جواب آواز (I)

محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی
محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی
از فرمهای اصلی موسیقی کلاسیک ایران، فرم آواز است. در مورد جایگاه آواز و نقش آن در بیان حالات موسیقی و نیز ارزش آواز در حفظ ملودیها و نواهای اصیل موسیقی ایرانی، به قدر کافی بحث شده شده ولی آنچه که بصورت علمی و هنری به آن پرداخته نشده، مقوله جواب آواز است. در آواز، همراهی یک ساز تنها یا چند ساز با آواز، از ارکان این فرم محسوب میشود.

در ضبط صفحات، توسط خوانندگان قدیمی که در دست ماست، اغلب در کنار خواننده، یک نوازنده ساز کششی مثل کمانچه یا مضرابی مثل تار مشاهده می شود که نقش همراهی کننده یا نوعی آکومپانیمان را ایفا میکنند.

این نقش در موسیقی کلاسیک غربی بسیار پرکاربرد است و معمولا در همراهی آواز ها از سازهایی چندصدایی مثل پیانو، گیتار و هارپ استفاده میشود (البته در موسیقی کلاسیک غربی کمتر موسیقی آوازی به شکل آواز بدون ریتم موسیقی ایرانی شنیده میشود)

اگر بخواهیم یک تعریف دقیق و علمی برای جواب آواز بیابیم می توان گفت: جواب آواز عبارت است از همراهی ملودیک یک یا چند ساز با آواز بطوریکه ساز در عین تکرار ملودی آواز در یک فاصله زمانی کوتاه یا ارائه واریاسیون هایی از ملودی آواز قطعاتی را چه بصورت ریتمیک یا آوازی در همان مایه آواز اجرا کند.

جواب آواز در ارائه بهتر موسیقی، فوائد مختلفی دارد که عبارت است از:
۱- نگهداری کوک آواز: این نقش را ساز به این دلیل عهده دار می شود که معمولا خواننده به دلیل فقدان ثبات کوک آواز در طول مدت زمانی اجرا، بطور نامحسوس دچار تغییر کوک می شود و اگر در این حالت، ابتدا و انتهای یک قطعه آوازی تنها را از نظر کوک بررسی کنیم متوجه این تغییر می شویم. در نتیجه همراهی ساز به دلیل ثابت بودن کوک ساز در طول مدت زمان اجرا، به طور ناخودآگاه کوک دقیق را به خواننده گوشزد می کند و تغییر کوک در آواز روی نمی دهد.
۲- رنگ آمیزی ملودی: اجرای یک قطعه آوازی توسط خواننده به دلیل فقدان تنوع ذاتی صدای انسان در اجرای تکنیک ها و رنگهای مختلف صوتی، معمولا شنونده را دچار ملالت و خستگی میکند. از این رو همراهی یک یا چند ساز با رنگهای متنوع صوتی و اجرای تکنیک های مختلف باعث می شود، این نقیصه جبران شود.
۳- بسط ملودی: تحریر ها و ملودی آواز محدودیت های خاص خود را دارد و خواننده نمیتواند در یک قطعه آوازی مثلا گوشه دلکش در دستگاه ماهور را با تمامی زوایا و حالات گوشه اجرا کند، در این مورد هم ساز همراهی کننده می تواند به ارائه قسمتهای دیگری از گوشه بپردازد مخصوصا اگر ساز مضرابی باشد، خودبخود، تحریرهایش سازی میشود و خود باعث بهتر پرداخته شدن گوشه میشود.
۴- امکان ایجاد فضای چند صدایی در همراهی آواز: این مورد در موسیقی ایرانی اکثرا به همراهی به صورتی که در موسیقی غربی می شنویم وجود ندارد، البته گاهی جواب آواز توسط سازهای غربی مانند پیانو، این امکان را به خوبی به نوازنده همراه، میدهد که با ایجاد آکوردهایی بر پختگی و گیرایی اثر بیافزاید.
جواب آواز، در عین حال که نقش موثر در پرورش ملودی و حالت قطعه آوازی دارد، دارای اصولی است که نوازندگان میبایست در حین جواب آواز رعایت کنند؛ در غیر این صورت نتایجی که مد نظر است به دست نخواهد آمد. این اصول را در دو شاخه اصلی میتوان خلاصه کرد، یعنی جواب آواز در حین اجرای آواز و جواب آواز در بین جملات آوازی.

۱- جواب آواز در حین اجرای آواز: در اینجا نوازنده صرفا، نقش همراهی کننده را ایفا می کند، به عبارت دیگر، ساز در زمانی که خواننده درحال اجرای قطعه آوازی است، با فاصله زمانی اندک و در حدی که جمله بندی ساز مفهوم همراهی خود را از دست ندهد، قسمت هایی از ملودی آواز را با لحن، تکنیک و رنگ خاص خود، اجرا میکند.

البته لازم به ذکر است، این عمل بسته به نوع جملات آوازی است که در برخی موارد مواقع، اجرای به اصطلاح نعل به نعل جمله، مطلوب نمیباشد؛ مانند وقتی که آواز تحریر های پیوسته و بدون سکوت را اجرا میکند که اگر ساز نیز همان تحریرها را سایه وار بنوازد، جملات تحریری آواز، مفهوم و زیبایی خود را از دست میدهد، در این مواقع، نوازندگانی که با اصول جواب آواز آشنایی دارند، سکوت کرده و هنگامی که خواننده، تحریر مورد نظر خود را تمام کرد، قسمت پایانی تحریر را با ساز خود اجرا میکند.

2 دیدگاه

  • ارسال شده در شهریور ۴, ۱۳۸۷ در ۶:۵۵ ق.ظ

    سلام آقای نجفی
    خیلی وقت بود چیزی ننوشته بودی همیشه سر میزدیم و منتظر نوشته های بسیار مفید شما بودیم .
    آروزی موفقیت شما را داریم

  • سنتور ني
    ارسال شده در شهریور ۴, ۱۳۸۷ در ۷:۲۸ ق.ظ

    سلام
    در مورد سازها و نگهدارشتن کوک برای خواننده باید به عرض تان برسونم که سازهای ایرانی به جز ساز نی اکثرا” کوکشون خارج می شه و خودشون در این زمینه برای خواننده و نوازنده سازهایی مثل نی و پیانو مشکل آفرین هستند که این موضوع هم از کیفیت ساز های تولید شده و استاندارد نبودن کنسرت هال ناشی می شود
    در حال حاضر تحریر بدون کلام زیاد اجرا میشود حال آنکه قسمتی از کار تحریر مربوط به ساز هست نه حنجره خواننده نمونه بارز و در دسترس، همنوازی و جواب آواز کاست مرکب خوانی و نوا(اجرای دهه۶۰ )جناب آقای موسوی و شجریان است که جملات سازی و آواز از اکثر جهات بسیار موزون و متکامل هم هستند

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (VII)

نخچیرگان به مجموع الحان سی گانه ی باربد شامل می شد. باربد آفریننده ترانه های نوروزی نیز به شمار می رود. از این ترانه ها می توان به فرخ روز، سروستان، ارغنون، لبینا اشاره کرد. آثار باربد را موسیقیدانان قرون بعدی چون شعبه، جنس، آوازه، و شاخه های مهم مقام ها توضیح و توصیف کرده اند، عبدالقادر مراغه ای در مقاصد الالحان ماهیت تاریخی و موسیقی لحن و آثار باربد را خاطرنشان نموده و آن را زمینه دوره اول تشکیل مقام ها شمرده است.

گزارشی از سخنرانی آروین صداقت کیش در سمینار «موسیقی و امر دراماتیک» (IV)

صداقت‌کیش ادامه داد: در امر دراماتیک اما این گونه نیست و درون و بیرون با هم یکی می‌شوند. اگر اجازه دهید مثالی در مورد امر هنری بزنم. کسانی که تئاتر بازی می‌کنند رابطه‌شان با متن نمایشی درونی است. یعنی نمی‌توانیم این رابطه را به درونی و بیرونی تقسیم کنیم و بگوییم این شخصیت واقعا وجود دارد و آن شخصیت فقط روی صحنه وجود دارد، همه‌شان وجود دارند. بنابراین این نظام باید با یکدیگر یکی و ادغام شده باشد. اگر به موضوع دادن پول به فروشنده به عنوان یک کنش برگردم، نمی‌توانیم بگوییم الان بیرون این نظام ارتباطی هستیم و نظام داخلی آن با نظام بیرونی‌اش متفاوت است. اگر کسی هم از بیرون به این رویداد نگاه کند فقط در حال نگاه کردن به یک کنش است و مانند موضوع داستان نیست که نتواند داخل آن شود، او هم می‌تواند وارد این کنش شود و مرزی ندارد.

از روزهای گذشته…

رسیتال پیانوی پوریا رمضانیان در شهر مشهد برگزار می شود

رسیتال پیانوی پوریا رمضانیان در شهر مشهد برگزار می شود

در تاریخ ۱۴ و ۱۵ مردادماه ۱۳۹۵ ساعت ۱۹:۳۰ با همکاری «انجمن پیانو مشهد» رسیتال پیانوی پوریا رمضانیان در شهر مشهد برگزار می شود. در این برنامه آثاری از چهار دوره تاریخ موسیقی کلاسیک از باروک، کلاسیک، رومانتیک و مدرن به از باخ، بتهوون، شوپن، راخمانیِنُف و پراکوفیِف به اجرا در می آید.
بیژن کامکار: موسیقی کردستان با کامکارها شناخته شد

بیژن کامکار: موسیقی کردستان با کامکارها شناخته شد

… بله؛ البته نمی‌خواهم خدای ناکرده در حق پهلوان‌هایی مثل مظهر خالقی یا حسن زیرک یا برادران یوسف‌زمانی که همه‌شان خیلی خدمت کرده اند کم لطفی کنم ولی باور کنید چند دهه‌ی پیش خیلی‌ها مثلن در سیستان و بلوچستان خودمان نمی‌دانستند کردستان کجاست. موسیقی کردستان با کامکارها شناخته شد. نه تنها در ایران بلکه در جهان. در دنیای ارتباطات امروز، فستیوال‌ها نقش خیلی مهمی دارند و خیلی چیزها از طریق فستیوال‌ها در همه‌ی دنیا پخش می‌شوند. فستیوال‌رو ها همه امروز کردستان و موسیقی کردستان را می‌شناسند.
نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (XIV)

نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (XIV)

در هر حال باید برای این منطقه بزرگ فرهنگی نامی مناسب داشته باشیم که مورد قبول و قابل استفاده برای تمام نژادها، اقوام و ملت ها با ادیان و زبان های مختلف شان باشد. همان طور که در اروپا چنین است و ملت ها و نژادهای مختلف این منطقه با وجود اختلافاتی که در مقوله حکومت و سیاست داشته و جنگ های خانمان سوزی که با هم کرده اند، در مقوله های فرهنگی، هویت و تاریخ مشترک اروپایی دارند.
عدم تشخیص صدای استراد توسط سولیست ها!

عدم تشخیص صدای استراد توسط سولیست ها!

گفته می شود که ویولن استرادیواریوس یکی از خوش صدا ترین سازهایی است که تا کنون ساخته شده است. ویولنیست های درجه اول، میلیون ها پوند داده اند تا بتوانند این ویولن سیصد ساله را در دست بگیرند.
گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (IV)

گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (IV)

پس از آن او به نوشته‌ای از خودش اشاره کرد با عنوان «شکافتن یک بافته» (درباره‌ی «پرسه در آیینه» اثر «محمدرضا فیاض») که در «فرهنگ و آهنگ» شماره ۱۷ منتشر شده بود، که در متن آن هم به شکلی واضح (و دامنه‌دارتر از نوشته قبلی) تجزیه و تحلیل موسیقی به کار گرفته شده است (قسمت ۱، قسمت ۲). همچنین نوشته‌ی خود «محمدرضا فیاض» با عنوان «رمزگشایی راز نو» منتشر شده در فصلنامه‌ی ماهور شماره‌ی ۲ همین تکنیک را به شکل گسترده‌تر به کار گرفته است.
ریتم در موسیقی جز – قسمت چهارم

ریتم در موسیقی جز – قسمت چهارم

در بحث جمله بندی موسیقی Jazz پس از Articulation به دینامیک اجرا می رسیم. هر چند دینامیک اجرا می تواند خود به نوعی از نکات فرعی Articulation به حساب آید اما به دلیل اهمیت بطور جداگانه به آن می پردازیم. بطور ساده دینامیک اجرا به این معنی است که نوازنده کدام یک از نتها یا قسمتهای ملودی را با صدار بلند و یا ضربه اجرا کند و کدام قسمت ها را با آرامش و با صدای کم اجرا کند.
توماس فتس والر، اسطوره جز (I)

توماس فتس والر، اسطوره جز (I)

به جرات می توان گفت که بزرگترین پیانیست و خواننده Jazz ای که توانایی آنرا داشته که ساعت ها برای مردم ساز بزند و بخواند بدون آنکه مردم احساس خستگی و یکنواختی کنند کسی نبوده جز توماس فتس والر.
جعفر صالحی: در ده ساعت میشود نت نویسی را آموخت

جعفر صالحی: در ده ساعت میشود نت نویسی را آموخت

همانطور که شما هم می‌دانید، مدت زمان آموزش بیشتر از این‌که وابسته به مطلب آموزشی باشد، به درک و علاقه هنرجو وابسته است و البته نگاه من در تولید این اثر آموزشی، آموزش به یک کاربر آماتور بوده است.
گزارش جلسه ششم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (II)

گزارش جلسه ششم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (II)

در حال حاضر و با بررسی اغلب روندهای موجود، آنچه به نقد موسیقی اعتبار و مرجعیت می‌بخشد به نظر مدرس حاصل ترکیبی از رابطه‌ی میان پنج عامل نقدگر، آفریننده، دریافت‌کننده‌ی نقد، خود اثر و محتوای نقد است. اغلب پاسخ‌های مختلف به پرسش‌های یاد شده را می‌توان بر اساس هم‌بندی عامل‌های پنج‌گانه تشریح کرد.
اپرای توسکا (II)

اپرای توسکا (II)

در فوریه ۱۷۹۸ لشکر فرانسه روم را اشغال نمود و مدعی جمهوری رومن جدیدی شد. شخصیت “سزار آنجلوتی” در اپرا (بر اساس شخصیت تاریخی لیبوریو آنجلوسی) که یکی از رهبران جمهوری و حاکم روم بود، ساخته شده. پاپ مجبور به فرار به توسکانی شد. پادشاه نپال سعی به نجات پاپ کرد اما خودش نیز مغلوب شد. در ژانویه ۱۷۹۹ جمهوری نپال اعلام حاکمیت کرد. در آوریل ۱۷۹۹ زمانی که ناپلئون در مصر بود، ارتش روسی – اتریشی به شمال ایتالیا راه یافت و انگلیسیها را شکست داد.