نگاهی به روند تحول کتاب سال شیدا (I)

محمدرضا لطفی
محمدرضا لطفی
به بهانه‌ انتشار ششمین و هفتمین کتاب سال شیدا
“نوآوری نیز […] بایستی ریشه در «شناخت» داشته باشد و شناخت نیز جز در بستر تحقیق عالی و ممتاز به دست نمی‌آید. «کتاب سال شیدا» گامی است برای یاری رساندن و تقویت فرهنگ تحقیق و روحیه‌ی محقق پروری در موسیقی ایران.” [لطفی ۱۳۷۶، ۷]

این جملاتی است که کتاب سال شیدا از شماره‌ی دوم به بعد با آن شروع می‌شود. همین چند کلمه روند کلی این سال‌نامه را -یا آنچه را که گرد‌آورنده به عنوان هدف برای آن در نظر داشته است- به خوبی مشخص می‌کند. ما بر آن شدیم تا در این نوشتار به بررسی هفت شماره‌ای که تاکنون منتشر شده بپردازیم.

فرهنگ موسیقی ما از جمله‌ی فرهنگ‌‌های شفاهی پرسابقه‌ی خاورمیانه (و جهان) است که در تاریخ خود آثار مکتوب و غیر مکتوب زیادی را بر جای گذاشته است. در سده‌ها‌ی اخیر بر اثر تغییرات اجتماعی و سیاسی، جریان مکتوب تناوری که در میان دانشمندان خاورمیانه مرسوم بود، رفته رفته ضعیف شد تا آنجا که امروز جریان‌های مکتوب درباره‌ی موسیقی در مقایسه با گذشته از لحاظ کیفی بسیار نحیف‌تراند.

کتاب سال شیدا بدون شک یکی از مهم‌ترین جریان‌های ادواری موسیقی در سال‌های گذشته است که به نشر آثار پژوهشی دانشگاهی اختصاص دارد. گرد‌آورنده‌ی این مجموعه «محمدرضا لطفی» است، با توجه به این‌که او یکی از تاثیر گذارترین موسیقی‌دانان معاصر ایرانی است انتظار می‌رود که مجموعه‌ی مقالات گرد‌آوری شده‌ی وی نیز تاثیر گذار و راه گشا باشد.

تفکر جاری در انتخاب و انتشار آثار همان است که در نقل قول ابتدای مقاله آمد، همان‌طور که می‌دانیم محمدرضا لطفی از نظر گرایش موسیقایی به جریان احیا‌ی موسیقی ردیف دستگاهی ایران در دهه‌های ۱۳۴۰، ۱۳۵۰ شمسی تعلق دارد؛ جریانی که از لحاظ فکری قائل به بازگشت به سنت‌های موسیقی کلاسیک ایران (حتا برای نوآوری)، دگرگون کردن سیستم ارزش‌گذاری مرسوم (که پیشرفت را فقط در رفتن به سوی فرهنگ غرب جستجو می‌کرد) و پژوهش و تغییر از درون بود.

از دیدگاه دسته‌بندی پژوهش موسیقی نیز وی را باید از جمله اندیشمندان دوره‌ی سوم (و تا حدودی دوره‌ی دوم) پژوهش‌های ابرانی به حساب آورد.

به همین دلیل مشاهده می‌شود که خصوصیات پژوهش‌های این دوره در کتاب سال شیدا نیز به چشم می‌خورد، ویژگی‌هایی که به اختصار می‌توان آنها را این‌گونه برشمرد:
“بازگشت به اصل و خنثی کردن تهاجم و اثر نامطبوع امتزاج موسیقی غربی با موسیقی ایرانی” از خصایص دوره‌ی دوم و “تبیین مبانی نظری موسیقی ایران به عنوان یکی از سنت‌های بزرگ موسیقایی جهان به گونه‌ای که امروز هست و نیز تبارشناسی این موسیقی به شیوه‌ای کاملا علمی برای معین شدن دامنه نسبت این موسیقی با آثار موسیقی شناسان دنیای قدیم” از دوره‌ی سوم. [صداقت‌‌کیش ۱۳۸۴، ۴۸] (۱).

نگاهی به مقالات چاپ شده در هفت شماره‌ی کتاب سال شیدا نشان می‌دهد که دغدغه‌ی اصالت و حفظ ارزش‌های فرهنگی موسیقی ایران (و همچنین دیگر فرهنگ‌های شرقی) و تبیین مشخصات نظری، موضوع بیشتر آنها را تشکیل می‌دهد. از حدود ۹۰ مقاله چاپ شده در این کتاب‌ها تقریبا ۵۰ تا به این موضوعات می‌پردازد همین نکته (هر چند فقط از دید کمی) نشان‌دهنده‌ی این است که مقولات گفته شده تا چه حد برای گردآورنده(گان) مهم و حیاتی محسوب می‌شود.

زمان آغاز چاپ این مجموعه (ابتدای دهه‌ی ۱۳۷۰) نیز از چند نظر جالب توجه و از ویژگی خاصی برخوردار است:
از دیدگاه تاریخ انتشار منابع مکتوب مرتبط با موسیقی ایرانی زمان آغاز چاپ اولین کتاب سال شیدا بسیار حائز اهمیت است چرا که تقریبا همزمان با انتشار مجموعه مقالات دیگری تحت عنوان «کتاب ماهور» بود که تفکر جاری در آن بیشتر طرفدار نوعی موسیقی میانه‌ی (غربی-ایرانی) و تا حدودی در ادامه‌ی جریان فکری وزیری-خالقی بود. به نوعی غیر محسوس (و گاه محسوس) نوشتار‌های اولیه‌ی این مجموعه در جدال نظری با مجموعه‌ی دیگر قرار دارند (جدالی که البته در منابع مکتوب موسیقی ایرانی تازگی هم ندارد).

فرهنگ و آهنگ شماره ۱۳

یک دیدگاه

  • ارسال شده در شهریور ۲۱, ۱۳۸۶ در ۱۱:۴۷ ب.ظ

    اتفاقی با شما آشنا شدم .سایت جالبی است با خبرها و موضوعات جذاب . در وبلاگم به این سایت لینک دادم. پیروز باشید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

آلبوم «در محاصره» با آهنگسازی منتشر شد

یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی و آهنگسازی بهزاد عبدی در قالب آلبوم صوتی تصویری «در محاصره» به خوانندگی محمد معتمدی، توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» منتشر شد. آلبوم «در محاصره» مشتمل بر یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی بهزاد عبدی که مرداد ماه سال ۱۳۹۵ به خوانندگی محمد معتمدی در تالار وحدت تهران روی صحنه رفت، در قالب یک اثر صوتی تصویری توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» وارد بازار موسیقی شد. این مجموعه همزمان با کنسرت‌های اروپایی ارکستر «خنیاگران مهر» در کشورهای فرانسه، سوئیس، کانادا و آمریکا نیز به صورت فیزیکی و دیجیتال در دسترس مخاطبان قرار گرفته است.

مروری بر کتاب «موسیقی ایرانی در شعر سایه»

«سایه» در دوره‌ای از موسیقی ایران تأثیرگذار بوده است. این تأثیرگذاری می‌تواند موضوع مقاله‌ای تحلیلی-انتقادی باشد. چنین پژوهش‌هایی نه تنها در مورد سایه بلکه در مورد دیگر هم‌دوره‌هایش نیز باید صورت گیرد (که به هر دلیل هنوز انجام نشده). سایه با موسیقی دستگاهی نیز در حد یک موسیقی‌دوستِ بسیار پیگیر که معاشرت‌هایی با اهالی این موسیقی داشته، آشنایی‌هایی دارد. از مجموع صحبت‌های او در منابع مختلف چنین برمی‌آید که این آشنایی، علمی و چندان عمیق نیست و بالطبع شامل داده‌هایی درست و غلط از دیده‌ها و شنیده‌هاست (مانند بیگجه‌خانی را شاگرد درویش‌خان دانستن! و موارد دیگر). واژگانِ موسیقایی نیز در شعرِ او فراوان‌اند.

از روزهای گذشته…

خوشحالم که روسیه را انتخاب کردم

خوشحالم که روسیه را انتخاب کردم

هنرستان عالی موسیقی یا کنسرواتوار شهر سنت پترزبورگ در روسیه تاکنون پرورش دهندهء رهبران، آهنگسازان و نوازندگان بسیاری بوده است. به تازگی برای نخستین بار، دیپلم عالی آهنگسازی این کنسرواتوار، موسوم به دیپلم قرمز، به یک ایرانی اعطا شده است؛ به محمدرضا تفضلی، آهنگساز ۳۳ سالهء ایرانی.
نماد‌شناسی عود (II)

نماد‌شناسی عود (II)

او موافق است که معنای اولیه‌ی عود، چوب است اما بیان می‌کند که دو واژه‌نامه‌ی قدیمی عرب، قاموس و جوهری، معنی لاک‌پشت را برای آن ارائه کرده‌اند. این موضوع بسیار جالب توجه است نه فقط به خاطر افسانه‌های شکوهمند یونانی (در افسانه، آپولو، اولین چنگ را از لاک یک لاک‌پشت و رگ و پی آن ساخت) بلکه به این خاطر که سازنده‌ی واقعی لوت از لاکِ لاک‌پشت برای ساخت آن استفاده کرده ‌است. با وجود معناهای افسانه‌ای و واژه‌نامه‌ای عود، خواهیم دید که بی‌تردید معنای اصلی عود، وقتی این کلمه به یک ساز موسیقی اشاره می‌کند، چوب است.
دارالفنون، مسیو لومر و اولین سرود ملی ایران (II)

دارالفنون، مسیو لومر و اولین سرود ملی ایران (II)

اما «منوچهر صهبایی» در مورد تاریخ فوت لومر، در شهریور ۱۳۸۳ در گفت وگویی با مجله “گفتگوی هارمونیک”، بیان داشته است: «مطالبی هست که در هیج جا وجود ندارد مثلاً چیزی که من خیلی زحمت کشیده ام و پیدا کرده ام که از لحاظ تحقیقاتی خیلی مهم هست تاریخ تولد و فوت لومر که موزیکانباشی ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه بوده است که در کتاب ها تنها جایی که اشاره شده در یک کتاب از روح الله خالقی هست که در آن جا نوشته شده حدود ۴۰ سال پیش لومر فوت کرد! حالا هی شما کتاب را ورق بزنید نه تاریخ دارد … یعنی اصلاً تاریخ نوشته شدن این کتاب و انتشاراش معلوم نیست مال کی هست! الان شما کتاب را می خوانید مال ۴۰ سال پیش هست! صد سال بعد هم مال ۴۰ سال پیش هست! من با تحقیقاتم برای اولین بار در تاریخ موسیقی ایران، تاریخ دقیق تولد و فوت را پیدا کردم که لازمش این بود که تمام کشورهای اروپایی تا آراژانتین را بگردم تا نوادگان لومر (۱۸۴۲ تا ۱۹۰۷ م) را پیدا کنم که بتوانم یک چیز دقیق و مرتب بنویسم و این را پیدا کردم و الان در کتاب ها می نویسند بدون این که معلوم باشد که این راکی پیدا کرده و تا یک – دو سال پیش کسی نمی دانست که این شخص که نقش مهمی در ورود موسیقی سمفونیک در ایران داشته و به طور غیر مستقیم چندصدایی را به ایران وارد کرد، اصلاً نمی دانستند کی بود، کی به دنیا آمده و کی فوت کرده …»
One of my turns

One of my turns

در بسیاری از بیوگرافی های نوشته شده راجع به راجر واترز (Roger Waters) آمده است، او مردی بوده که به اندازه صدها مرد دیگر در زندگی سختی و زجر کشیده است. از مرگ زود هنگام پدر و بی مهری های مادرش گرفته تا نمک نشناسی های همسر او.
لئوپاد آئور (I)

لئوپاد آئور (I)

لئوپاد آئور (Leopold Auer) ویلنیست، استاد، رهبر و آهنگساز بزرگ مجار است؛ آئور در خانواده ای یهودی به دنیا آمد. ابتدا موسیقی را با یادگیری ویلن آغاز نمود. بعدها زیر نظر ریدلی کوهن (Ridley Kohné) یادگیری موسیقی را در بوداپست ادامه داد. با اجرای کنسرتو ویولون مندلسون، چندین هموطن توانگر هزینه تحصیل وی را قبول کردند و او را برای تحصیل به وین فرستادند. آئور در وین در منزل استادش جاکوب دونت (Jakob Dont) زندگی می کرد.
پرتو: نمیگذارم شاگردانم به من وابسته باشند

پرتو: نمیگذارم شاگردانم به من وابسته باشند

با توجه به اینکه شما نخستین بانوی پیانیستی هستید که موسیقی ملی را با این ساز می نوازید، هدفتان از ترویج این شیوه در بین شاگردانتان که در کنار موسیقی کلاسیک (غربی) ایرانی هم بنوازند چیست؟ و به نظر شما این عامل چه قدر در شناخت موسیقی خودمان به نسل بعد تاثیر گذار است؟
رضا ضیائی

رضا ضیائی

متولد ۱۳۵۴ Maestro liutaio (master violinmaker) Approved by professional master violinmaker in Italy-Cremona Making: violin-viola-cello-bass Classic & baroque instruments Copy of original instruments Repair and restoration of fine instruments Workshop for violinmaking (training) نماینده اختصاصی “Cremona books & violins” از ایتالیا نمایندگی فروش و عرضه کلیه محصولات اورجینال از کمپانی آلمان GEWA music (CERTIFICATE OF…
ادامهٔ مطلب »
سر توماس بیچام، رهبر بزرگ انگلیس (VII)

سر توماس بیچام، رهبر بزرگ انگلیس (VII)

شرکت اپرا که برای اولین بار توسط دولت مورد حمایت مالی قرار می گرفت شیوه ای اتخاذ کرده بود که کاملا با عملکردِ قبل از جنگِ بیچام متفاوت بود. دیوید وبستر، مدیر شرکت، به جای برگزاری فصل های کوتاه با نوازندگان برتر و با ارکستر سمفونیک اصلی، سعی می کرد آنسامبلی دائم از نوازنده های محلی راه اندازی کند که تمام طول سال را به اجرای متون ترجمه شده به انگلیسی می پرداختند. صرفه جویی بسیار زیاد در تولید و توجه زیاد به گیشه بسیار ضروری بودند و بیچام برای انجام چنین کاری گزینه مناسبی نبود
بوشو ای شو …

بوشو ای شو …

تیتراژ سریال ” کوچک جنگلی” تنظیمی بود از یکی از لالایی های گیلانی که توسط سید محمد میرزمانی به شکل زیبایی با ارکستر و با آواز نمناک ناصر مسعوی همراه شده بود. استفاده بجا از فلوت، ارکستر زهی، تیمپانی و کر که در تنظیم این قطعه بکار رفته بود، نشان ازجو قوی و بیان محکم میرزمانی می داد.
بر اثر طوفان کاترینا ‘همه چیزمان را از دست دادیم’

بر اثر طوفان کاترینا ‘همه چیزمان را از دست دادیم’

نابغه افسانه ای موسیقی جز نیو اورلینز (New Orleans)، آنتونی فتس دومینو به همراه خانواده خود از طوفان کاترینا جان سالم بدر برد. اما او هنوز در شوک است و روز جمعه راجع به چگونگی نجات یافتن و عواقب طوفان با خبرنگاران صحبت کرد. او طی سه شب گذشته در یکی از آپارتمانهای ایالت لوییزیانا (Louisiana) در منزل یکی از دوستان خانوادگی خود اقامت داشته است و روز جمعه آپارتمان محل اقامت موقت خود را به همراه همسر، دو دختر و همسر یکی از دخترانش ترک می کند. او می گوید که آنها هیچ ایده ای از اینکه به کجا می خواهند برروند نداشتند.