Rubato


اصطلاح Rubato در موسیقی به معنای استفاده از تمپوی آزاد و البته آرام هست. شما می توانید تمپوی قطعه ای را که Rubato باید اجرا شود آرام نموده و یا به آن سرعت ببخشید در هر زمانی که احساسات شما اینگونه تشخیص دهد.


audio.gif
In a sentimental mood

در موسیقی Jazz معمولا” در بالاد (Ballad) ها از این حالت استفاده می شود. Rubato به شما اجازه می دهد که ابعاد مختلف موسیقی و ریتم یک قطعه را کشف کنید چرا که شما آزاد

هستید با احساس خود

آنرا بنوازید و معمولا” بیشترین تاثیر احساسی را بر روی شنوندگان می گذارد. اما برای آنکه بهتر بتوانید از این حالت استفاده کنید در اینجا چند راهنمایی برای اجرای بهتر این گونه

سولوها ارائه می شود.

– سعی کنید تمپوی قطعه را بتدریج تا انتهای جمله پایین بیاورید و هرگز با عجله اینکار را انجام ندهید.
– قبل از فرود روی یک نت هارمونیک می توانید با تاخیری که به ملودی می دهید و یا با استفاده از یک نت غیر هارمونیک که قبل از آن نت استفاده می کنید، احساس نواختن Rubato

را بسیار تشدید کنید.

پس سعی کنید ملودی را سر ضرب نزنید و با تاخیر اجرا کنید.
– روش دیگر آن است که در یک جمله تا وسط ها تمپو را پایین بیاوریم و سپس به سمت انتهای جمله به تمپوی اصلی برگردیم.
– در پاره ای از مواقع لازم است که شما تمپو را بوضوح بالا ببرید تا به انتهای جمله برسید. در این حالت شنونده عام باید متوجه تغییر تمپو بشود.
– بسیاری از نوازندگان برای ایجاد احساس Rubato سعی می کنند قسمتهایی از ملودی را بصورت Staccato بنوازند تا اثر تمپو از بین برود.
– در مواردی سعی کنید که با اجرای فورته به قطعه هیجان بدهید و سپس یک دفعه از شدت هیجان کم کنید.

نوازندگان Jazz معمولا” برای اجرای قطعات سولویی که بصورت Rubato نواخته می شود از یک مقدمه (Introduction) استفاده می کنند. در این مقدمه نوازنده سعی دارد که ذهن

خود و صد البته شنونده

را به قطعه ای که قرار است بنوازد آشنا کند. در این حالت بخاطر داشتن نکات زیر می تواند مفید باشد.

– مقدمه باید در حول و حوش قطعه باشد هم از لحاظ ملودی و هم از لحاظ حس (Mood).
– باید سعی کنید مقدمه را حساب شده بنوازید هرگز فکر نکنید می توانید هر چیز و هر مقدار که بخواهید مقدمه اجرا کنید، ۱۶میزان میتواند معیار خوبی باشد. (بقول معروف هرگز در

فضای مقدمه ولگردی

نکنید.)
– برای مقدمه یک چهارچوب هارمونیک در نظر بگیرید که خیلی از قطعه اصلی دور نباشد و هرگز اصل ملودی را در آن اجرا نکنید.
– اگر اعتماد بنفس بالایی دارید – و البته تجربه زیاد – می توانید مقدمه را در گام دیگری بنوازید، در اینصورت بهتر آن است که ملودی مقدمه شما یا نحوه توالی آکورد (Progression)

به قطعه اصلی

نزدیک تر باشد.
– برای اتصال به قطعه اصلی می توانید از Riff استفاده کنید، بخصوص در حالتی که مقدمه را در گام دیگری می نوازید.

چند بار به موسیقی ابتدای متن گوش کنید و به دقت به مواردی که در این مطلب آورده شده فکر کنید، مطمئن باشید که ایده های بسیار مفیدی برای اجرا به ذهن شما خطور خواهد کرد.

گفتگوی هارمونیک

مقدمه ای بر گام پنتاتونیک


گام پنتاتونیک از جمله گامهایی است که در موسیقی Jazz کاربرد دارد، یکی از متداول ترین آنها گامهایی است که بر اساس یک گام ماژور ساخته می شود. گامی است متشکل از ۵ نت

که از فاصله های دوم بزرگ و سوم کوچک تشکیل شده است.

در یک اکتاو این گام دو فاصله سوم کوچک وجود دارد که به نوعی در دوقسمت این گام یک شکاف ایجاد می کنند. از دیگر مزایای این گام می توان به این موضوع اشاره کرد که در آن فاصله نیم پرده وجود ندارد لذا دارای درجه حساس نمی باشد. به شکل دقت کنید :

گام پنتاتونیک روی دو

همانطور که از شکل مشاهده می شود می توان دریافت که هر گام پنتا تونیک ۵ حالت معکوس یا بقول برخی ۵ مد دیگر دارد. برای اینکار کافی است در گام پنتاتونیک بر پایه دو، از

نت های دو، ر، می، سل یا لا بر روی نت های گام یک اکتاو حرکت کنیم. بنابراین گام A-C-D-E-G-A در واقع معادل است با مد V از گام پنتاتونیک دو. مثال پیچیده تر گام پنتا تنیک

C-Eb-F-Ab-Bb می باشد که در واقع مد III از گام Ab پنتاتونیک می باشد.

نکته ای که باید به آن اشاره کرد آن است که مد هایی را که نام بردیم فقط حالت تئوری ندارد و عملا” در موسیقی کاربرد دارند. این مدها رسما” در سال ۱۹۱۱ توسط خانم آنی جی

گیلکریست (Annie G. Gilchrist) در ژورنال موسیقی محلی (Journal of the Folk Song Society) مورد بررسی قرار گرفت. در هر صورت با توجه به اینکه این گام ۵

مد دارد و ما ۱۲ نیم پرده در یک اکتاو داریم بنابراین می توانیم ۶۰ ترکیب مختلف پنتاتونک داشته باشیم. شکل دوم گام پنتانیک روی می بمل را نمایش می دهد.

گام پنتاتونیک روی می بمل

اگرچه در موسیقی Jazz حتی بدون دادن تغییرات کروماتیکی می توان از این گام برای Improvisation استفاده کرد اما معمولا” تغییراتی در آن داده می شود. بعنوان مثال آکوردهای

زیبای C6 یا C9 از جمله کاربردهای تغییر نیافته در این گام می باشند که به سادگی می توان روی آنها بداهه نوازی کرد.

اما زیبایی بیشتر کاربرد این گام هنگامی مشخص می شود که کمی از داخل گام اصلی به سمت خارج حرکت کنیم (در بحث های قبل تئوری راجع به داخل و خارج بودن در گام صحبت

کردیم). در اینصورت نوازنده قدرت و امکانات بسیاری برای بدست آوردن فاصله های خوش صدا و دیسونانس خواهد داشت که در بحث های بعدی راجع به آن صحبت خواهیم کرد.

گفتگوی هارمونیک

واریاسیون روی ii-V-I، قسمت دوم

در ادامه مطلب تئوری قبل راجع
به واریاسیون های مختلف روی توالی آکورد ii-V-I در اینجا به چند مورد رایج دیگر
اشاره می کنیم.

ii-V-I های موازی
از سایر مواردی که اغلب توسط
نوازنده های موسیقی Jazz استفاده می شود می توان به حالتی اشاره کرد که بصورت موازی
کل توالی آکورد (Progression) بالا یا پایین منتقل می شود. در اینحالت نوازنده (یا
آهنگ ساز) پس از اجرای یک ii-V-I آکورد ii را بالا یا پایین منتقل می کند. بعنوان
مثال :

پرش به اندازه نیم پرده بالا : Dm7-G7-C7–Ebm7-Ab7-Db7 و یا پرش به
اندازه چهارم بالا : Dm7-G7-C7–Gm7-C7-F7

شما می توانید با استفاده از این
روش در زمانهایی که progression اصلی به مدت طولانی روی یک آکورد هست درهارمونی
موسیقی فضایی زیبا بسازید. به این مثال توجه کنید که قسمتی از قطعه Cherry Key را
نمایش می دهد، ملاحظه کنید که چگونه از ii-V-I های موازی در این قطعه استفاده شده
است.

| C#m | F#7 | B6 | % | (ii-V-I in B)
| Bm | E7 | A6 | % | (ii-V-I in A)
| Am | D7 | G6 | % | (ii-V-I in G)
| Gm | C7 | Cm | F7 | (ii-V in F & ii-V in Bb)

زنجیری از ii-V

می توانید از توالی چند ii-V استفاده کنید و سپس روی آکورد درجه I در آخرین
توالی فرود بیایید. این روش بسیار کار برد دارد. به این توالی آکورد دقت کنید که
ابتدا در گام دو ماژور سپس در گام ر بمل و در نهایت در گام می ماژور ii-V استفاده
می شود و به I فرود می آید. Dm7-G7–Ebm7-Ab7–F#m7-B7-E7

در این مثال
ابتدا یک توالی آکورد ii-V-I روی دو ماژور داریم و بعد از آن یک V-I روی F# ماژور و
یک V-I دیگر روی Bb.

زنجیری از V-I
دقیقا” می توانید همانند
حالت زنجیره ای از ii-V ها، زنجیره ای داشته باشید از V-I ها داشته باشید، هرچند
معمولا” اولین آنها با ii شروع می شود. به این مثال توجه کنید :
Dm7-G7-C7–C#7-F#7–F7-Bb7

در این مثال ابتدا یک توالی آکورد ii-V-I روی
دو ماژور داریم و بعد از آن یک V-I روی F# ماژور و یک V-I دیگر روی Bb.

جمع بندی
پس از آشنایی و بکار بردن توالی آکورد ii-V-I شما می
توانید بسادگی با روشهای مختلف که تعدادی از آنها در این دو مطلب ارائه شد به بسط
progression قطعه موسیقی بپردازید. شما می توانید آکورد V را روی یک I جدید حل
کنید، کافی است نیم پرده بالا یا پایین حرکت کنید و یا حتی یک چهارم افزوده. شما می
توانید از زنجیره ای از توالی آکورد ii-V و یا V-I استفاده کنید و …

تنها
نکته ای که حائز اهمیت است و باید به آن بپردازید اینکه بدانید چه کار می خواهید
بکنید و برای آن حداقل در ذهن خودتان برنامه ریزی داشته باشید. مشکلی که اغلب بداهه
نوازان Jazz آنرا فراموش می کنند و بدون فکر اقدام به تغییر دادن آکوردها می کنند.

واریاسون روی ii-V-I، قسمت اول

بسیاری از قطعات موسیقی Jazz
از توالی آکورد ii-V-I یا واریاسیونهای مختلفی که روی آن انجام می شود بدست می آید.
می خواهیم راجع به چند توالی آکورد دیگر که می تواند از این توالی ساده ساخته شود
صحبت کنیم.

Tritone Substitutions
قبلا” راجع فاصله یا آکورد
Tritone صحبت کردیم، نوازندگان Jazz به کررات این آکورد را جایگزین آکورد پنجم می
کنند. Tritone چیزی نیست جز bII بنابراین کافی است بجای توالی آکورد ii-V-I از
توالی ii-bII-I استفاده کنیم.

بعنوان مثال در یک گام دو ماژور توالی آکورد معمول
Dm-G-C به Dm-Dbm-C تبدیل می شود. همانطور که قبلا” هم گفتیم علت نامگذاری آن این
است که فاصله Db از G معادل یک فاصله Tritone (معادل سه پرده یا یک چهارم افزوده)
می باشد. بنابراین شما هر لحظه که احساس کردید موسیقی یکنواخت شده است می توانید
آکورد V را به bII تبدیل کنید. همچنین ممکن است شما در مواردی که آکورد bII در قطعه
قرار دارد جای آنرا به آکورد V بدهید. به این مثال گوش کنید :

audio file
Dm-G7-C , Dm-Db-C

حل کردن آکورد V به یک آکورد جدید
شما همواره می
توانید از آکورد درجه V در یک توالی آکورد ii-V-I به یک درجه اول جدید بروید به
عنوان مثال موسیقیدانان Jazz اغلب از این دو روش استفاده می کنند :

– حرکت
از به نیم پرده پایین تر از درجه V، بعنوان مثال در همان گام دو ماژور از G7 به
F#Majour که در این حالت پایه جدید فا دیز می باشد.
– حرکت به بالا یا پایین با
یک درجه چهارم افزوده مثلا” در همان دو ماژور حرکت از G7 به C#Majour.

دقت
کنید که این حل ها یا پرشها شبیه این می ماند که برای مدت کوتاهی شما به گام دیگری
مدولاسیون انجام داده اید و با وجود آنکه شنیده شدن یک آکورد جدید دیگر بعنوان درجه
I کمی غیر منتظره می باشد اما خوب و Jazzy صدا می دهد. به این مثال ها دقت کنید :

Em7-A7-D-Em-A7-Ab7 … (پرش به نیم پرده پایین تر)

Cm-F7-Bb-Cm-F7-B7 … (پرش به یک فاصله چهارم افزوده)

در این دو مثال
ابتدا یکبار توالی ii-V-I را در یک گام پایه اجرا کرده ایم و سپس در مرتبه دوم از
درجه پنجم به درجه اول جدیدی پرش کرده ایم. به این مثال گوش کنید و توجه کنید پس از
رسیدن به Ab7 چه حس سنگینی و آرامشی به انسان دست می دهد :

audio fileEm7-A7-D-Em-A7-Ab7

حل کردن آکورد V به گام مینورهای
نسبی

در این حالت شما از آکورد سوم progression که همان درجه پنجم است می
توانید به دو مینور حرکت کنید :

– حرکت به مینور نسبی گام اولیه که یک سوم
کوچک پایین تر از گام ماژور است مانند حرکت از G7 در مثالهای قبل به Am.
– حرکت
به یک مینور با درجه سوم بالاتر از پایه گام قبلی یعنی حرکت از G7 به Em.

بعنوان مثال خواهیم داشت ، Dm-G7-C-Dm-G7-Am … دقت کنید که حسی که در این
حالت بوجود می آید (یعنی حرکت به پایه مینور) حس خوش آمد گویی خواهد داشت که جذابیت
بسیاری به موسیقی می دهد. به این مثال توجه کنید : گوش کنید : audio fileDm-G7-C-Dm-G7-Am

Double Time & Double Time Feel


اگر با گروه های موسیقی بخصوص Jazz کار کرده باشید حتما” برای شما رخ داده که بنا به دلایلی تصمیم می گیرد که قطعه را Double Time Feel اجرا کنید. رهبر گروه به نوازنده ها می گوید که خب لطفا” قطعه را Double Time Feel یعنی با حس اینکه میزان ها به هم فشرده شده اند اجرا کنید.

تنها کاری که در این حالت شما باید انجام دهید آن است که تمپوی (سرعت) اجرای قطعه را دو برابر کنید. طبیعی است که هیچ گونه تغییری در ملودی ها یا توالی آکورد ها برای هر میزان صورت نمی گیرد.

اما در بسیاری موارد دیگر نیاز بر این است که قطعه بصورت Double Time اجرا شود. در این صورت لازم است که نت قطعه بصورت کامل عوض شود چرا که هر دو میزان تبدیل به یک میزان خواهد شد. بعنوان یک مثال ساده به شکل نگاه کنید. خط اول چهار میزان موسیقی را نمایش می دهد چنانچه شما بخواید آنرا به صورت Double Time اجرا کنید از آنجایی که کشش نتها عوض می شود و اصلا” نتهای روی ضربه های قوی و ضعیف تغییر پیدا می کنند چه بسا که موسیقی تغییر فاحشی کند و حس دیگری به شنونده القا کند .

در بسیاری موارد اینکار معمولا” توسط خود آهنگساز یا تنظیم کننده صورت می گیرد و قبل از آنکه قطعه به دست نوازنده برای اجرا برسد ممکن است Double Time یا برعکس Half Time شود.

کاستن ارزش نتها یا Double Time کردن موسیقی

اما در بسیاری از گروه های نوازندگان Jazz بخصوص هنگامی که یک قطعه را زنده اجرا می کنند با توجه به حسی که در لحظه، از موسیقی و صد البته از مخاطبین خود می گیرند، ممکن است تصمیم بگیرند که در یک لحظه موسیقی را Double Time Feel اجرا کنند. در اینگونه موارد لازم است که نوازندگان یک سری مسائل را رعایت کنند تا اجرای آنها قابل قبول باشد و مشکلی برای مخاطب در هضم موسیقی ایجاد نکنند. (فرض می کنیم قطعه در میزانهای با کسر نت سیاه تهیه شده است)

۱ – قبل از رفتن به Double Time Feel و هنگامی که در تمپوی اول هستید باید کاملآ” آگاه باشید که حس ضرب نت های سیاه (یک چهارم) را درک کرده اید.

۲ – پس از اطمینان از درک صحیح از نت های سیاه، در ذهن خود نت های (یک هشتم) چنگ را بشمارید. اینکار در ابتدا مشکل بنظر می آید اما پس از کمی تجربه خواهید دید که به چه سادگی می توانید نتهای سیاه را بشمارید.

۳ – تا مطمئن نشدید که نت های چنگ (یک هشتم) را درک کرده اید اقدام به Double Time Feel کردن قطعه نکنید. چرا که ارزش زمانی این نتهای چنگ پس از Double Time Feel به نتهای سیاه تبدیل می شوند.

۴ – پس از آنکه با یک کادانس، پاساژ یا سکوت یا اجرای سلوی یک ساز و یا هر روش دیگری، موسیقی را به تمپوی دوبرابر منتقل کردید در این حالت نت های سیاه شما معادل چنگ در تمپوی قبل خواهند بود. باید سعی کنید که در این حالت از ریتمی استفاده کنید که نتهای چنگ نیز داشته باشد. این نتها که معادل نتهای دولاچنگ (یک شانزدهم) قبل از انتقال تمپو می باشند به شما و شنونده کمک می کنند که راحت تر متوجه تغییر تمپو شوند و استفاده از آنها بسیار ضروری می باشد.

گفتگوی هارمونیک

آکورد های قرض گرفته شده

اگر اهل بررسی هارمونی قطعات موسیقی باشید حتما” دیده اید که در بسیاری از موارد از آکوردهایی در قطعه استفاده می شود که به هیچکدام از درجات گام تعلق ندارند و همواره این

سئوال برای ما پیش می آید که این آکورد چگونه در این موسیقی بکار برده شده است.

در این مطلب سعی خواهیم کرد یکی از پر استفاده ترین روشهای استفاده از آکورد های بیگانه در گام را برای شما شرح دهیم.

Borrowed Chords
آکوردهایی هستند که از گام های موازی ماژور یا مینور در گام مینور یا ماژوری که هم اکنون موسیقی در آن جریان دارد موقتا” قرض گرفته می شوند و در گام جاری مورد استفاده قرار

میگیرند.

بعنوان مثال فرض کنید که در گام سی مینور در حال ساخت یک قطعه می باشید شما می توانید یک آکورد از گام سی ماژور قرض بگیرید و از آن در قطعه خود استفاده کنید، مثلا” می

توانید از آکورد می ماژور(نه می مینور) بعنوان درجه چهارم گام سی ماژور در گام سی مینور نیز استفاده کنید.

این گونه از آکوردها که به آکوردهای مخلوط کننده مد (Mode Mixture) نیز معروف هستند و از قرن نوزدهم توسط اغلب مورد توجه آهنگسازان قرار گرفته

است. چرا که به این وسیله آهنگساز می توانند رنگ آمیزی هارمونیک قطعه را تنوع بیشتری بدهد. همچنین به علت توانایی این آکوردها در انجام مدولاسیون

موازی روی پایه گام به آنها Mode Mixture نیز گفته می شود.

مثال استفاده از آکورد قرض گرفته شده

آکوردهای قرض گرفته شده اغلب با آوردن یک حرف b (مخفف Borrowed) قبل از علامت آکورد بخصوص در حالت استفاده از نماد های رومی استفاده

میشود و باید دقت کرد که این علامت نباید با بمل اشتباه شود. بعنوان مثال در یک گام مینور آکورد bVI نشان دهنده آکوردی است که از گام ماژور همان پایه در

فاصله ششم ساخته شده است. بعنوان مثال شما در گام ر مینور آکورد قرض گرفته شده از گام ر ماژور در فاصله ششم می تواند آکورد سی مینور (Bm) باشد.

بعنوان یک مثال عملی به شکل دقت کنید و ببینید که چگونه در گام دو ماژور از گام مینور موازی آن آکورد فا مینور را قرض گرفته و در موسیقی خود استفاده کرده ایم. دقت کنید یکی از اثرات زیبایی که قرض آکورد در گام ماژور از گام مینور موازی دارد ایجاد حس تیرگی و ناراحتی در موسیقی می باشد از این تکنیک آهنگسازان ترانه بسیار استفاده می کنند که به آن رنگ آمیزی متن یا Text Painting هم گفته می شود. به این فایل midi مربوط به شکل گوش کنید و دقت کنید هنگامی که آکورد قرض گرفته شده نواخته می شود چگونه شادابی قطعه به تیرگی می گراید.


audio fileborrowed chord example

حرکت کروماتیک و موازی آکوردها


اغلب نوازندگان Jazz ، بخصوص پیانو و گیتار که در بسیاری موارد مسئولیت مشخص کردن هارمونی موسیقی را بعهده دارند از تکنیک های خاصی برای جذاب تر کردن آکوردها یا

وصل ها استفاده می کنند.

یکی از پر مصرف ترین این موارد استفاده از حرکت های کروماتیک موازی روی آکوردها می باشد. این حرکتها ممکن است برای آرایش آکورد ، برای رسیدن و یا ترک کردن یک

آکورد باشد.

حرکت کروماتیک موازی به سوی آکورد مورد نظر

به این شکل نگاه کنید که نوازنده برای رسیدن به آکورد دو مینور (تغییر داده شده) بصورت کرماتیک از نیم پرده بالاتر حرکتی را شروع می کند. گوش کنید :


audio fileChromatic motion 1

دقت کنید که بسیاری از نوازندگان Jazz این آکورد دو مینور را سر صرب نزده و آنرا یا در نیم ضرب آخر میزان قبلی می زنند و یا پس از گذشت یک نیم ضرب (یک سکوت چنگ)

اجرا می کنند. آنها به این علت که می خواهند حضور این هارمونی را بطور مشخص تری نشان دهند اینگونه عمل می کنند، چرا که اثر تغییر هارمونی با سکته در اطراف مرزهای یک

میزان یا حتی ضربها به مراتب بیشتر در ذهن قرار می گیرد.

همینطور ممکن است شما بخواهید یک آکورد را برای بیش از یک میزان ادامه دهید در اینصورت افزودن حرکت های موازی و کروماتیک می تواند بسیار کارآمد باشد و همراهی شما را

از حالت یک نواختی در آورد. به این شکل نگاه کنید و ببینید که نوازنده چگونه با یک حرکت کروماتیک به اندازه نیم پرده به سمت بالا و برگشت از آن ، هارمونی را از یکنواختی در

می آورد. گوش کنید :

حرکت کروماتیک موازی رفت و برگشت در میان یک آکورد با کشش طولانی


audio fileChromatic motion 2

به علت آنکه حضور این آکورد بدست آمده از حرکت کروماتیک کوتاه در صحنه موسیقی کوتاه می باشد معمولا” احساس بدی – حداقل برای گوش آشنا به موسیقی Jazz – به انسان دست

نمی دهد. همچنین شما می توانید پس از یک توقف کوتاه اول ، دوباره نیم پرده بالا بروید و همین مسیر را با دو حرکت به سمت آکورد اصلی برگردید. بسیاری از نوازنده ها از این روش
استفاده می کنند.