمام آنها را بصورت منظم در یک پاکت نامه نگهداری می کرد.
کنسرت زمستان؛ اثری فروتر از انتظار (III)

کنسرت زمستان؛ اثری فروتر از انتظار (III)

اخوان به غیر از شعر زمستان اشعار قدرتمند زیادی دارد که هنوز روی آنها کار موسیقیایی انجام نشده است. با این حال هستند آهنگسازانی چون حمید متبسم که زمستان را بهترین شعر اخوان می دانند و مجبوریم هر از گاهی نسخه های کسالت آور جدیدی از این شعر را از زبان خوانندگان مختلفی بشنویم. زمستانی که حسین علیزاده ساخت و استاد شجریان خواند شاید گواه بیشترین پیوند و درک متقابل بین آهنگساز با شعر باشد. ارتباط متبسم اما با این شعر ارتباطی معنا ستیزانه بود. زمستان اخوان، سرد، تهی، بی رحم، بی تحرک و بی امید و نوید است، آهنگسازی متبسم در مقابل تصویری گرم، پرصدا، گاه مهربان و پر از تحرک و پویایی است به طوری که اگر شعری با مضمون بهار یا تابستان یا پاییز هم بر این ملودی ها می گذاشتی به همین اندازه بی ارتباط جلوه می کرد.