نقدی بر «قطعه‌ای در ماهور» (III)

اجراي «قطعه اي در ماهور»، تالار رودكي 1354
اجراي «قطعه اي در ماهور»، تالار رودكي 1354
ب) میزان آشنایی احمد عبادی با نت خوانی:
احمد عبادی فرزند میرزا عبدالله فراهانی و هنر آموخته به روش سنت آموزشی شفاهی موسیقی دستگاهی است و با اینکه بعضی از موسیقی دانان هم دوره وی از طریق مدرسه موسیقی نظام و یا هنرستان موسیقی با خط نت آشنا شده بودند، وی آشنایی با این روش آموزش نداشت و خود نیز سه‌تار را به صورت شفاهی آموزش می داده است.

نگاهی تکوینکی به «قطعه‌ای در ماهور»
الف) نت دست خط:
نسخه نت‌نویسی شده «قطعه‌ای در ماهور» که یکی از منابع اصلی این مقاله است، به صورت شش صفحه که سه صفحه مربوط به نت سازهای کششی و سه صفحه مربوط به نت سازهای مضرابی است در تاریخی نامشخص نوشته است.

در بالای صفحه نام قطعه به عنوان «قطعه‌ای در ماهور» ذکر شده و در سمت راست (بالای صفحه) نوشته شده: ساخته استاد عبادی و ذیل آن: تنظیم فرامرز پایور.

از همین جا می توان حدس زد که فرامرز پایور به سنت عمومی آهنگسازان ایران، وقتی ملودی را از اثر هنرمندی دیگر اقتباس می‌کند، عنوان تنظیم کننده را به جای آهنگساز برمی‌گزیند که البته با توجه به استانداردهای موسیقی کلاسیک، ما در این نوشته، فرامرز پایور را آهنگساز می‌خوانیم نه تنظیم کننده (۵).

در این نسخه، بخش‌هایی که بین سازهای مضرابی و کششی گوناگونی اجرایی وجود داشته را آهنگساز با نام ساز مورد نظر، مشخص کرده است، به این صورت که در میزانی، نت دیویزه شده و در بالا یا پایین آن بخش، سازی که باید آن نت بنوازد، مشخص شده است ولی در قسمت‌هایی که نوازندگان به صورت اونیسون می‌نوازند، رجیستر و جایگاه دقیق نغمه، مشخص نشده است.

لازم به یادآوری است که این نسخه از نت، تنها دست‌نوشته‌ای برای ضبط این اثر بوده و نه پارتیتوری برای انتشار، چرا که با توجه به استانداردهای نت نویسی موسیقی کلاسیک که آهنگساز این اثر به آن مسلط بوده است، این روش نت‌نویسی مطلوب نیست.

ب) کوک در فایل صوتی و تصویری:
در فایل صوتی و تصویری این اجرا کوک گروه نسبت به کوک استاندارد کنسرت (یا Concert Pitch) که در آن نغمه «دو» چهار (یا «دو»ی میانی)، ۲۶۱ هرتز است، حدودا نیم پرده پایین‌تر کوک شده و در واقع نغمه «دو» در این اجرا ۲۴۹ هرتز است. با این وجود باز سازهای کششی به صورت انتقالی نوشته شده‌اند و در دست‌نوشته پارت‌ها در بخش زهی می‌بینیم که کوک بخش زهی یک پرده بالاتر در ماهور «ر» نوشته شده است.

اینکه با وجود پایین بودن کوک سازهای مضرابی چرا باز کوک پایین آمده و در واقع کوک سازهای کششی یک پرده و نیم با کوک مرجع (یا همان کوک استاندارد کنسرت) فاصله دارد جای سئوال دارد. گمان نگارنده بر این است که احمد عبادی حاضر به نواختن در کوک مرجع نبوده و این اتفاق بعد از نت نویسی بخش کششی روی داده و ناچار بخش زهی یک و نیم پرده با کوک مرجع اختلاف پیدا کرده است.

در پارتیتورنویسی این قطعه توسط اینجانب، به خاطر وجود نی کلید دار و کمانچه و قیچک‌های امروزی که به راحتی در کوک مرجع به اجرا می‌پردازند و وسعت صوتی خود را بدون هیچ کم و کاستی می‌نوازند، از برگشتی نوشتن و انتقالی نوشتن بخش کششی پرهیز شده و همه سازهای بر اساس ماهور با شاهد دو در نظر گرفته شده‌اند. تنها ایرادی که نسبت به نسخه دست‌نویس پیش می‌آید در میزان ۲۲۸ است که به خاطر عدم وجود «فا ۳» در کمانچه با کوک مرجع، این میزان یک اکتاو زیرتر نوشته شد. (۶)

ج) تفاوت نوشتار و اجرا:
با نگاهی به پارتیتور «قطعه‌ای در ماهور»، به بخش‌هایی برخورد می‌کنیم که یا در نت نبوده و در ضبط اضافه شده و یا در نت بوده و در ضبط نهایی حذف شده است. در اینجا به چند نمونه قابل توجه می پردازیم: در میزان ۱۲ و ۱۳ در دو فایل صوتی و تصویری، نی روی نت‌های لا و سی تریل دارد که در نت دست‌نویس تریل وجود ندارد یا در بین میزان ۵۱ و ۵۲ یک میزان از هر دو گروه کششی و مضرابی حذف شده است؛ نیز پاساژی که در میزان ۵۰ بخش کششی اجرا می‌کند به صورت دولاچنگ نوشته شده که به عقیده نگارنده قطعا اشتباه است، چراکه از نظر زمانی با گروه مضرابی تطابق ندارد؛ حال این سئوال پیش می‌آید که ممکن است آهنگساز می‌خواسته، این پاساژ را با دو نوع سرعت مختلف روی هم اجرا کند؟

پاسخ از دید صاحب این قلم منفی است، چراکه اگر با دید سبک‌شناسانه به آثار پایور نگاهی بیاندازیم، این گونه تکنیک‌ها در آثار وی به هیچ وجه دیده نمی‌شود و با زیبایی‌شناسی آثارش نیز مطابق نیست و از همه مهم‌تر، در این مطلب مرجع اصلی ما، ضبط استودیویی اثر است که در آن بخش زهی و مضرابی مطابق هم می‌نوازند.

پی نوشت
۵- در سنت غربی موسیقی کلاسیک، اگر اثری (مخصوصا چند صدایی شده) بر اساس ملودی شخص دیگری شکل بگیرد، نام مبدل این ملودی به موسیقی جدید تولید شده، به عنوان آهنگساز ثبت می شود ولی آهنگساز موظف است که قید کند، ملودی از کیست. همچنین اگر این ملودی چند صدایی شده، بدون تغییر شیوه چند صدایی آن، برای سازهای دیگری تنظیم شود، فردی که تنظیم جدید را انجام داده به عنوان تنظیم کننده شناخته خواهد شد. اما سالهاست در ایران، ملودیست را آهنگساز می نامند و آهنگساز را تنظیم کننده.

۶- در این قطعه، سازهای مختلف بارها، بر خلاف دستور آهنگساز به خاطر نداشتن وسعت مورد نظر او، پارتهای خود را به اکتاوهای مجاور منتقل می کنند و گمان می کنم، تغییر این یک میزان از طرف نگارنده پذیرفته شود.

2 دیدگاه

  • سینا حسینی
    ارسال شده در آبان ۳۰, ۱۳۹۲ در ۷:۱۳ ب.ظ

    با سلام
    اول ممنون از نوشته و بررسی شما. دو پیشنهاد داشتم:
    ۱- در ادامه در بررسی هایی که برروی تکنیک های هارمونیک و کنترپوانتیک قطعه انجام داده اید، لطف کنید و نمونه صوتی مربوطه رو قرار بدید. چون ما پارتیتور کل اثر رو نداریم و اینکه بدونیم مثلا میزان ۱۷۱ کجاست کمی سخت خواهد بود.
    ۲- اگر دسترسی به نت “قطعه ای در سه گاه” دارید این قطعه هم مورد بررسی قرار بدید، چرا که در این اثر نمونه های بسیار خوبی از کنترپوان های مخصوص پایور وجود داره و هم چنین در این قطعه تسلط ایشون بر ردیف و هم چنین ریتم به خوبی مشهوده. مخصوصا اشاراتی که به ساخته های مرحوم استاد صبا داده شده.
    با تشکر

  • ارسال شده در آذر ۱, ۱۳۹۲ در ۹:۱۶ ب.ظ

    آقای حسینی عزیز
    سعی میکنم در مورد این اثر هم بنویسم اگر وقت کردم. ضمنا این نت هر بخشی زمان آنالیز به نمایش در می آید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

آرنولد شونبرگ و آهنگسازی ددکافونیک (III)

آنچه شونبرگ دنبالش می گشت، همان بود که باخ می جست: دست یافتن به وحدت کامل در یک ترکیب موسیقی. شونبرگ احساس می کرد که این روش نوین مبتنی بر ادراک کامل و جامع فضای موسیقی است. ولی به هر حال موسیقی نوشته می شد، با تمام شیوه ها، و شونبرگ اصرار داشت شنونده و آهنگساز هر دو باید شیوه ها را فراموش کنند، و موسیقی را به عنوان موسیقی بشنوند و قضاوت کنند. گفته است: «اغلب درست نمی توانم توضیح دهم: کار من ساختن موسیقی ۱۲ صدایی است نه ساختن موسیقی ۱۲ صدایی.»

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (VI)

نمونه اولین چکامه در منظومه درخت آسوریک آمده که تا زمان ما حفظ شده است. باربد را بزرگترین شخصیت ناقل فهلویات به شمار آورده اند. یکی از شکلهای معمول شعری و موسیقی زمان باربد پتواژه بوده است. پتواژه از دو واژه پت و واژه یعنی سخن بزرگ تشکیل شده متن آن از اشعار ستایشی و وصفی ترکیب یافته، بیشتر به قصیده های منبعده ی اسلامی شباهت داشت.

از روزهای گذشته…

موریس ژار

موریس ژار

اگر برای اولین بار نام موریس ژار Maurice Jarre را به عنوان آهنگساز آثار کلاسیک سینمایی اوایل دهه ۶۰- مانند لورنس عربستان و دکتر ژیواگو- شنیده باشید و متوجه شوید که او مدتها قبل از این برای تعداد زیادی فیلم فرانسوی موسیقی ساخته است، از دانستن این نکته که او سازنده موسیقی متن بسیاری از فیلمهای مطرح دهه ۸۰ و ۹۰ –از جمله جاذبه مرگبار (Fatal Attraction ) و روح (Ghost)- هم بوده، متعجب خواهید شد.
ارکستر دوک الینگتون

ارکستر دوک الینگتون

بـا وجـود آنـکـه دوک الـیـنـگـتـون (۱۸۹۹-۱۹۷۴) در اصل نوازنده پیانوی Jazz بود اما ارکستر معروف او توانست سبک یگانه ای را برای موسیقی Jazz بدعت گذاری کند که تا آن زمان وجود نداشت و دلیل آن چیزی جز انتخاب ساز و تنظیم کارهای ارکستر توسط شخص دوک نبود.
اقیانوسی بنام باخ (III)

اقیانوسی بنام باخ (III)

باخ از آزمایش گذشت زمان سربلند بیرون آمده و همین امر می تواند دلیل محکمی بر توانایی های او باشد. با دقت در دلایلی که سبب بقای شهرت و جاودانگی آثار باخ شده می توان وجه تمایز او را با دیگر آهنگسازان هم ردیفش به وضوح دریافت.
مستر کلاس گیتار مهرداد پاکباز

مستر کلاس گیتار مهرداد پاکباز

مستر کلاس گیتار دکتر مهرداد پاکباز در روز های ۷ و ۸ مرداد ۱۳۸۹ در آموزشگاه موسیقی پارت برگزار می شود. شرکت کنندگان در دو گروه فعال (نوازندگانی که قطعه اجرا می کنند) و غیر فعال (علاقمندانی که در کلاس حضور دارند و بیننده هستند) می توانند حضور یابند. نوازندگان گروه فعال، می باید یک قطعه از دوره کلاسیک – رمانتیک مانند سونات، اتود و … منتخب از میان آثار کارولی، جولیانی، سرُ، آگوادو و … را برای اجرا آماده داشته باشند. جهت اطلاعات بیشتر حداکثر تا تاریخ ۵ مرداد ۱۳۸۹ به آموزشگاه موسیقی پارت واقع در تهران، خیابان ستارخان، ابتدای خیابان پاتریس لومومبا، خیابان ترکزاده مراجعه و یا با تلفن ۶۶۹۰۵۰۷۷ تماس حاصل نمایید.
نکاتی درباره امپراتوری جاذبه (II)

نکاتی درباره امپراتوری جاذبه (II)

چگونه منتقد محترم فراگیری مبانی اجرای موسیقی را عمل نمی دانند و از ارائه یک روش برای فراگیری مبانی اجرای موسیقی (هر نوعی از موسیقی) ایراد می گیرند؟ آیا فراگیری مبانی اجرا در موسیقی یک فعالیت بدنی (physical) و فکری (mentally) نیست؟ در هیچ کجای کتاب مورد نقد، اشاره­ای به این نکته شده که: «مثل…
ادامهٔ مطلب »
“رازهای” استرادیواری (VII)

“رازهای” استرادیواری (VII)

موزه Civic در کرمونا شامل مجموعه ای از قالبها، طرح ها، نقشه ها، الگوها و مطالعاتی هستند که توسط Stradivari صورت گرفته است که تا کنون، بیش از آنکه در معرض آزمایشات مهم قرار گیرند، در حکم موضوعاتی نادر بوده و همیشه کنجکاوی را تحریک کرده اند. زمانی که این گنجینه تحت اختیار استاد Fiorini بود امکانی برای من فراهم شد که بتوانم بر روی آن مطالعاتی انجام دهم. در آن زمان من کاربرد هر قطعه را به تنهایی شناسایی کردم. اغلب این قطعات ریز نوشته هایی از استراد یا پسرانش بودند.
نشست بررسی هارمونی در موسیقی ایران برگزار می شود

نشست بررسی هارمونی در موسیقی ایران برگزار می شود

بیست و نهمین برنامه نشست نقد نغمه به بررسی هارمونی در موسیقی ایران اختصاص دارد. در این برنامه امیرآهنگ هاشمی به عنوان کارشناس برنامه و سجاد پورقناد به عنوان کارشناس مجری حضور دارند و سه میهمان برنامه، شاهین مهاجری، شهرام توکلی و علی قمصری در مورد سبک های مختلف هارمونی در موسیقی ایران صحبت می کنند.
نوای مشترک

نوای مشترک

پاسکال رُفه (Pascal Rophe ) فرانسوی، از دو سال پیش رهبر ثابت ارکستر فیلارمونیک شهر لیژ (Liege) در بلژیک است. او در سال ۱۹۸۸ در کنکور رهبری ارکستر، در شهر بزانسون فرانسه مقام دوم را نسیب خود میکند و از آن پس به عنوان رهبر میهمان، همکار ارکسترهای سمفونیک فرانسه، انگلستان، سویس، ایتالیا، فنلاند، کره و ژاپن بوده است. وی به عنوان متخصص موسیقی قرن بیستم و بیست و یکم شناخته شده، با موسیقی سمفونیک آشناست و در کارش بسیار موشکاف، دقیق و سخت گیر است و گوشش در شناخت موسیقی و تشخیص دقت اصوات خالص و صددرصد Absolut است.
کنسرت ارکستر مجلسی تهران سینفونیا

کنسرت ارکستر مجلسی تهران سینفونیا

ارکستر مجلسی تهران سینفونیا به شکل ارکستری زهی به رهبری مهدی قاسمی در روزهای ۳۰ و ۳۱ تیرماه ۱۳۹۰ در فرهنگسرای نیاوران به روی صحنه میرود. مهدی قاسمی که بیشتر به عنوان رهبر گروه کر به اجرای برنامه میپرداخته، در این کنسرت بعد از سالها اجرا به همراه کر، با رهبری ارکستر زهی بدون کر به روی سن میرود. پیش از این قاسمی در اوایل ده هشتاد با اجرای چهارفصل ویوالدی با ارکستر زهی در فرهنگسرای ارسباران به اجرا پرداخته بود.
نگاهی به سمفونی فانتاستیک اثر جاودان هکتور برلیوز (I)

نگاهی به سمفونی فانتاستیک اثر جاودان هکتور برلیوز (I)

این «نخستین توصیف یک حالت خلسه»، بیش از صد و سی سال قبل از زمان بیتل ها، یعنی در ۱۸۳۰ توسط برلیوز تصنیف شده است. این اثر که نمونه ی برجسته ای از موسیقی برنامه ای است را می توان مانیفست نهضت رومانتیک دانست. عنوان موسیقی برنامه ای از نظر فنی فقط به آن موسیقی سازی و بدون کلامی گفته می شود که محتوای آن به طور کلی در عنوان قطعه یا وسایل توضیحی دیگر یا هر دو خلاصه شده باشد.