نگاهی به روند تحول کتاب سال شیدا (I) – گفتگوی هارمونیک Harmony Talk

نگاهی به روند تحول کتاب سال شیدا (I)

محمدرضا لطفی
محمدرضا لطفی
به بهانه‌ انتشار ششمین و هفتمین کتاب سال شیدا
“نوآوری نیز […] بایستی ریشه در «شناخت» داشته باشد و شناخت نیز جز در بستر تحقیق عالی و ممتاز به دست نمی‌آید. «کتاب سال شیدا» گامی است برای یاری رساندن و تقویت فرهنگ تحقیق و روحیه‌ی محقق پروری در موسیقی ایران.” [لطفی ۱۳۷۶، ۷]

این جملاتی است که کتاب سال شیدا از شماره‌ی دوم به بعد با آن شروع می‌شود. همین چند کلمه روند کلی این سال‌نامه را -یا آنچه را که گرد‌آورنده به عنوان هدف برای آن در نظر داشته است- به خوبی مشخص می‌کند. ما بر آن شدیم تا در این نوشتار به بررسی هفت شماره‌ای که تاکنون منتشر شده بپردازیم.

فرهنگ موسیقی ما از جمله‌ی فرهنگ‌‌های شفاهی پرسابقه‌ی خاورمیانه (و جهان) است که در تاریخ خود آثار مکتوب و غیر مکتوب زیادی را بر جای گذاشته است. در سده‌ها‌ی اخیر بر اثر تغییرات اجتماعی و سیاسی، جریان مکتوب تناوری که در میان دانشمندان خاورمیانه مرسوم بود، رفته رفته ضعیف شد تا آنجا که امروز جریان‌های مکتوب درباره‌ی موسیقی در مقایسه با گذشته از لحاظ کیفی بسیار نحیف‌تراند.

کتاب سال شیدا بدون شک یکی از مهم‌ترین جریان‌های ادواری موسیقی در سال‌های گذشته است که به نشر آثار پژوهشی دانشگاهی اختصاص دارد. گرد‌آورنده‌ی این مجموعه «محمدرضا لطفی» است، با توجه به این‌که او یکی از تاثیر گذارترین موسیقی‌دانان معاصر ایرانی است انتظار می‌رود که مجموعه‌ی مقالات گرد‌آوری شده‌ی وی نیز تاثیر گذار و راه گشا باشد.

تفکر جاری در انتخاب و انتشار آثار همان است که در نقل قول ابتدای مقاله آمد، همان‌طور که می‌دانیم محمدرضا لطفی از نظر گرایش موسیقایی به جریان احیا‌ی موسیقی ردیف دستگاهی ایران در دهه‌های ۱۳۴۰، ۱۳۵۰ شمسی تعلق دارد؛ جریانی که از لحاظ فکری قائل به بازگشت به سنت‌های موسیقی کلاسیک ایران (حتا برای نوآوری)، دگرگون کردن سیستم ارزش‌گذاری مرسوم (که پیشرفت را فقط در رفتن به سوی فرهنگ غرب جستجو می‌کرد) و پژوهش و تغییر از درون بود.

از دیدگاه دسته‌بندی پژوهش موسیقی نیز وی را باید از جمله اندیشمندان دوره‌ی سوم (و تا حدودی دوره‌ی دوم) پژوهش‌های ابرانی به حساب آورد.

به همین دلیل مشاهده می‌شود که خصوصیات پژوهش‌های این دوره در کتاب سال شیدا نیز به چشم می‌خورد، ویژگی‌هایی که به اختصار می‌توان آنها را این‌گونه برشمرد:
“بازگشت به اصل و خنثی کردن تهاجم و اثر نامطبوع امتزاج موسیقی غربی با موسیقی ایرانی” از خصایص دوره‌ی دوم و “تبیین مبانی نظری موسیقی ایران به عنوان یکی از سنت‌های بزرگ موسیقایی جهان به گونه‌ای که امروز هست و نیز تبارشناسی این موسیقی به شیوه‌ای کاملا علمی برای معین شدن دامنه نسبت این موسیقی با آثار موسیقی شناسان دنیای قدیم” از دوره‌ی سوم. [صداقت‌‌کیش ۱۳۸۴، ۴۸] (۱).

نگاهی به مقالات چاپ شده در هفت شماره‌ی کتاب سال شیدا نشان می‌دهد که دغدغه‌ی اصالت و حفظ ارزش‌های فرهنگی موسیقی ایران (و همچنین دیگر فرهنگ‌های شرقی) و تبیین مشخصات نظری، موضوع بیشتر آنها را تشکیل می‌دهد. از حدود ۹۰ مقاله چاپ شده در این کتاب‌ها تقریبا ۵۰ تا به این موضوعات می‌پردازد همین نکته (هر چند فقط از دید کمی) نشان‌دهنده‌ی این است که مقولات گفته شده تا چه حد برای گردآورنده(گان) مهم و حیاتی محسوب می‌شود.

زمان آغاز چاپ این مجموعه (ابتدای دهه‌ی ۱۳۷۰) نیز از چند نظر جالب توجه و از ویژگی خاصی برخوردار است:
از دیدگاه تاریخ انتشار منابع مکتوب مرتبط با موسیقی ایرانی زمان آغاز چاپ اولین کتاب سال شیدا بسیار حائز اهمیت است چرا که تقریبا همزمان با انتشار مجموعه مقالات دیگری تحت عنوان «کتاب ماهور» بود که تفکر جاری در آن بیشتر طرفدار نوعی موسیقی میانه‌ی (غربی-ایرانی) و تا حدودی در ادامه‌ی جریان فکری وزیری-خالقی بود. به نوعی غیر محسوس (و گاه محسوس) نوشتار‌های اولیه‌ی این مجموعه در جدال نظری با مجموعه‌ی دیگر قرار دارند (جدالی که البته در منابع مکتوب موسیقی ایرانی تازگی هم ندارد).

فرهنگ و آهنگ شماره ۱۳

یک دیدگاه

  • ارسال شده در شهریور ۲۱, ۱۳۸۶ در ۱۱:۴۷ ب.ظ

    اتفاقی با شما آشنا شدم .سایت جالبی است با خبرها و موضوعات جذاب . در وبلاگم به این سایت لینک دادم. پیروز باشید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

آیین نکوداشت استاد قاسم رفعتی در تالار وحدت برگزار می شود

آیین نکوداشت استاد قاسم رفعتی خواننده پیشکسوت موسیقی ایران روز یکشنبه چهارم شهریور ماه با حضور تعدادی از علاقه مندان و هنرمندان در تالار وحدت تهران برگزار می شود. به گزارش روابط عمومی موسسه فرهنگی هنری «رادنواندیش»، آیین نکوداشت استاد قاسم رفعتی خواننده پیشکسوت موسیقی ایران ساعت ۲۱:۳۰ روز یکشنبه چهارم شهریور ماه توسط موسسه فرهنگی هنری «راد نو اندیش» به مدیریت بردیا صدرنوری و مشارکت بنیاد فرهنگی هنری رودکی در تالار وحدت تهران برگزار می شود.

دسته بندی و زمان بندی: ادراک متر (XII)

به نظر من، اختصاص این مشاهدات، توجیه قانع کننده ای برای مرکزیت داشتن متر از منظر حرکات بدن، ارائه می کنند. این صرفا یک مشاهده ی عادی نیست که در آن ضربان قلب یا تکرار قدم برداشتن را به تکرر بیت های موجود در برخی ژانر های موسیقی مرتبط کنیم. بالعکس، بلوم نشان می دهد که برخی مشخصه های حرکت بدن با مشخصه های متریک موسیقی مد نظر، مطابقت دارد.

از روزهای گذشته…

شهریار فریوسفی، صدای آشنای تار!

شهریار فریوسفی، صدای آشنای تار!

ساعاتی پیش با تماس یکی از دوستان موسیقیدانم، خبر درگذشت یکی از مشهورترین و خوش نام ترین نوازندگان تار و سه تار ایران را شنیدم… به طور اتفاقی دیروز این هنرمند را در خیابان دیدم و برایم قابل تصور نبود که فردای آن روز باید یادنامه ای برای درگذشتش بنویسم. ملاقات هایم با او به چند گفتگو بر میگردد در مرکز موسیقی صدا و سیما، درباره اجراها، سازهای مورد استفاده اش، نوع اجراهایش که باعث شده، بیشتر آهنگسازان از او برای نواختن قطعاتشان استفاده کنند.
نوائی: عرضه و تقاضا برای ساز فلوت منطقی نبود

نوائی: عرضه و تقاضا برای ساز فلوت منطقی نبود

کر فلوت به آنسامبلی گفته می شود که در آن سازهای خانواده فلوت مثل پیکولو، فلوت، فلوت آلتو و فلوت باس حضور داشته باشند.
روش سوزوکی (قسمت شانزدهم)

روش سوزوکی (قسمت شانزدهم)

بعد از نیمی از سال امتحانات پایان تحصیلی در کنسرواتوار پاریس برگزار شد. کوجی در نهایت تعجب در عرض شش ماه فارغ التحصیل شد! هر کسی که بتواند در این مدت کوتاه از چنین کنسرواتوار معروف و مطرحی درسش را به بایان برساند، دچار شعف و شادی عظیمی میشود ولی برای کوجی این موفقیت اهمیتی نداشت. این برایش اهمیت بسیار داشت که هرچه زودتر بتواند شاگرد انسکو بشود که همینطور هم شد، او تا زمان مرگ انسکو (که دو سال شد) کوجی شاگردش بود.
منبری: نمی خواستم کارم منحصر به آواز باشد

منبری: نمی خواستم کارم منحصر به آواز باشد

این سوال شما حوزه گسترده ای را شامل می شود و لازم است من تاریخچه ای از فعالیتهای موسیقی ام را بازگو کنم. من کار موسیقی را با همان آواز شروع کردم. از نوجوانی و حتی از کودکی. محیطی که در آن بزرگ شدم هم محیطی علاقمند به موسیقی فاخر و نجیب و سنگین بود. می توانم بگویم من با صدای بنان و ادیب خوانساری بزرگ شدم و بعدها در دوره نوجوانی با صدای آقای شجریان.
منصوری: آشنایی ما با خانم آداما، یک شانس بزرگ بود!

منصوری: آشنایی ما با خانم آداما، یک شانس بزرگ بود!

دیشب آخرین اجرای اپرای « فلوت سحرآمیز» ساخته فولفگانگ آمادئوس موتسارت توسط گروه اپرای آیو به رهبری پیمان منصوری و همراهی آرا کاراپتیان به عنوان سرپرست خوانندگان و رهبر کُـر و کارگردانی داینا آداما در تالار وحدت به اجرا گذاشته شد و با استقبال خوب علاقمندان اپرا، مواجه شد. پیش از اجرای این اپرا، در یکی از تمرین ها حاضر شدم و گفتگویی با رهبر این اپرا تهیه کردم که می خوانید:
میشل لگراند

میشل لگراند

میشل لگراند موسیقیدان بزرگ معاصر فرانسوی، از جمله بزرگترین موسیقیدانان غیر آمریکایی موفق است که کارهایش همواره در فهرست بهترینهای آمریکا قرار داشته؛ نکته جالب اینجاست که این موضوع از اولین کارهای او در آمریکا با موسیقی بسیار زیبای “I Love Paris” در سال ۱۹۵۴ آغاز می شود و تا بعد ادامه دارد.
گفت و شنودی درباره سازهای ابداعی (VII)

گفت و شنودی درباره سازهای ابداعی (VII)

پرسیدید: «اذعان دارید که هیچ حرکت نوگرایانه ای بی اشکال نیست ولی آیا با منکوب کردن، موسیقی ما پیشرفت می کند؟ کدام ساز اصیل ایرانی (راه چند صد ساله نمی روم) همین سی سال اخیر که اینهمه توجه به این سازها شده به من بفرمایید کدام یک از این سازها از نظر آکوستیکی پیشرفت کرده اند؟» متاسفم که هرگونه نقدی در این مملکت به کوبیدن ترجمه می شود! چطور می گویید هر تغییری را بنده کوبیده ام؟ خود من نوازندگی با تار و سه تار ۳ اکتاو را پیشنهاد می کنم و با آن می نوازم. بنده مقالاتی در مورد نی کلید دار و تنبک کوکی نوشته ام؛ شاید مطالعه کرده باشید. فکر می کنم اولین کسی که در مورد این دو ساز در اینترنت (یا شاید هم در مطبوعات کاغذی) مطلبی نوشت، من بودم؛‌ یعنی زمانی که استادان گرامی پشت این سازها صف نکشیده بودند و تنبک کوکی نایاب نشده بود! «پیشرفت خوب نیست که عالی است!» ولی پیشرفتی که بر اساس معیاری علمی باشد.
وزن خوانی یادیاری وکاربرد آن در موسیقی (IV)

وزن خوانی یادیاری وکاربرد آن در موسیقی (IV)

ارشد طهماسبی ، محقق و نوازنده معاصر ، مدلی دیگر (همانند سیستم افاعیل و اتانین) در حیطه وزن خوانی یادیاری برای ترجمه وزن موسیقی به زبان فارسی ، ابداع کرده است. در این مدل بر اساس ۴ نوع هجا در زبان فارسی ،پایه واژه هایی معادل تعدادی از الگوهای ریتمیک ابداع شده است. او همچنین فواصل زمانی موسیقی ( سیاه ، چنگ ، …. ) را به عنوان هجاهای موسیقی فرض کرده است و طبق یک محاسبه آماری دولاچنگ را که فراوانترین فاصله زمانی کوچک در موسیقی ریتمیک ایرانی است مبنا قرارداده است. ۴ نوع هجا ازنظر طهماسبی عبارتند از :
موسیقی راک چیست؟

موسیقی راک چیست؟

موسیقی راک چیست؟ پاسخ دادن به این پرسش دشوارتر از آن است که در ابتدا به نظر می رسد. نویسندگان زیادی به طور کلی به این پرسش پاسخ داده اند و آن را همچنان در هاله ای از ابهام رها کرده اند. در اینجا نیز قصد پاسخگویی دقیق به این سوال را نداریم اما تلاش می کنیم تا چند مورد را درباره این نوع موسیقی بیان کنیم. در ابتدا به خاطر بسپارید که گوش کردن به یک قطعه و طبقه بندی آن بسیار راحت تر از توصیف کردن آن است.
معرفی یک هنرمند: سرپاس مختاری‌ (VII)

معرفی یک هنرمند: سرپاس مختاری‌ (VII)

۷- دکتر تقی ارانی یکی از فرزندان مبارز و دانشمند ایران را به دستور سرهنگ‌ نیرومند رئیس زندان سیصد ضربه شلاق زدند و در اتاق مجرد شماره ۲۸ زندان که گنداب‌ تمام مستراح‌ها به آنجا ختم می‌شد زندانی کردند. وی روی سمنت نمناک و هوای‌ خفقان‌آور مدتی به سر برد. بالش او یک جفت کفش سرپایی و لباس او در ماه آبان و آذر پیراهن تور تابستانی و یک تنکه تور نازک بود.