قول و غزل یا قول و غزل (II)

مطرح شدن مجدد این عبارات در فضای جامعه موسیقی امروز، در ذهن و زبان بخشی از نسل معاصر موسیقیدانان و بطور کلی در امروز ادبیات موسیقی کلاسیک ایران، اگر نگوییم به تمامی، تا حدود زیادی مرهون پژوهش های دکتر ساسان فاطمی است. طرح بنیادی مسأله فرم در موسیقی کلاسیک ایران و پژوهشی خاص این موضوع، ‌سابقه چندانی حداقل در صد سال اخیر موسیقی ایران نداشته است. نامبرده در سال ۱۳۸۷ در شماره ۳۹ فصلنامه ماهور در مقاله “فرم و موسیقی ایران”، ضمن تصریح اینکه هیچ فرم صریح و یا بیان صریحی درباره فرم در موسیقی ایران وجود ندارد (۴)، به بررسی فرم ها و فرآیندهای آهنگسازی در موسیقی قدیم ایران پرداخته و گونه ها و فرم های موسیقی قدیم ایران را تشریح نموده است.

«قول و فروداشت» و «غزل» نیز جزو گونه های مورد استفاده در موسیقی قدیم ایران نام برده شده اند. در چند سال گذشته شاهد استفاده روز افزون از این ادبیات در جامعه موسیقی و البته بیشتر در یکی از معدود مراکز تولید فکر و اندیشه ورزی موسیقی امروز (مؤسسه فرهنگی هنری ماهور) هستیم.

البته شایان ذکر است همین محدود بودن به یک نحله فکری و اینکه در مراکز دیگر و در کل جامعه موسیقی چندان بازتاب نیافته و گفتمان مستمری در این خصوص شکل نگرفته، اندکی تأسف بار بوده و علل آن قابل بررسی است.

اما به هر حال ردپای تلاش برای جا انداختن یا جا افتادن این اصطلاح شناسی (terminology) را در برخی آثار منتشر شده موسسه ماهور (البته در نوع موسیقی کلاسیک ایران) می توان دید.

برای نمونه می توان به آلبوم “شاعر آینه ها” اشاره نمود که در اردیبهشت ماه ۱۳۹۲ منتشر شده است: برنامه ای در نوا در ۱۲ بخش که خالق این اثر، هنرمند خوشفکر و صاحب قلم محمدرضا فیاض، در اواخر دهه ۶۰ آن را ساخته است. در توضیح پشت جلد این آلبوم واژه هایی همچون لحن (بجای ملودی)، مواد و مصالح، فرم بند و برگردان و غیره استفاده شده است.

هرچند صاحب این اثر به هنگام ساخت این قطعات و در فرآیند آهنگسازی خود رویکردی فرمال داشته است، لیکن این نگاه را متأثر از مسأله فرم در شعر فارسی عنوان می کند و از سوی دیگر و مهمتر از آن اگر قرار می بود در آن سالها یادداشتی در خصوص فرآیند آهنگسازی این اثر بنگارد یا در این زمینه صحبت کند، هرگز از اصطلاحات یادشده استفاده نمی نمود چرا که این اصطلاحات در دوره ای که اثر تصنیف شده است مطرح نبوده و رواج نداشتند. (۵) شاید اگر در زمان ساخت قطعات در خصوص فرم آنها صحبتی می شد اطلاق فرم روندو تنها گزینه مان بود اما امروز می خوانیم و می شنویم که فلان قطعه واجد فرم بند و برگردان است.

دلالت نوین عباراتی از این دست در مورد آلبوم سعید نائب محمدی به مراتب مشهودتر است چراکه در پروژه آهنگسازی به سبک قدیم ایران (مجموعه سرخانه) نیز همکاری داشته و همچنین در کارهای قبلی وی نیز قابل ردیابی است. در اینجا اشاره به نکته ای در خصوص استفاده از این واژگان فنی در شعر، خالی از لطف نیست. نکته این است که علارغم به عاریت گرفته شدن از یک اصطلاح شناسی تخصصی، این واژه ها در شعر، بار فنی خود را از دست می دهند.

به عبارت دیگر این واژگان تخصصی، از بار فنی خود در هنر مبدأ خالی شده و در رسانه مقصد وجهه ای دیگر می یابند. هرچند این نبوغ بی همتای شاعری چون حافظ است که در توصیف صدای بلبل واژه های تخصصی موسیقی را چون مرواریدی در شعر خود می گنجاند اما خوب می دانیم که قول و غزلی که در منقار بلبل تعبیه است دقیقاً به همان مفهوم قول و غزل در اصطلاح شناسی موسیقی نبوده بلکه در یک کلام صدای آواز و چهچهه بلبل است و اگر اوزان عروضی رخصت می دادند کلماتی دیگر و شاید حتی اصطلاحات موسیقایی دیگری می توانستند انتخاب گردند: بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود/اینهمه قول و غزل، تعبیه در منقارش. حتی اگر این بیت را همچون بهاءالدین خرمشاهی اینگونه تعبیر کنیم که: “اگر عشق و معشوق سخن آموز در کار نبود، اینهمه قول و غزل در زبان و حنجره [شخص] هنرمند پیدا نمی شد”(۶)، قول و غزل کماکان مصادیقی از مفاهیمی موسیقایی هستند که به اقتضای وزن و ساختار شعر، اصطلاح یا اصطلاحات دیگری می توانستند جانشین آن ها گردند و این عبارات به معنای دقیق و فنی شان در موسیقی آن عصر اشاره ای ندارند.

پی نوشت
۴- “فرم و موسیقی ایران”، ‌فصلنامه موسیقی ماهور، ‌تهران، ‌شماره ۳۹: ۱۰۳
۵- به استناد گفتگوی مورخ ۲۵/۳/۹۲ با محمدرضا فیاض
۶- بهاء الدین خرمشاهی، حافظ نامه، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نوزدهم، تهران ‌۱۳۸۹: ۸۷۴

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XIX)

تنها درویش خان تا حدودی با وزیری تفاهم داشت و برای شنیدن کنسرت ها و خطابه های او به مدرسه خصوصی اش می رفت. اما قبل از این که این رابطه و تفاهم ثمری به بار آورد – و قبل از ریاست اول وزیری در مدرسه موزیک (۱۳۰۷)، درویش خان فوت شد (۱۳۰۵). بعد از فوت او تجدد طلبی به کشمکش بین وزیری و مین باشیان ها یا «موسیقی نوین و علمی ایرانی» با «موسیقی بین المللی و علمی» محدود ماند.

«شیوه‌ی نوازندگی» در موسیقی ما چه معنایی دارد؟ (I)

اگر در موسیقی کلاسیک غربی کار می‌کنیم دادن جواب همه‌فهم به این سوال نسبتا ساده است. یعنی روشی که هر نوازنده آثار را می‌نوازد. بخشی به رابطه‌ی فیزیکی‌ای که یک نوازنده با سازش دارد مربوط است، یعنی مسائلی مثل روش دست گرفتن ساز یا پشت ساز نشستن، نحوه‌ی انگشت گذاشتن، انتقال نیرو به ساز (تقریبا اِکول) و … بخشی هم به مسایل صوتی، مثل صدایی که از ساز درمی‌آورد، دامنه‌ی شدت و ضعف‌هایی که می‌تواند به هر نت یا پاساژ بدهد، شیوش‌های مختلفی که می‌تواند هنگام نواختن هر نغمه یا تکنیک ایجاد کند و بخشی هم به مسایل تکنیکی مثل دامنه‌ی ویبراتوها و از این قبیل.

از روزهای گذشته…

بالاد – قسمت اول

بالاد – قسمت اول

تعریف دقیق بالاد (ballad) که در فارسی به آن تصنیف گفته میشود، همواره مورد بحث و گاهی جدل ادیبان و موسیقی دانان تاریخ بوده است. یکی از تعاریف آن که در بیشتر لغت نامه های معتبر موجود بوده و مورد تایید بسیاری از متخصصان قرار گرفته، به این شرح است.
بررسی ساختار دستگاه شور در ردیف میرزاعبدالله» (II)

بررسی ساختار دستگاه شور در ردیف میرزاعبدالله» (II)

نکته‌ی دیگر اینکه ردیف به رغم انجماد در دهه‌های اخیر و تبدیل شدن از یک کارگان مدل به یک کارگان ثابت، کماکان به عنوان تنها مجموعه‌ی منسجمی که بخش اعظمی از محتوای مدال موسیقی کلاسیک ایران را در خود جای داده، کارکرد آموزشی نیز یافته است و در مسیر آموزش آن مطلوب است هنرجویان، به طور عینی منطق فرمال آن را درک کنند. منطقی که به زعم نگارنده و به اعتبار مواجهه‌ی ‌متعدد با این مسأله در کلاس‌های مختلف موسیقی، در ردیف‌های سازی دستگاه مهمی چون شور شفاف نیست و در خصوص آن، ساختار منسجمی در ذهن هنرجویان شکل نمی‌گیرد. نوشته‌ی حاضر سعی بر حل این مسأله دارد.
مصاحبه ای با دیلنا جنسون (I)

مصاحبه ای با دیلنا جنسون (I)

مصاحبه ای با خانم دیلنا جنسون (Dylana Jenson) در ۱۶ فوریه ۲۰۱۰ ساعت ۴:۵۷ صبح. ویلنیست و استاد بزرگ ویلن، متولد ۱۴ مه ۱۹۶۱ در کالیفورنیا-آمریکا است. برای درک هنر خانم جنسون تنها به اثر جدید وی از کنسرتو ویلن شوستاگویچ گوش سپارید. این اثر مرا مجذوب خود نمود: قدرت، استعداد دیوانه کننده، غمی ژرف و شور… مرا به شنیدن آن وا داشت، مرا به گریستن سپرد.
شریفیان: آوانگاردها جایگاه اجتماعی ندارند

شریفیان: آوانگاردها جایگاه اجتماعی ندارند

در دهه ۸۰ و ۹۰ دیگر سردمداران این سبکها از جمله پندرسکی، نونو، بولز، بریو و … دیگر روش گذشته شان را تقریبا کنار گذاشتند و به جایی رسیدند که انگار این تجربه هم، حرکتی بود که در این مقطع تمام شد و می بینیم که خیلی از اینها می روند و به سیستم های تنال مدرنتری که کار کردند و امروز هم کار می کنند؛ خیلی از اینها برگشته اند به سیستم های سوپر رومانتیک، مثل بعضی از کارهای متاخر پندرسکی که بعضی هایش را که گوش می کنیم می بینیم خصوصیات رومانتیک و تونال آن خیلی بیشتر از موسیقی قرن نوزدهم است!
بهروزی نیا: امکانات بربت به دلیل داشتن دسته بلندتر از عود، بیشتر است

بهروزی نیا: امکانات بربت به دلیل داشتن دسته بلندتر از عود، بیشتر است

یک موقع هست شما با پیانو باید یک قطعه را اجرا کنید یک موقع با تار یا سه تار یا نی. باید توانایی و نوع صدا دهی ساز را هم در نظر داشت و لی معتقد هستم نوازنده تا جایی که امکان دارد و تا جایی که سازش به او اجازه می‌دهد باید تکنیک خود را بالا ببرد و از عهده ی نوازندگی قطعات سخت بر بیاید.
ریتم در موسیقی جز – قسمت دوم

ریتم در موسیقی جز – قسمت دوم

در مطلب قبل به این نتیجه رسیدیم که آنچه برای هر نوازنده یا خواننده موسیقی جز مهم است و به نوعی مشخص کننده تفاوت های او با سایر هنرمندان هم ردیف خود می شود روشی است که وی برای متصل کردن نت های مختلف به یکدیگر با استفاده از کشش ها و سکوتهای مختلف اختیار می کند.
گزارش جلسه دهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

گزارش جلسه دهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

«چرا نقد دانشگاهی دست رد به سنیۀ تحلیل ذاتی و درونی می‌زند؟ (البته اصل تحلیل ذاتی غالبا چندان درک نمی‌شود). پاسخهایی که فعلا می‌توان داد، پاسخهای ممکن است: شاید علتش اطاعت بی‌چون و چرا از مرام جبر علمی است که به موجب آن اثر حتما «معلول» علتی است و علل بیرونی بیشتر از علل دیگر «علت» پنداشته می‌شوند. شاید نیز به این جهت است که رد نقد علی و قبول نقد کارکردها و دلالتها مستلزم تغییر عمیق ضوابط دانش، یعنی تغییر شیوه است و این کار تغییر شغل فرد دانشگاهی محسوب می‌شود.» (ص ۳۶)
نگاهی به روند تحول کتاب سال شیدا (I)

نگاهی به روند تحول کتاب سال شیدا (I)

“نوآوری نیز […] بایستی ریشه در «شناخت» داشته باشد و شناخت نیز جز در بستر تحقیق عالی و ممتاز به دست نمی‌آید. «کتاب سال شیدا» گامی است برای یاری رساندن و تقویت فرهنگ تحقیق و روحیه‌ی محقق پروری در موسیقی ایران.”
SRV (بخش دوم)

SRV (بخش دوم)

استیو ری واگان نوازنده چیره دست بلوز در زمره محبوب ترین نوازندگان گیتار دهه هشتاد به شمار می رود. او گیتار را با سرعت اعجاب آوری می نواخت و در اجرای جلوه های صوتی، که جیمی هنریکس از پیشگامان آن است، مهارت خاصی داشت.
روز باشکوه ایل بختیاری (II)

روز باشکوه ایل بختیاری (II)

شرح این ماجراها در روز هفتم مهر توسط دکتر اردشیر صالح پور، پژوهشگر فرهنگ ایران که خود نیز اصالتا بختیاری است، روایت شد. او از روزهای حماسی زندان قصر و علی مردان خان گفت تا به نحوه ساخت تم مشهور شیرعلی مردان رسید. دکتر صالح پور بر اساس نقل قولهای پدرش که شاهد عمل خنیاگران بختیاری بوده و نتیجه پژوهشهایی که انجام داده، ویژگی های آثار موسیقایی این قوم را بر شمرد؛ او به این مهم اشاره کرد که یک ترانه محلی بختیاری، تنها یک ترانه نیست، روایت تاریخ و حماسه یک قوم است؛‌ ترانه هایی که به صورت قومی و جمعی ساخته می شود و دستاوردی فردی نیست.