رساله ای از خواجه نصیر الدین طوسی در علم موسیقی (II)

آشنائی با علوم
خواجه نصیرالدین طوسی در اکثر علوم متداول آن عصر از جمله فقه، حکمت، کلام، منطق، اخلاق، طب، نجوم، ریاضیات، ادبیات و فن شعر و موسیقی آثار و تالیفاتی دارد و تا کنون تحقیقات بسیار ارزنده‌ای در شناخت آثار و دانش این ابرمرد دنیای علم و تفکر و تعقل و تحقیق ایران به عمل آمده است، از آن جمله چند اثری که در این مقاله به عنوان ماخذ و پانویس از آنان استفاده گردیده است.

لیکن چنین بنظر میرسد که آگاهی و آشنائی خواجه به علم و فن موسیقی چندان مورد بررسی قرار نگرفته است، به طوری که استاد محقق آقای محمد تقی مدرس رضوی در تحقیق ارزشمند احوال و آثار نصیر الدین، در این باب چنین مینویسند:
مقاله در موسیقی؛ در هیچ یک از کتب تاریخ و تراجم احوال و فهرست‌های مؤلفات خواجه، چنین کتابی بنام او ذکر نشده است، فقط در فهرست نسخ عربی کتب خطی کتابخانه ملی پاریس شماره ۲۴۶۶ رساله کوچکی در موسیقی به محقق طوسی نسبت داده شده است. فهرست نسخ عربی کتابخانه پاریس ۴۳۶ شماره ۲/۲۴۶۶ساترن پس از ذکر رساله موسیقی افزوده کنزالتحف کتاب فارسی که به نصیرالدین نسبت داده شده است، اگر اثر او باشد احتمالا ترجمه کتاب مقاله موسیقی اوست و بر طبق روایات، نصیر الدین مخترع یک نوع فلوت به نام مهتار دو دوک (Mohtar Du Duk) بوده است، نظریات موسیقی خواجه بوسیله بزرگترین شاگردش قطب الدین تکمیل شده است. تاریخ موسیقی عربی لندن ۱۹۲۹٫

در فرهنگ بهار عجم در لغت صحت‌نامه آمده است که صحت قولی است در علم موسیقی ساخته خواجه نصیر الدین طوسی، این رساله به سعی و اهتمام آقای زکریا یوسف از هنرمندان عراق در مطبعه دار العلم قاهره به سال ۱۹۶۴ چاپ شده است. (۸)

نگارنده به هنگام مطالعه در کتابخانه روبارت دانشگاه تورنتو کانادا به رساله آقای زکریا یوسف (۹) دسترسی پیدا کرد و مناسب دید که رساله مرسیقی خواجه را منتشر نماید تا به عنوان راهگشا در باب تفحص در علم و فن موسیقی ایران و بالاخص آگاهی خواجه در این علم مورد توجه محققان فن باشد. (۱۰)

شرح رساله
خواجه نصیر الدین طوسی در این رساله خود موضوع ابعاد موسیقی را از نظر ریاضی و انواع آن بیان میکند و برای اینکه هدف خواجه نصیر را استنباط کنیم، باید به اصطلاحات قدیم موسیقی و ریاضی واقف باشیم و برابر آن اصطلاحات را در اصطلاحات جدید موسیقی بدانیم تا رساله مذکور درخور فهم گردد.
بعد: مسافت صوتی بین دو نغمه را بعد گویند که در اصطلاح امروز «فاصله» نامیده میشود، برای مثال میتوان فواصل بین، دو-می یا دو-سل یا دو-دو را به عنوان نمونه ذکر کرد.
و الذی بالکل: این اصطلاح عبارت است از بعد میان هر نغمه و پاسخ آن مانند دو-دو
و الذی بالکل مرتین: عبارت است از بعد میان هر نغمه و پاسخ دوم آن مانند دو-دو
و الذی بالخمسه: عبارت است از بعدی که میان هر نغمه و نغمه پنجم که تالی آن باشد در حالت صعودی در «نرد» موسیقی مانند دو-سل.
و الذی بالاربعه: بعدی است بین هر نغمه و نغمه چهارم که تالی آن باشد، در «نرد» موسیقی حالت صعودی مانند دو-وفا.

پی نوشت
۸- احوال و آثار. مدرس رضوی ص ۵۷۰٫
۹- رساله نصیر الدین طوسی تحقیق زکریا یوسف دار القلم. القاهره ۱۹۶۴٫ (در تحقیق جناب مدرس رضوی. ناشر رساله دار العلم ذکر شده است در خود رساله توزیع دار القلم می‌باشد) .
۱۰- این مقدمه قبلا در فرهنگ ایران زمین جلد بیست و ششم (۱۳۶۵) منتشر گردیده است.
(*) ترجمه متن عربی رساله از عبدالغنی ایروانی زاده (رساله نصیر الدین طوسی فی علم الموسیقی زکریا یوسف، دارالقلم، القاهره، ۱۹۶۴) .

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

منبعی قابل اتکا و بنیادین در شناخت موسیقی (II)

همین ویژگی‌هاست که موجب شده است این کتاب بارها تجدید چاپ و روزآمد شود و هنوز نیز پس از گذشت چهار دهه کماکان به‌عنوان یکی از پُرطرفدارترین منابع اصلی برای درس‌های آشنایی با موسیقی ــ البته با تمرکز بر موسیقی کلاسیک یا هنری غربی ــ کاربرد و رواج داشته باشد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XIV)

«دستور تار» اولین کتاب تئوری موسیقی نوین و علمی ایران است. با بررسی آن می توان به علت عدم موفقیت مکتب وزیری که با امیدواری زیادی شروع شده بود، پی برد. یک اشکال اساسی در همان مقدمه ای که او بر دستور تار نوشته آشکار می شود:

از روزهای گذشته…

دوره آموزشی «مبانی موسیقی برای موسیقی فیلم» برگزار می شود

دوره آموزشی «مبانی موسیقی برای موسیقی فیلم» برگزار می شود

نخستین دوره «مبانی موسیقی برای موسیقی فیلم» از تاریخ ۱۱ مهرماه در آموزشگاه گذر، توسط بهداد بهرامی (آهنگساز و پیانیست) برگزار خواهد شد. بهرامی طی این دوره، روش ها و تکنیک های آهنگسازی فیلم را شرح داده و آموزش می دهد.
رمانتیک و ناسیونالیسم

رمانتیک و ناسیونالیسم

تقدان موسیقی معتقدند که آهنگسازان دوره رمانتیک به نگرش و دریافت خاصی از موسیقی دست پیدا کرده بودند که تا آن زمان هیچ یک از موسیقیدانها به آن حد از درک و بیان احساسات در موسیقی دست پیدا نکرده بودند.
خواهران خلاق کره ای

خواهران خلاق کره ای

خلاق و خلاقیت واژگانی جذاب برای همه ما هستند اما آیا تلفیق فرمهای مختلف هنری همچون موسیقی کلاسیک با موسیقی دی جی و یا الهام گرفتن از علم اکولوژی برای خلق یک تریو را میتوان خلاقیت نامید؟ پاسخ این سوال و اینکه هنرمندان و نوازندگان تا چه حد مجاز به قالب شکنی هستند خود مقاله ای جدا میطلبد.
جایگاه موسیقی در عهد ساسانیان (I)

جایگاه موسیقی در عهد ساسانیان (I)

ساسانیان آخرین و هفتمین سلسله ای است که قبل از اسلام در ایران به حکومت رسید. این سلسله توسط اردشیر پایه گذاری شد؛ چون جد آنان ساسان نام داشت، سلسله ی خود را ساسانیان نام گذاری کردند. دوره ی ساسانیان را دوره ی اوج و اعتلای فرهنگ و هنر و ایرانی می دانند.
تور پاییزی گروه مضراب

تور پاییزی گروه مضراب

گروه مضراب به سرپرستی حمید متبسم پاییز امسال در شهرهای تورنتو، آتاوا و مونترال کانادا و بسیاری از شهرهای اروپایی به روی صحنه می رود. گروه مضراب یکی از پروژه های جدید حمید متبسم، نوازنده تار و سه تار و آهنگساز است که سالهاست در اروپا اقامت دارد.
رسول صادقی: وجود گره لازمه ساخت ساز نی نیست

رسول صادقی: وجود گره لازمه ساخت ساز نی نیست

پس از آزمایش های متعدد با همکاری دوستان بر روی ساز نی به این نتیجه رسیدیم که جنس قمیش (بدنه نی) عملا برای کلید گذاری مناسب نیست. طول متفاوت بندها و قطرهای متفاوت نی ها اجازه تولید صنعتی کلید را نمی دهد، مانند آنچه در سازهای غربی شاهد آن هستیم. پس ترجیح دادیم که جنس استاندارد تر و علمی تری را جایگزین کنیم. در نی برنجی با توجه به قطر و طول استاندارد و همسان می توان به راحتی کلیدگذاری یکسانی برای تمامی نی ها انجام داد و آن را به مرحله تولید انبوه رساند. ضمن این که در این نوع نی، ساخت نی با کوک بسیار بسیار دقیق میسر است و بسیاری از مشکلات ساخت نی هفت بند را ندارد.
آهنگ شعر معاصر (II)

آهنگ شعر معاصر (II)

شعر کلاسیک یک پیشینه ی قدرتمندِ نقش بازی کردن برای ارضاءِ حسِ هنریِ ایرانی داشته است و به دلیل ممنوعیت سایر هنرها از جمله موسیقی تنوانست آهنگ درونیِ شعر را متبلور کند اما در دوره ی معاصر به دلیل گذر از انقلاب صنعتی و هم آمیزی با دوران توسعه در علم و هنر موسیقی در شعرِ بسیاری از شاعران از جمله هوشنگ ابتهاج نمودی عینی پیدا کرد.
جوزپه وردی، اپراساز محبوب (I)

جوزپه وردی، اپراساز محبوب (I)

جوزپه فورتونینو فرانچسکو وردی (Giuseppe Fortunino Francesco Verdi) آهنگساز ایتالیای سبک رومانتیک است که بیشتر کارهایش در زمینه اپرا بوده و قطعات او از محبوب ‌ترین آثاری است که در اغلب سالن‌های اپراهای جهان اجرا می‌شوند. وی یکی از تاثیرگذارترین آهنگسازان قرن نوزدهم بود. آثارش بارها در تالارهای اپرا در سرتاسر جهان اجرا شده و بندهای نسلها را نیز در هم شکسته، بسیاری از موضوعات وی در فرهنگ عموم ریشه دوانده اند، در قطعه ها و موضوعاتی همچون: “خانم دمدمی” در اپرای ریگولتو (Rigoletto)، “آوازهای کر از بردگان عبری” در اپرای نابوکا (Nabucco)، “آهنگ مستی” در اپرای لاتراویاتا (La traviata) و “پیروزی” در اپرای آیدا (Aida).
نکوداشت وارطان ساهاکیان برگزار می شود

نکوداشت وارطان ساهاکیان برگزار می شود

مؤسسه فرهنگی و هنری رادنواندیش با مشارکت بنیاد فرهنگی و هنری رودکی، آیین نکوداشت آهنگساز و استاد موسیقی «وارطان ساهاکیان» را سه شنبه نهم مرداد ماه ساعت۲۱:۳۰ در تالار وحدت برگزار می کند.
سفیر فرهنگی لبنان (I)

سفیر فرهنگی لبنان (I)

نهاد حداد (Nouhad Haddad) معروف به “فیروز‎”، متولد ۲۱ نوامبر ۱۹۳۵ یکی از مشهورترین خوانندگان پیشرو لبنان است. وی شمایلی فرهنگی از جهان عرب به جهان معرفی کرده و آثار او در این مناطق بسیار شنیده شده و همواره افتخار ملی لبنان بوده است. وی در خانواده ای مسیحی به دنیا آمد و زمانی که با آسی رهبانی (Assi Rahbani)، یکی از دو برادری که به او کمک کردند تا حرفه اش را به عنوان خواننده بهبود بخشد، ازدواج کرد مذهبش را به ارتودوکس یهودی تغییر داد. خانواده اش کمی پس از تولد او به بیروت نقل مکان کردند.