گفتگوی هارمونیک | Harmony Talk

کتابی برای آموزش تحلیل دانشورانه‌ اثر موسیقایی (III)

گذشته از این ایراد که میان کتاب‌های دانشگاهی ترجمه شده (به ویژه آنها که روابط و نمودارها نقش اصلی را در آنها بازی می‌کنند) متداول است، در کتاب یک نشانه‌ی دیگر هم هست که از دیدگاه مترجمان و ناشران نسبت به یک متن مرجع درسی حکایت می‌کند. در متن به مناسبت‌های مختلف اشاره به کتابنامه‌ای است که در پایان کتاب چاپ شده است و قرار است راهنمایی باشد برای مطالعات تکمیلی دانشجویان پی‌گیری که این کتاب را می‌خوانند. برای مثال «بسیاری از نوشته‌های شنکر امروزه به ترجمۀ زیبایی از انگلیسی آراسته شده که فهرست آنها در بخش کتابنامه آمده است» (کادوالادر و گانیه ۱۳۹۱: ۱۷) در حالی که این کتابنامه از متن کتاب فارسی به کلی حذف شده است.

گذشته از این ایراد که میان کتاب‌های دانشگاهی ترجمه شده (به ویژه آنها که روابط و نمودارها نقش اصلی را در آنها بازی می‌کنند) متداول است، در کتاب یک نشانه‌ی دیگر هم هست که از دیدگاه مترجمان و ناشران نسبت به یک متن مرجع درسی حکایت می‌کند. در متن به مناسبت‌های مختلف اشاره به کتابنامه‌ای است که در پایان کتاب چاپ شده است و قرار است راهنمایی باشد برای مطالعات تکمیلی دانشجویان پی‌گیری که این کتاب را می‌خوانند. برای مثال «بسیاری از نوشته‌های شنکر امروزه به ترجمۀ زیبایی از انگلیسی آراسته شده که فهرست آنها در بخش کتابنامه آمده است» (کادوالادر و گانیه ۱۳۹۱: ۱۷) در حالی که این کتابنامه از متن کتاب فارسی به کلی حذف شده است.

ممکن است بپنداریم مترجم آن کتاب‌ها را برای خواننده‌ی فارسی زبان قابل دسترسی تشخیص نداده یا به هر دلیل دیگری حذف کرده است. اما در این صورت برای حفظ یکدستی و سردرگم نکردن خواننده بهتر بود ارجاعات گاه و بی‌گاه به آن را نیز از متن می‌زدود.

حضور آنالیز شنکری در ایران
روش شنکر در ایران خواه در محیط‌های دانشگاهی و خواه غیر از آن، چندان شناخته شده نیست. تا آنجا که می‌دانیم درس تجزیه و تحلیل در روند آموزش آهنگسازی به هارمونی یا فرم اختصاص دارد. به این معنی که دانشجویان پس از آموختن یک دوره‌ی هارمونی (یا فرم) دوره‌ای را هم به تجزیه و تحلیل فرازهای هارمونیک یا فرم قطعات می‌پردازند.

از سوی دیگر در حال حاضر رشته‌ی موسیقی‌شناسی در ایران تدریس نمی‌شود و محققان مستقلی نیز به آن نمی‌پردازند و کمتر رد پایی از آن در نشریات پژوهشی و تخصصی موسیقی به چشم می‌خورد (۹). بنابراین، همچنان که انتظار می‌رود، فعالیت دانشورانه‌ی قابل تاملی در این حوزه انجام نگرفته و بازتابی هم نمی‌یابد.

اگر در نظر بگیریم که کتابی مانند متن مورد بحث در اینجا (و دیگر مشابه‌های آن) به عنوان قسمتی از یک فرآیند تکاملی حدودا چهل ساله در دانشگاه‌های آمریکا که منجر به تثبیت و اقبال روش تجزیه و تحلیل شنکری شد‌ (۱۰)، شکل گرفته است آن وقت می‌توان به قرینه پرسید که همان متن در ایران چه کارکردی دارد یا قرار است که پیدا کند.

مترجم کتاب در این باره می‌گوید: «امید است این ترجمه بتواند راهگشای کلاس‌های آهنگسازی ما باشد […]» (کادوالادر و گانیه ۱۳۹۱: ۱۰) و در جای دیگر زمان درس دادن آن را موکول می‌کند به هنگامی که دانشجو همه‌ی درس‌های پایه‌ی آهنگسازی، از جمله هارمونی و کنترپوان و فرم و … را آموخته باشد. و باز در همان جا در نقد روش آموزش آهنگسازی در ایران یادآور می‌شود که «کلاس‌های آهنگسازی محدود به آن نباشد که استاد به شاگرد بگوید برو یک چیزی بنویس و بیاور (همان طور که به خود من گفته شد) بدون آنکه گفته شود برای نوشتن یک قطعه موسیقی چطور باید فکر کرد و چطور باید طرح‌ها را زد و چطور نوشت […]».

محسن الهامیان که سال‌ها کتاب‌های متعددی را در زمینه‌ی دروس پایه‌ی آهنگسازی کلاسیک غربی ترجمه کرده و خود نیز به عنوان آموزگار برخی از آن درس‌ها فعال بوده، انتظارش این است که چنین کتابی بتواند به فرآیند تربیت آهنگساز در محیط دانشگاهی ایران (یا بیرون از آن) یاری برساند و ابزاری در اختیار مدرسان و دانشجویان و هنرجویان قرار دهد تا بتوانند با استفاده از آن روش عمل هنرمندانه‌ را حتا در جزئیات (مانند طرح زدن برای آفرینش یک اثر، روند فکر کردن و …) بیاموزند.

پی نوشت
۹- بررسی اجمالی نشریات تخصصی و پژوهشی موسیقی در سال‌های گذشته نه تنها نمونه‌های تالیفی با استفاده از روش شنکری را پیش روی نمی‌گذارد بلکه حتا نشانه‌هایی از ترجمه‌ی مقالات (اعم از روش‌های کلی یا مطالعات موردی) را نیز در دسترس قرار نمی‌دهد.
۱۰- برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی روند ورود، پذیرش و تحول روش شنکری در آمریکا رک. (Carson Berry 2005).

آروین صداقت کیش

متولد ۱۳۵۳ تهران
منتقد و محقق موسیقی

۱ نظر

بیشتر بحث شده است