تنظیم همراهی برای ملودی – ۱


در ادامه مطلب قبل راجع به همراهی جلوتر از هارمونی در این نوشته سعی می کنیم با ذکر یک مثال موضوع را بیشتر روشن کنیم. هر چند در آینده روشهای بهتر و حرفه ای تری را

برای همراهی و اجرای یک ملودی معرفی خواهیم کنیم.

برای نمونه ملودی زیبای Dark Eyes که بصورت ۴/۴ تنظیم شده است را در نظر می گیرم. چند میزان اول این ملودی برای یادآوری در اینجا نمایش داده شده است.

لازم است توجه داشته باشیم که یک نوازنده خوب باید با تمامی قسمتهای ملودی، فراز و نشیبها و … آن آشنا باشد و بتواند بدون فکر کردن از هر قسمت ملودی، شروع به نوازندگی کرده

و یا بتواند آنرا دستخوش تغییر و تحولات لازم از جمله اجرای Double یا Half Speed ، اجرا در کسر میزانهای دیگر و … نماید.

Dark Eyes

ملودی ۴/۴ برای همراهی حالت سوئینگ

حال فرض کنید ملودی را در اختیار داریم و می خواهیم با ساده ترین حالت آنرا در مایه های Jazz اجرا کنیم. لذا ریتم Swing را انتخاب کرده برای سهولت از آکوردهای ساده مانند

Dm7 ، Gm7 و A7 استفاده می کنیم.

A7 Bass

الگوی باس برای آکورد های Dm7 و A7

در اجرای بخش باس از الگوهای باس روان و حرکت کننده (Walking Bass) استفاده می کنیم. بعنوان مثال به شکل تهیه شده که الگوهایی را برای اجرای آکوردهای Dm7 یا A7

نمایش می دهد، دقت کنید. هرگز فراموش نکنید که زیبایی یک باس روان در آن است که حرکات کروماتیک در حوالی یکی از سه نت اصلی آکورد داشته باشد. شما می توانید همانند همین

الگوها برای آکورد Gm7 به سلیقه خود بخش باس را اجرا کنید.

در اولین مرحله برای ایجاد احساس Jazz و هماهنگی با یک ریتم Swing نیاز به آن است که آکوردها را به حالت ضد ضرب اجرا کنیم. بنابراین همانطور که در نوشته قبل توضیح

دادیم ساده ترین کار آن است که اجرای آکوردها را به پس از ضرب اول میزان موکول کنیم. به شکل نگاه کنید و به قطعه اجرا شده با این ویژگی گوش دهید.

Post Chord Accomp

همانطور که مشاهده می کنید در اینجا اجرای آکورد ها در ضرب دوم هر میزان صورت گرفته است. یعنی چناچه هر میزان را بصورت ۱, ۲, ۳, ۴, بشمارید؛ آکورد روی ضرب ۲

اجرا می شود. هیچ اشکال خاصی هم ندارد سعی کنید با حرکات پا، دست یا بدن ریتم را دنبال کنید و آنرا عمیقآ درک و حس کنید.

در نمونه دوم آکوردهای همراهی را بصورت پیشرو اجرا کرده ایم. یعنی بعنوان مثال اگر در حال حاضر در میزانی با هارمونی ر مینور هفت هستیم قبل از آنکه به میزان بعدی که آکورد

لا ماژور هفت دارد برسیم، آکورد لاماژور هفت را می گیریم. به شکل دقت کنید و به ملودی و همراه اجرا شده در زیر شکل گوش دهید. سعی کنید به تفاوت آن با نسخه بالایی پی ببرید.

Pre Chord Accomp

در این حالت باز اگر هر میزان را بصورت ۱, ۲, ۳, ۴, بشمارید مشاهده خواهید کرد که آکورد در ضرب ۳ اجرا می شود و هارمونی ای را میگیرد که قرار است در میزان بعدی اجرا

شود.

اما تفاوت، رمز کار در این است که انسان بطور نا خودآگاه – چه شونده حرفه ای باشد و چه عام – بدون آنکه بخواهد توانایی تشخیص سر ضرب را دارد. اما تفاوت آشکاری که میان این

دو اجرا وجود دارد این است که در حالت اول هنگامی که آکورد در ضرب دوم اجرا می شود، سر ضرب قبلی شما را قبلآ تحریک کرده و ضربه ای از طریق گوش به بدن شما زده است

لذا اجرای آکورد در ضرب دوم تغییر کمتری در شما ایجاد می کند.

اما در حالت بعدی فاصله میان ضربه اول و اجرا آکورد بیشتر است و شما کمتر انتظار شنیدن یک ضربه، مثلآ از طریق اجرای آکورد را دارید، لذا این اجرا قاعدتآ باید شما را بیشتر

غالفگیر کند؛ بگونه ای که اگر دقت لازم را نداشته باشید حتی ممکن است سر ضرب را گم کنید. یکبار دیگر به اجرای دوم با دقت گوش کنید.

به این اجرا نیز گوش کنید که همانند حالت دوم است اما اجرای آکورد تنها در صورتی انجام می گیرد که هارمونی تغییر کند.


audio.gif
اجرای ملودی با همراهی جلوتر از هارمونی – نوع دیگر

بدون شک به این نتیجه رسیده اید که درک اجرای اول به مراتب ساده تر از اجرای دوم است و به همین دلیل است که اغلب در ابتدای کار این ایده همراهی به ذهن خطور میکند. سعی

خواهیم کرد در نوشته های بعدی روشهای زیباتری را برای تنظیم یا همراهی ملودی معرفی کنیم.

کومپینگ جلوتر از هارمونی


کومپینگ (Comping) خلاصه شده لغت آکومپانینگ (Accompanying) در موسیقی است که به معنای همراهی با نوازنده یا خواننده سولیست بکار برده می شود. وظیفه شخصی که عمل همراهی را انجام می دهد آن است که از زوایای ریتم و هارمونی، ملودی اصلی را حمایت کند و در مواقع لزوم پاساژها و ملودی های زینتی را اجرا کند تا موسیقی زیبا و قوی تر اجرا شود.

یک همراهی کننده حرفه ای همواره خود را خارج از مسیر سولیست قرار می دهد و برخلاف ظاهر لزومآ او نباید حتمآ از نتهای کمی برای همراهی استفاده کند، بلکه می تواند همانند

بسیاری از نوازندگان بزرگ مانند آرت تاتوم (Art Tatum) یا مک کوی تینر (McCoy Tyner) علاوه بر اجراهای سنگین، خللی در اجرای سولیست نداشته باشد.

اما اغلب نوآموزان به هنگام همراهی با سولیست یا آنقدر ساده همراهی می کنند که حضورشان چندان مشخص و جذاب نیست و یا آنقدر پیچیده همراهی می کنند که مزاحم

رسیدن پیام سولیست به شنونده می شوند. افراط نو آموزان در همراهی به اندازی است که در بسیاری از اوقات سولیست (خواننده یا نوازنده لید) ممکن است با اغراق بگوید :

“هنگامی که من اجرا می کنم تو ساز نزن، هرگاه من ساکت شدم تو می توانی ساز بزنی!”

 I-VI-II-V progression

همراهی با نیم ضرب تاخیر در اجرای آکورد

چگونه می توان نقطه تعادل را پیدا کرد؟
اولین و مهمترین قسمت پاسخ این است که شما با گوش دادن هرچه بیشتر به موسیقی های از پیش ضبط شده گروه ها می توانید

توانایی های خود را در این زمینه بالا ببرید. باید به توانایی تفکیک مسئولیت خود با مسئولیت سولیست دست پیدا کنید، باید متوجه باشید که شما شخصیت اول قطعه نیستید و در اغلب

اوقات باید در زمینه (Background) باشد؛ اما در عین حال می توانید با یک همراهی زیبا و بجا بعنوان ستاره گروه مطرح شوید.

یک مثال برای شروع بکار
افرادی که تازه شروع به همراهی می کنند عمومآ سعی می کنند که سر ضربها همراهی کنند و چون دیر متوجه تغییر آکوردها می
شوند اغلب اجرایی بسیار ضیف و بد صدا از خود بجای می گذارند. به شکل اول توجه کنید که در آن نمونه ای از نحوه همراهی نوآموزان موسیقی در یک توالی آکورد I-VI-II-V
نمایش داده شده است.

 I-VI-II-V progression

همراهی با نیم ضرب تعجیل در اجرای آکورد

در این حالت در واقع شما آمده اید و با نیم ضرب تاخیر، آکوردها را اجرا کرده اید. هر چند از لحاظ هارمونی این نحوه اجرا مشکل خاصی ندارد اما شما می توانید خیلی راحت پس از

تشخیص تغییر آکورد، از اجرای آن صرفنظر کنید و به جای اجرای تاخیری آن، به پیشواز آکورد بعد بروید. در واقع شما می توانید نیم ضرب مانده به تغییر آکورد، آکورد جدید را اجرا

کنید. به شکل دوم دقت کنید.

پیشنهاد می کنیم که هر دو حالت را اجرا کنید، بدون شک متوجه این موضوع خواهید شد که نونه دوم بسیار جذاب تر بوده و دارای انرژی بیشتری است تا نمونه اول.

 I-VI-II-V progression

استفاده از یک ضرب اضافه در اجرای آکورد برای زیباتر کردن ریتم

دقت کنید که نمونه ای که در اینجا پیشنهاد شد بعنوان پایه همراهی برای ریتم هایی که بصورت زوج شمارش می شوند (مانند دو یا چهار ضربی) بسیار کاربرد دارد و بعنوان شروع می

تواند روش مناسبی برای تمرین باشند. شما بتدریج می نوانید با اعمال تغییرات در مواقع لزوم ریتم همراهی را بسیار پیچیده زیباتر کنید به شکل سوم دقت کنید.

استفاده بهینه از دست چپ

Voicing صحیح و مناسب آکوردها در موسیقی Jazz هنگامی که با دست چپ نواخته می شوند می تواند به دست راست شما آزادی بیشتری برای
نواختن ملودی و Improvise روی آن دهد.

به مثال ساده ای که در شکل آورده
شده است دقت کنید. اگر ساز در اختیار دارید آنرا امتحان کنید. هر چقدر
نحوه انتخاب و اجرای آکوردها در دست چپ بهتر باشد از یکطرف محیط راحت تری
برای فعالیت دست راست خود فراهم آورده اید و از طرف دیگر مغز شما خیلی
درگیر انتخاب پوزیسیون برای انگشتهای دست چپ نخواهد شد.

یک توالی آکورد ساده ii-V-I

نکته ای که در شکل اول و دوم مشاهده می شود نیاوردن پایه آکوردها مانند نت
“ر” در آکورد Dm7 یا “سل” در آکورد G7 و نت “دو” در آکورد CMaj7 است. که
این دقیقآ به انتخاب فرم Voicing بر می گردد. بعنوان مثال اگر طرفدار
Vocing افرادی چون باد پاول (Bud Powell) با دو نت که یکی از آنها نت پایه
است، هستید، می توانید پایه آکورد خود را با انگشت شماره ۵ دست چپ بگیرد و
با انگشت ۲ یا ۱ نت دیگری از آکورد را.

اما در این نمونه هدف گرفتن آکوردی است که بوضوح هارمونی بخش
خود را به گوش شنونده برساند. نگران پایه آکورد نباشید چرا که نوازنده باس
عمومآ در ضرب اول هر میزان – یا حداکثر هر دو میزان در میان – پایه آکورد
را می زند و نت پایه لازم را به هارمونی انتقال داده و احساس آکورد را
پدید می آورد. در اینجا به منظور جلوگیری تداخل آکورد پیانو با خطوط که
نوازنده باس اجرا می کند، نه تنها از گرفتن پایه آکورد خودداری می شود،
بلکه تا حد ممکن آکورد را در قسمت های بالایی کیبرد نواخته می نوازیم.

اما شاید تعجب کنید که مثلآ چرا در آکورد CMaj7 میزان سوم، نه
تنها از نت “سی” استفاده نشده است، بلکه نت های بیگانه ای مانند “لا” و یا
“ر” در گرفتن آکورد CMaj7 بکار برده شده!

باید اعتراف کرد که تمامآ به سلیقه نوازنده بستگی دارد، خط ملودی و توالی
آکورد ها – که همان ii-V-I معمولی است – به ما می گوید که در میزان سوم
باید از آکورد CMaj7 استفاده کنیم. دقت کنید که اگر باس نت “دو” را بنوازد
در طول زمان اجرای میزان ملودی و باس بطور کامل نتهای آکورد را اجرا
خواهند کرد، بنابراین نوازنده می تواند یک تصمیم جسورانه بگیرد و هارمونی
غنی تری را برای این میزان استفاده کند. به همین علت از نتهای ششم و نهم
در یک آکورد چهار صدایی استفاده می کند. (در آکوردهای اول و دوم نیز از
نتهای بیگانه نسبت به نام آکورد استفاده شده است.)

اگر پیانو در منزل دارید امتحان کنید و شک نداشته باشید که از نتیجه آن راضی خواهید بود.

مثال ملودیک بر روی توالی آکورد ii-V-I

بیاید موضوع را از زاویه دیگر، بدون توجه به بخش ملودی
بررسی کنیم. آکورد اول Dm7 شامل نتهای F-A-C-E است اگر بصورت مجزا به این
نتها نگاه کنیم اولین انتخاب ما احساس آکورد FMaj7 است، اما اگر پایه “ر”
توسط باس نواخته شود بدون شک احساس آکورد “ر” مینور هفت که ۹ هم شده است و
از زیباترین آکوردهای مینور محسوب می شود را خواهیم کرد.

اگر از جمله افرادی هستید که در ابتدای کار نوازندگی Jazz قرار دارید و
عادت ندارید آکوردها را بدون پایه اجرا کنید، در ابتدا چند بار نت “ر” را
در قسمت باس بزنید و بعد آکورد Dm7 ای که ما در اینجا آورده ایم را
بگیرید. حتی می توانید پس از گرفتن آکورد با دست چپ، از دست راست خود چند
بار برای زدن نت “ر” در قسمت باس کمک بگیرید. مطمئن باشید پس از مدتی
تمرین، گوش شما خود به خود نت “ر” را به هنگام اجرا در میان چهار نت
F-A-C-E خواهد شنید.

نوازندگان پیانو به هنگام اجرای این سبک از همراهی دست چپ، اغلب تمایل
ندارند پرشهای بلند را به حرکت بخشها نسبت به هم تحمیل کنند، حتی ترجیح می
دهند تا آنجا که می شود بخشها را ثابت نگاه دارند. به همین علت این موضوع
خود – یعنی انتخاب پوزیسیون مناسب برای انگشتان – یکی از مهمترین دلایلی
است که آوردن نتهای بیگانه به آکورد را موجب می شود، عاملی که در نهایت به
زیبایی بیشتر هارمونی و موسیقی می انجامد.

به شکل اول دقت کنید، آکورد اول همان است که تا کنون راجع به آن
صحبت کردیم نتهایی شامل فاصله های سوم، پنجم، هفتم و نهم در گام “ر” مینور
تئوریک. نوازنده برای انجام حداقل حرکت و رساندن معنای آکورد G7 با توجه
به آنکه تمایلی به نواختن پایه آکورد ندارد صرفآ بخش سوم – از پایین –
آکورد را تنها نیم پرده پایین می آورد، یعنی نت C را به سمت B می آورد. با
نیم پرده پایین آوردن نت “دو” و کشاندن آن به تن حساس گام، همان احساس
لازم برای شنیدن یک آکورد پنجم بوجود می آید. نگران هفت بودن آکورد هم
نباید بود چرا که از قبل انگشت شماره پنج نت “فا” را نشانه گرفته است. در
این حالت آکورد G7 شما شامل فاصله های نه و سیزده نیز هست.

اما برای حرکت از G7 به CMaj7 نوازند ساده ترین، عاقلانه ترین و خوش صدا
ترین راه را انتخاب می کند، با همان پوزیسیون، انگشتها را به اندازه یک
کلاویه سفید به سمت چپ شیفت می دهد و به آکوردی می رسد که شامل فواصل ۳،
۵، ۶ و ۹ در یک گام ماژور است.

جا دار اضافه کنیم که این سبک از نواختن آکورد بسیار مورد توجه بسیاری از
نوازندگان جز از جمله مک کوی تینر (McCoy Tyner) پیانیست بزگ Jazz
آمریکایی است.

بنابراین همانطور که دقت می کنید به هیچ وجه نوازنده موسیقی Jazz الزامی
ندارد که آکورد نوشته شده بر روی ملودی را عینآ اجرا کند او بر حسب سلیقه
و توانایی خود می تواند آنرا تغییر داده Alteration خاصی از آنرا اجرا
کند. هر چند این موضوع کاملآ به جایگاه – سازمانی – او در میان اعضای گروه
بستگی دارد.

بعنوان مثال دیگر باید بگوییم بسیاری از نوازندگان پیانوی Jazz،
آکورد Maj7 را عمومآ با بدون پایه و با افزودن فاصله نهم اجرا می کنند.
این مدل اجرا آنقدر مورد علاقه نوازندگان است که به آن پوزیسیون A گفته می
شود. برای تمرین کافی است از فاصله سوم بزرگ نسبت به پایه یک آکورد مینور
هفت بگیرید، سعی کنید بتوانید این آکورد را در هر پایه ای بزنید.

گام بلوز را بهتر بشناسیم


یک گام بلوز در نسخه استاندارد شامل نتهایی با فاصله های پایه،
سوم کوچک، چهارم درست، چهارم افزوده، پنجم درست و هفتم کوچک است.

بعنوان مثال اگر بخواهید بر پایه نت فا یک گام بلوز اجرا کنید باید نتهای F, Ab, Bb, B, C,
Eb, F را اجرا کنید. اما نباید فراموش کرد آنچه حس بلوز را به موسیقی می دهد نحوه
نواختن و اکسنت هایی است که به گام داده می شود. چنانچه خیلی ساده با کشش مساوی
نتها نواخته شوند شاید حس خاصی بعنوان بلوز ایجاد نکند اما اگر با حالت و مایه های
سوئینگ اجرا شود یقینا” تفاوت بسیاری می کند.

فاصله های متداول مورد استفاده در یک گام بلوز

به همین ترتیب اگر بخواهید می توانید این گام را بر پایه Bb با
این نتها اجرا کنید : Bb, Db, Eb, F, Ab, Bb.

نکته مهم و جالب این
است که شما می توانید گام استاندارد بلوز را با هارمونی ماژور و مینور یکسان
استفاده کنید بنابر این تفاوتی نمی کند که شما آکورد پایه بزرگ یا کوچک گرفته گام
بلوز را اجرا کنید. بخصوص هنگامی که آکورد ماژور گرفته اید هرگز نگران سوم کوچکی که
در گام بلوز وجود دارد نباشید.

اتفاقا” موضوع کاملا” برعکس است و گاهی
نوازندگان برای یک هارمونی مینور بجای استفاده از گام بلوز از مد دورین استفاده
میکنند. مثلا” روی آکورد رمینور که می توانند گام بلوز مانند : D, F, G, Ab, C, D
را اجرا کنند، اقدام به اجرای ساده گام ر دورین می کنند.

F Blues up/down

بسیاری از
نوازندگان برای اجراهای خاص خود ممکن است تغییرات زیادی در یک گام استاندارد بلوز
ایجاد کنند. بعنوان مثال به یک گام بلوز روی F که راجع به آن صحبت کردیم می توان
نتهای G, A و D را اضافه کرد و از نتیجه بدست آمده استفاده مناسبتری کرد. هرچند اگر
این گام را بصورت رفت و برگشت اجرا کنید کمی غیر عادی بنظر می رسد اما نوازندگان
موسیقی جز و بلوز به کررات از قسمتهایی از این گام استفاده میکنند.

اما
هارمونی موسیقی ای که بصورت بلوز ابتدایی و ۱۲ میزانی روی آن اجرا می شود، برای
پایه فا معمولآ از آکوردهای F7, Bb7 و C7 تشکیل شده است. توالی آکوردها معمولآ
بصورت ابتدایی و استاندارد به اینصورت است :

|| F7 | F7 | F7 | F7 | Bb7 | Bb7 | F7 | F7 | C7 | Bb7 | F7
| C7 ||

همانطور که مشاهده می کنید نواختن مثلا” چهار میزان آکورد F7 برای
شنونده بسیار خسته کننده خواهد بود برای همین منظور اغلب واریاسیون هایی در هارمونی
داده می شود که پراستفاده ترین آنها عبارتند از :

A: || F7 | Bb7 | F7 | Cm,F7 | Bb7 | Bb7 | F7 | D7 | Gm9 |
C7 | F7 | Gm,C7||
B: || F7 | Bb7 | F7 | Cm,F7 | Bb7 | Bdim | F7 | Am,D7 | Gm
| F7 | Am,D7 | Gm,C7||
C: || F7 | Bb7 | F7 | Cm,F7 | Bb7 | Bdim | F7 | Am,D7
| Gm,C7 | Dbm,Gb7 | F7,D7 | G7,C7||

از دیگر هارمونی های معروف بلوز باید
به Bird Blues اشاره کرد که ابداع اولیه آن به هارمونی ای که چارلی پارکر در قطعه
Blues for alice استفاده کرده است بر می گردد. او اینگونه می نوازد :

|| F7 | Em,A7 | Dm,G7 | Cm,F7 | Bb7 | Bbm | Am | Abm | Gm
| Gm | C7 | Am,D7 | Gm,C7||

چند نکته مهم
یکی از مهمترین نکاتی که
در اجرای موسیقی بلوز باید آنرا رعایت کرد تغییر آکورد ها در میزانهای کش دار و یا
میزانهایی که دو بار آکورد عوض می کنند است. معمولا” نوازندگان مبتدی برای راحتی
آنها را رعایت نمی کنند و به دلیل ضعف در بیان ملودی بدیع، نهایتا” موسیقی زیبا
شنیده نمی شود اما اگر هارمونی متغیر باشد بسادگی می تواند ملودی ضعیف را پوشش دهد.

هنگامی که آکوردها را عوض می کنید سعی کنید روی سوم و هفتم آنها بداهه
نوازی کنید اما در عین حال از سایر نتها هم استفاده کنید.

اگر نوازنده
پیانو هستید، هرگز – یا حتی المقدور – از آکوردهای بسته سه نتی برای هماهنگی
استفاده نکنید. امروزه کاربرد هارمونی های دو نتی بسیار طرفدار دارد و در عین حال
خیلی خوش صدا است بنابراین برای آکورد F7 مثلا” از نتهای A و Eb استفاده کنید یا
برای Bb7 از Ab و D و …

موسیقی بلوز – قسمت چهارم

ساختار ریتمیک و هارمونیک بلوز

اکثر آهنگهای بلوز
ریتم ۴/۴ دارند. استفاده از نتهای استاکاتو و آکوردهای سنکوپ دار رایج است. Triplet
(نواختن سه نت در یک ضرب) زیاد به کار می رود و نتهای چنگ (۱/۸) اغلب با ریتم
سوئینگ (Swing) نواخته می شود۱.

ساختار هارمونیک بلوز از یک
الگوی ساده ۱۲ تایی پیروی می کند که آن را اصطلاحاً Twelve Bar Chord Progression
می نامند. قالب اصلی این ساختار تشکیل شده از ۱۲ میزان (Bar) که تا انتهای آهنگ
تکرار می شود و در آن تنها از سه آکورد استفاده می شود، یعنی در جات V , IV, I در
یک گام بزرگ.

آکورد I آکوردی است که بر روی نت پایه (Root یا Tonic) گام
ساخته می شود. مثلاً اگر تنالیته آهنگی سل ماژور باشد آکورد I آن آکورد سل ماژور (G
Major) خواهد بود.

آکورد IV آکوردی است که بر روی نت چهارم گام
(Subdominant) بنا می شود مثلاً درجه چهارم گام سل ماژور نت «دو» ( C) و آکورد IV
همان آکورد دوماژور (C Major) است.

آکوردV هم بر مبنای درجه پنجم گام
(Dominant) قرار دارد. مثلاً درجه پنجم گام سل ماژور نت «ر» (D) و آکورد V در این
تنالیه آکورد رماژور (D Major)است. ترتیب قرارگیری این آکوردها درالگوی ۱۲ تایی در
ساده ترین صورت خود همانند شکل اول است.

همان طور که می بینید در چهار
میزان اول از آکورد I استفاده می شود و در دو میزان بعدی آکورد IV و سپس دو میزان
آکورد I داریم. در میزان های نهم و دهم و یازدهم به ترتیب آکوردهایV و IV و I به
کار می رود که این قسمت را اصطلاحاً V-IV-I Transition می نامند.

نمونه ملودی برای بلوز ۱۲ میزانی در گام C

اگر آهنگ به انتها رسیده باشد روی آکورد پایه ( I) فرود می آید
و در میزان دوازدهم آکورد I را خواهیم داشت ولی اگر قرار باشد چرخه ۱۲ تایی ادامه
یابد معمولاً در میزان دوازدهم آکورد V بکار می رود این آکورد ( V) بعلت احساس
تعلیق و انتظاری که ایجاد می کند شنونده را در انتظار شروع چرخه بعدی قرا رمی دهد.
به این قسمت از قالب ۱۲ تایی اصطلاحاً I-V Turnaround گفته می شود. قطعه زیر مثالی
از این قالب استاندارد در گام سل ماژور است.

audio file Twelve bar
bluse sample

ساختار هارمونیکی که توضیح داده شد رایج ترین ساختار
مورد استفاده در بلوز است ولی می توان در همین قالب تغییرات کوچکی نیز ایجاد کرد.
مثلاً در برخی آهنگهای قدیمی بلوز قبل از جنگ (Prewar Blues) در میزان نهم به جای
آکورد V از آکورد IV استفاده شده است یا به علت طولانی شدن آکورد I در ابتدای آهنگ
می توان در میزان دوم به جای آن از آکورد IV استفاده کرد که به این حالت Quick
Change گفته می شود. به یک نمونه بلوز ۱۲ Bar در گام سل ماژورهمراه با Quick Change
در میزان دوم گوش دهید:

audio file Twelve bar
quick change bluse sample


نمونه ملودی برای بلوز ۱۲ میزانی در گام C

فرم رایج دیگر در بلوز Eight Bar Chord Progression است که به
شکل زیر است.

قالب ۸ تایی بیشتر در Folk-Blues و Jazz -Blues
وRock-Blues به کار می رود و در عمل چیزی شبیه این خواهد شد:

audio file Eight bar bluse
sample

قالب های ساختاری گفته شده را می توان به صورت ۱۰ تایی ، ۱۴
تایی یا ۱۶ تایی نیز در آورد. به هر حال ساختارهای اصلی به همان گونه است که شرح
داده شد.

این که ساختار ۱۲ تایی مذکور چگونه و در چه زمانی وارد بلوز شده
مشخص نیست ولی می دانیم که در هیچ یک از انواع موسیقی که همزمان با بلوز وجود
داشتند یا به وجود آمدند چنین الگوی خاصی به کارنمی رفته است. مزیت اصلی ساختار
منحصر به فرد بلوز این است که تنها از سه آکورد استفاده می کند و پیچیدگی هارمونیک
ندارد. این سادگی ساختاری و یادگیری آسان بلوز به رواج و محبوبیت آن کمک زیادی کرده
است به خصوص که آکوردهای استفاده شده در آن به راحتی قابل پیش بینی است.

۱: در مطلب بعدی راجع به
Swing بیشتر صحبت خواهیم کرد.

«گام کاسته»

از گامهای مهمی که در موسیقی جز بکار برده می
شود گامی است که بنام کاسته یا “Diminished” معروف است. این گام (Diminished Scale) بر خلاف گام ماژور
معمولی که از هفت نت تشکیل شده است از از توالی هشت نت که یکی درمیان فاصله بین
آنها پرده و نیم پرده است درست می شود. به بیان دیگر ترکیب نتهای
C-D-Eb-F-Gb-Ab-A-B-C یک گام کاسته روی پایه C
درست می کند.

یک گام کاسته با پایه نت دو

دقت کنید از آنجایی که فقط هفت نت متفاوت در یک گام وجود دارد،
چنانچه نت انتهایی (اکتاو) را در نظر نگیریم در یک گام کاسته باید حتما” یکی از نت
ها تکرار شود که در شکل اول نت A یکبار در حالت عادی و یکبار با یک بمل بکار برده
شده است.

آکوردهای هم خانواده بر روی گام دو کاسته

به گامی که در شکل اول مشخص شده دقت کنید، بسادگی می توان
بر روی آن آکوردهای کاسته مانند Cdim ، Ebdim ، Gbdim و …
را که همگی از یک خانواده هستند، را بدست آورد.

همچنین آکوردهایی مانند Ddim ، Fdim ، Abdim و .. که
باز همگی از یک خانواده هستند.

گروه دیگری از آکوردهای هم خانواده بر روی گام دو کاسته

همانطور که می دانید آکوردهای کاسته
از چهار نت که فاصله بین آنها سوم کوچک است ساخته می شوند. فاصله سوم کوچک معادل یک
و نیم پرده است بنابراین بسادگی می توانید با اجرای همزمان یکی در میان از نتهای
گام کاسته از هر نتی آکورد کاسته مربوطه را درست کنید.

اما به دلیل آنکه فاصله میان نتهای گام بصورت مرتب یکی درمیان
پرده و نیم پرده است، در حالت کلی فقط می توان سه گام متفاوت از نوع کاسته درست
کرد. یعنی گام های کاسته بر پایه دو، دو دیز و ر. چرا که گام بعدی که بر اساس
Eb تهیه می شود معادل گام کاسته ای است که روی C بنا شود.

قسمتی از سنات مهتاب که در آن آکوردهای کاسته بسیار استفاده شده است

آکورد و گام های کاسته در موسیقی کلاسیک نیز کاربرد بسیار دارند،
نمونه بارز استفاده از آن را می توان در بریدجی که بتهوون بصورت حرکت های آرپژ
مانند در موومان اول سونات مهتاب بکار برده است، مشاهده کرد.

گفتگوی هارمونیک

ریتم در موسیقی جز – قسمت چهارم

Dynamics
در بحث جمله بندی موسیقی جز پس از “Articulation” به دینامیک اجرا می رسیم. هر چند دینامیک
اجرا می تواند خود به نوعی از نکات فرعی “Articulation” به حساب آید اما به دلیل
اهمیت بطور جداگانه به آن می پردازیم. بطور ساده دینامیک اجرا به این معنی است که
نوازنده کدام یک از نتها یا قسمتهای ملودی را با صدار بلند و یا ضربه اجرا کند و
کدام قسمت ها را با آرامش و با صدای کم اجرا کند.

نت ها یا قسمتهایی از موسیقی که در جز به حالت نجوا و آرام
اجرا شوند با اصطلاحاتی نظیر روح (Ghost) یا کم یا بی صدا (Muffled) مشخص می کنند.

باید دقت کرد که بالا و پایین شدن شدت اجرای نتها در موسیقی جز
احساس خاصی را در موسیقی ایجاد می کند که بطور مستقیم روی ریتم و “Groove” حاصل از یک
قطعه جز تاثیر می گذارد. تفاوت دینامیک موسیقی در جز با موسیقی سبک کلاسیک در
آن است که دینامیک جز را نوازنده به هنگام اجرا با سلیقه و احساس خود اعمال می کند
حال آنکه در موسیقی کلاسیک دینامیک از طرف آهنگساز به نوازنده القا می شود.

نوازنده ممکن است در موقعیت های مختلف از الگوهای دینامیک متفاوتی در اجرا استفاده کند

Audio File Oscar Peterson
& Stéphane Grappelli , Walkin’ My Baby Back Home

تاخیر در
اجرای نت ها

اما یکی دیگر از مهمترین پارامترهایی که حس جز را در یک قطعه
بوجود می آورد فاصله ای است که نوازنده در اجرای ضرب قوی و ضعیف (down & up
beats) میزان بطور حسی ایجاد می کند.

برای درک بهتر، بخاطر بیاورید که
گفتیم نوازنده جز احتمالآ دو نت چنگ را معمولآ بصورت یک نت چنگ نقطه دار و یک نت
دولا چنگ و یا به حالت دو نت چنگ تریوله متصل و یک نت چنگ تریوله تنها اجرا می کند
و طبیعی است که در بسیاری موارد ارزش نتها را ممکن است بینا بین این دو حالت در نظر
بگیرد.

در هر صورت معمولآ نت اولی که بعنوان چنگ اجرا می شود دارای کشش
زمانی بیشتر است، چنگ نقطه دار یا دو تریوله چنگ متصل. با توجه به این موضوع اغلب
نوازندگان جز در اجرای این نت (چه در ضرب قوی باشد چه ضعیف) تاخیر ایجاد می کنند.
بگونه ای که مثلآ دو نوازنده درامز ممکن است در ایجاد تاخیر در اجرای نت های چنگ
کاملآ متفاوت با یکدیگر عمل کنند.

در یک مثال حتی واضح ممکن است یک
نوازنده در صورتی که تشخیص دهد ارزش نت چنگ اول را کمتر از نت دوم اجرا کند.

ایجاد تاخیر و حتی تغییر در اجرای نت ها

“Nuance”
نوانس در اجرا کاملآ به فیزیک ساز و مهارت نوازنده در
استفاده از امکانات ساز بستگی دارد. احساس و شخصیت نوازنده و توانایی او در استفاده
از ساز بطور مستقیم تاثیر زیادی در بوجود آوردن موسیقی از ساز دارد. دقیقآ همانند
آنکه یک هنرپیشه سینما یا تئاتر چگونه از عضلات صورت خود برای ایجاد حس ناراحتی و
یا شادی استفاده کند.

بعنوان مثال یک نوازنده سکسیفون ممکن است برای اجرای
یک نت از بالا با حرکت گلیساندو به آن برسد و دیگری ممکن است از پایین. مثال دیگر
احساس متفاوتی است که دو نوازنده متفاوت پیانو مانند کیت جرت (Keith Jarrett) و یا
چیک کورئا (Chick Corea) در اجرای نتها زینت دارند. هر یک از این نوع اجراها احساس
خاصی را در موسیقی پدید می آورند که توسط آن گونه های متفاوت “Groove” جز حاصل می
شود.