رساله ای از خواجه نصیر الدین طوسی در علم موسیقی (II)

آشنائی با علوم
خواجه نصیرالدین طوسی در اکثر علوم متداول آن عصر از جمله فقه، حکمت، کلام، منطق، اخلاق، طب، نجوم، ریاضیات، ادبیات و فن شعر و موسیقی آثار و تالیفاتی دارد و تا کنون تحقیقات بسیار ارزنده‌ای در شناخت آثار و دانش این ابرمرد دنیای علم و تفکر و تعقل و تحقیق ایران به عمل آمده است، از آن جمله چند اثری که در این مقاله به عنوان ماخذ و پانویس از آنان استفاده گردیده است.

لیکن چنین بنظر میرسد که آگاهی و آشنائی خواجه به علم و فن موسیقی چندان مورد بررسی قرار نگرفته است، به طوری که استاد محقق آقای محمد تقی مدرس رضوی در تحقیق ارزشمند احوال و آثار نصیر الدین، در این باب چنین مینویسند:
مقاله در موسیقی؛ در هیچ یک از کتب تاریخ و تراجم احوال و فهرست‌های مؤلفات خواجه، چنین کتابی بنام او ذکر نشده است، فقط در فهرست نسخ عربی کتب خطی کتابخانه ملی پاریس شماره ۲۴۶۶ رساله کوچکی در موسیقی به محقق طوسی نسبت داده شده است. فهرست نسخ عربی کتابخانه پاریس ۴۳۶ شماره ۲/۲۴۶۶ساترن پس از ذکر رساله موسیقی افزوده کنزالتحف کتاب فارسی که به نصیرالدین نسبت داده شده است، اگر اثر او باشد احتمالا ترجمه کتاب مقاله موسیقی اوست و بر طبق روایات، نصیر الدین مخترع یک نوع فلوت به نام مهتار دو دوک (Mohtar Du Duk) بوده است، نظریات موسیقی خواجه بوسیله بزرگترین شاگردش قطب الدین تکمیل شده است. تاریخ موسیقی عربی لندن ۱۹۲۹٫

در فرهنگ بهار عجم در لغت صحت‌نامه آمده است که صحت قولی است در علم موسیقی ساخته خواجه نصیر الدین طوسی، این رساله به سعی و اهتمام آقای زکریا یوسف از هنرمندان عراق در مطبعه دار العلم قاهره به سال ۱۹۶۴ چاپ شده است. (۸)

نگارنده به هنگام مطالعه در کتابخانه روبارت دانشگاه تورنتو کانادا به رساله آقای زکریا یوسف (۹) دسترسی پیدا کرد و مناسب دید که رساله مرسیقی خواجه را منتشر نماید تا به عنوان راهگشا در باب تفحص در علم و فن موسیقی ایران و بالاخص آگاهی خواجه در این علم مورد توجه محققان فن باشد. (۱۰)

شرح رساله
خواجه نصیر الدین طوسی در این رساله خود موضوع ابعاد موسیقی را از نظر ریاضی و انواع آن بیان میکند و برای اینکه هدف خواجه نصیر را استنباط کنیم، باید به اصطلاحات قدیم موسیقی و ریاضی واقف باشیم و برابر آن اصطلاحات را در اصطلاحات جدید موسیقی بدانیم تا رساله مذکور درخور فهم گردد.
بعد: مسافت صوتی بین دو نغمه را بعد گویند که در اصطلاح امروز «فاصله» نامیده میشود، برای مثال میتوان فواصل بین، دو-می یا دو-سل یا دو-دو را به عنوان نمونه ذکر کرد.
و الذی بالکل: این اصطلاح عبارت است از بعد میان هر نغمه و پاسخ آن مانند دو-دو
و الذی بالکل مرتین: عبارت است از بعد میان هر نغمه و پاسخ دوم آن مانند دو-دو
و الذی بالخمسه: عبارت است از بعدی که میان هر نغمه و نغمه پنجم که تالی آن باشد در حالت صعودی در «نرد» موسیقی مانند دو-سل.
و الذی بالاربعه: بعدی است بین هر نغمه و نغمه چهارم که تالی آن باشد، در «نرد» موسیقی حالت صعودی مانند دو-وفا.

پی نوشت
۸- احوال و آثار. مدرس رضوی ص ۵۷۰٫
۹- رساله نصیر الدین طوسی تحقیق زکریا یوسف دار القلم. القاهره ۱۹۶۴٫ (در تحقیق جناب مدرس رضوی. ناشر رساله دار العلم ذکر شده است در خود رساله توزیع دار القلم می‌باشد) .
۱۰- این مقدمه قبلا در فرهنگ ایران زمین جلد بیست و ششم (۱۳۶۵) منتشر گردیده است.
(*) ترجمه متن عربی رساله از عبدالغنی ایروانی زاده (رساله نصیر الدین طوسی فی علم الموسیقی زکریا یوسف، دارالقلم، القاهره، ۱۹۶۴) .

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

«به یاد بهاری: تک‌نوازی کمانچه» آیدین نورمحمدی رونمایی می‌شود

آلبوم به‌یاد بهاری شامل تک‌نوازی کمانچۀ آیدین نورمحمدی براساس شیوۀ کمانچه‌نوازی استاد علی‌اصغر بهاری در آوازهای ابوعطا و اصفهان است و قطعات ضربی مندرج در آن براساس شیوۀ آهنگسازی قدیم توسط ساختۀ آیدین نورمحمدی ساخته شده‌اند. این آلبوم که به‌تازگی توسط مؤسسۀ فرهنگی هنری آوای خنیاگر پارسی منتشر شده است به‌اهتمام فرهنگسرای سرو در روز پنجشنبه، سوم بهمن ۱۳۹۸، ساعت ۱۵ الی ۱۷ رونمایی می‌شود. در این برنامه سیّدعلیرضا میرعلینقی (پژوهشگر موسیقی دستگاهی)، مازیار کربلایی (سازندۀ کمانچه)، آیدین نورمحمدی (مؤلف) و شهاب مِنا (ناشر) به‌عنوان سخنران حضور خواهند داشت و به معرفی ویژگی‌های این آلبوم، کمانچه و کمانچه‌نوازی استاد علی‌اصغر بهاری می‌پردازند و در پایان آیدین نورمحمدی به تک‌نوازی قسمت‌هایی از آلبوم خواهد پرداخت.

مروری بر آلبوم «اسکریابین | آثار پیانویی»

چه چیز بیش از خود نغمه‌ها (تُن‌ها)، کیفیت نغمه‌های تنها، برای اجرای آثار یک «شاعر نغمه‌ها» (۱) ممکن است اهمیت داشته باشد؟ اولین قطعه از ۲۴ پرلود برای پیانو اپوس ۱۱ (که آهنگساز به پیروی از شوپن ساخته) که شروع می‌شود صدادهی خشک پیانو و کیفیت نغمه‌هایی که علی یگانه استخراج می‌کند (مخصوصاً کمبود تعادل کیفیت بین دست راست و چپ) این اهمیت را به یاد شنونده می‌آورد.

از روزهای گذشته…

روش سوزوکی (قسمت پنجاه و یکم)

روش سوزوکی (قسمت پنجاه و یکم)

بعد از جنگ جهانی دوم زندگی کردن در ژاپن بسیار دشوار بود. زمستانهای شهر ماتسوموتو سخت است در آنجا بعضی از روزها درجه حرارت به سیزده تا هجده درجه زیر صفر می‌رسد. در یکی از این روزها که خواهر من از کارش بر گشته بود و در حالیکه برف هایش را تکان می‌داد، گفت که بر روی پل هون ماچی (Hon-Machi) در هوای سخت یک سرباز زخمی ایستاده و دارد گدائی می‌کند. آنجا در این برف سنگین می‌لرزد و هیچکس پولی در جعبه ای که بر جلوی پایش قرار دارد نمی‌اندازد… من می خواستم او را به خانه گرم خودمان دعوت کنم برای یک فنجان چای گرم؛ بلافاصله پرسیدم: این فقط یک خواسته در درون تو بود؟ جواب داد: بله و بلافاصله دوباره به طرف خیابان دوید.
مروری بر آلبوم «تصنیف‌های عارف قزوینی»

مروری بر آلبوم «تصنیف‌های عارف قزوینی»

اجرایِ مقبولِ همه‌ی تصنیف‌های عارف در یک مجموعه، درباره‌ی شخصیت او و تصنیف‌سازی‌اش و در مورد تصنیفِ قاجاری به طور عام، فرصتِ تأملی دیگر می‌دهد. ازاین رو هر چند تصریح شده که هدف، گردآوریِ نمونه‌ای آرشیوی یا آموزشی نبوده اما می‌توان چنین کارکردی نیز برای این مجموعه قائل شد وگرنه با تمام تلاشی که در شنیدنی‌شدنِ اجرای همه‌ی بندهای تصانیف شده، هنوز شنیدن سیزده دقیقه تکرارِ تضرعِ عارف برای ماندنِ مورگان شوستر در ایران، در مقامِ یک اثر موسیقی چندان توجیهی ندارد*.
ربنا با صدای شجریان

ربنا با صدای شجریان

برای بسیاری از ایرانیان، افطار بدون ربنا رنگ و بویی ندارد. سالهاست صدای چابک و زیبای شجریان در این ساعات مردم را مجذوب خود می کند.
او پیانیست بود یا شوپنیست؟ (I)

او پیانیست بود یا شوپنیست؟ (I)

فردریک فرانسیس شوپن (Fredric Francois Chopin) در مارچ سال ۱۸۱۰ میلادی در شهر زلازولا لهستان متولد شد و در اکتبر ۱۸۴۹ میلادی در ۳۹ سالگی از دنیا رفت. او ابداع کننده نوآوری­هایی در فرم­های سونات، والس، نوکتورن، اتود، پرلود و پولونز بوده است.
عرض اندام دوباره حفظ و اشاعه ای ها (III)

عرض اندام دوباره حفظ و اشاعه ای ها (III)

نکته ای که برای شنونده سخنان حسین علیزاده پرسش برانگیز بود، این بود که طرح موارد فوق چه ارتباطی با این مراسم داشت و آیا علیزاده تاکنون تریبونی برای بیان منویات خود نداشته؟ نکته دیگر این که چرا لحن و شیوه پرداخت کلامی شخص حسین علیزاده آن هم در چنین مراسمی، عامیانه بود و نه تناسبی با خود ایشان و نه داریوش طلایی و نه حاضرین سالن داشت؟
چرا صدای پیانو ها با هم فرق دارند؟

چرا صدای پیانو ها با هم فرق دارند؟

اگر ساز شما پیانو باشد بدون شک همواره این سئوال برای شما مطرح بوده که چرا صدای برخی از پیانوهای حرفه ای ها زیبا تر از صدای ساز شما است. بخصوص اگر هزینه زیادی هم صرف خرید ساز کرده باشید این موضوع برای شما اهمیت بیشتری خواهد داشت.
موسیقی کریسمس (I)

موسیقی کریسمس (I)

موسیقی کریسمس ژانرهای مختلفی از موسیقی را در بر می گیرد که معمولا در فصل کریسمس، یعنی از چند ماه مانده به روز کریسمس تا چند هفته پس از آن، اجرا یا پخش می شوند.
“قمر” در عقرب (II)

“قمر” در عقرب (II)

امروزه با شاید و احتمال نتیجه گیری کردن برای پژوهشگران این حوزه، به عادتی بدل شده است و صدها سوال در خصوص زندگی و کار هنرمندان گذشته، وجود و عدم برخی گوشه ها در ردیف موسیقی، رمز و رازهای فنی سازندگان سازها در گذشته و ده ها موضوع دیگر، بدون جواب قطعی باقی مانده اند. با ملحوظ نظر قرار دادن این واقعیت تلخ، مقایسه قمر و پیاف (همچون مقایسه تهران و پاریس!)، قیاس مع الفارق است اما صرفاً مقابله (و نه مقایسه) این دو، این نتیجه را می دهد که علارغم نبود اسناد و مدارک کافی در خصوص قمر (هم بدلیل عدم دسترسی به تکنولوزی های مدرن در آن روزگار در ایران و هم بدلایل اجتماعی و فرهنگی مزبور)،‌ ابعاد دراماتیک زندگی قمر،‌ اگر بیش از پیاف نباشد کمتر از آن نیست:
گفتگوی هارمونیک دوازده ساله شد

گفتگوی هارمونیک دوازده ساله شد

گفتگوی هارمونیک امسال دوازدهمین سال فعالیت خود را جشن می گیرد. دوازده سال فعالیت گفتگوی هارمونیک نه تنها در فضای مجازی تأثیراتی بر جای گذاشته است بلکه به دنبال این بوده که در تمامی این سال ها با ایجاد معیارهایی برای شناسایی و شناساندن هنر موسیقی، مطالب مفیدی را با خوانندگان خود به اشتراک بگذارد.
«سخنی نیست» علی قمصری فردا رونمایی می شود

«سخنی نیست» علی قمصری فردا رونمایی می شود

«سخنی نیست»، جدیدترین اثر علی قمصری، فردا در تالار وحدت رونمایی می شود؛ این اثر با همکاری بنیاد رودکی تهیه شده است. «سخنی نیست» اثری با کلام است که با اشعار سایه و احمد شاملو تهیه شده است که در آن چهار بانو همخوانی می کنند.