نگاهی به روند تحول کتاب سال شیدا (I)

محمدرضا لطفی
محمدرضا لطفی
به بهانه‌ انتشار ششمین و هفتمین کتاب سال شیدا
“نوآوری نیز […] بایستی ریشه در «شناخت» داشته باشد و شناخت نیز جز در بستر تحقیق عالی و ممتاز به دست نمی‌آید. «کتاب سال شیدا» گامی است برای یاری رساندن و تقویت فرهنگ تحقیق و روحیه‌ی محقق پروری در موسیقی ایران.” [لطفی ۱۳۷۶، ۷]

این جملاتی است که کتاب سال شیدا از شماره‌ی دوم به بعد با آن شروع می‌شود. همین چند کلمه روند کلی این سال‌نامه را -یا آنچه را که گرد‌آورنده به عنوان هدف برای آن در نظر داشته است- به خوبی مشخص می‌کند. ما بر آن شدیم تا در این نوشتار به بررسی هفت شماره‌ای که تاکنون منتشر شده بپردازیم.

فرهنگ موسیقی ما از جمله‌ی فرهنگ‌‌های شفاهی پرسابقه‌ی خاورمیانه (و جهان) است که در تاریخ خود آثار مکتوب و غیر مکتوب زیادی را بر جای گذاشته است. در سده‌ها‌ی اخیر بر اثر تغییرات اجتماعی و سیاسی، جریان مکتوب تناوری که در میان دانشمندان خاورمیانه مرسوم بود، رفته رفته ضعیف شد تا آنجا که امروز جریان‌های مکتوب درباره‌ی موسیقی در مقایسه با گذشته از لحاظ کیفی بسیار نحیف‌تراند.

کتاب سال شیدا بدون شک یکی از مهم‌ترین جریان‌های ادواری موسیقی در سال‌های گذشته است که به نشر آثار پژوهشی دانشگاهی اختصاص دارد. گرد‌آورنده‌ی این مجموعه «محمدرضا لطفی» است، با توجه به این‌که او یکی از تاثیر گذارترین موسیقی‌دانان معاصر ایرانی است انتظار می‌رود که مجموعه‌ی مقالات گرد‌آوری شده‌ی وی نیز تاثیر گذار و راه گشا باشد.

تفکر جاری در انتخاب و انتشار آثار همان است که در نقل قول ابتدای مقاله آمد، همان‌طور که می‌دانیم محمدرضا لطفی از نظر گرایش موسیقایی به جریان احیا‌ی موسیقی ردیف دستگاهی ایران در دهه‌های ۱۳۴۰، ۱۳۵۰ شمسی تعلق دارد؛ جریانی که از لحاظ فکری قائل به بازگشت به سنت‌های موسیقی کلاسیک ایران (حتا برای نوآوری)، دگرگون کردن سیستم ارزش‌گذاری مرسوم (که پیشرفت را فقط در رفتن به سوی فرهنگ غرب جستجو می‌کرد) و پژوهش و تغییر از درون بود.

از دیدگاه دسته‌بندی پژوهش موسیقی نیز وی را باید از جمله اندیشمندان دوره‌ی سوم (و تا حدودی دوره‌ی دوم) پژوهش‌های ابرانی به حساب آورد.

به همین دلیل مشاهده می‌شود که خصوصیات پژوهش‌های این دوره در کتاب سال شیدا نیز به چشم می‌خورد، ویژگی‌هایی که به اختصار می‌توان آنها را این‌گونه برشمرد:
“بازگشت به اصل و خنثی کردن تهاجم و اثر نامطبوع امتزاج موسیقی غربی با موسیقی ایرانی” از خصایص دوره‌ی دوم و “تبیین مبانی نظری موسیقی ایران به عنوان یکی از سنت‌های بزرگ موسیقایی جهان به گونه‌ای که امروز هست و نیز تبارشناسی این موسیقی به شیوه‌ای کاملا علمی برای معین شدن دامنه نسبت این موسیقی با آثار موسیقی شناسان دنیای قدیم” از دوره‌ی سوم. [صداقت‌‌کیش ۱۳۸۴، ۴۸] (۱).

نگاهی به مقالات چاپ شده در هفت شماره‌ی کتاب سال شیدا نشان می‌دهد که دغدغه‌ی اصالت و حفظ ارزش‌های فرهنگی موسیقی ایران (و همچنین دیگر فرهنگ‌های شرقی) و تبیین مشخصات نظری، موضوع بیشتر آنها را تشکیل می‌دهد. از حدود ۹۰ مقاله چاپ شده در این کتاب‌ها تقریبا ۵۰ تا به این موضوعات می‌پردازد همین نکته (هر چند فقط از دید کمی) نشان‌دهنده‌ی این است که مقولات گفته شده تا چه حد برای گردآورنده(گان) مهم و حیاتی محسوب می‌شود.

زمان آغاز چاپ این مجموعه (ابتدای دهه‌ی ۱۳۷۰) نیز از چند نظر جالب توجه و از ویژگی خاصی برخوردار است:
از دیدگاه تاریخ انتشار منابع مکتوب مرتبط با موسیقی ایرانی زمان آغاز چاپ اولین کتاب سال شیدا بسیار حائز اهمیت است چرا که تقریبا همزمان با انتشار مجموعه مقالات دیگری تحت عنوان «کتاب ماهور» بود که تفکر جاری در آن بیشتر طرفدار نوعی موسیقی میانه‌ی (غربی-ایرانی) و تا حدودی در ادامه‌ی جریان فکری وزیری-خالقی بود. به نوعی غیر محسوس (و گاه محسوس) نوشتار‌های اولیه‌ی این مجموعه در جدال نظری با مجموعه‌ی دیگر قرار دارند (جدالی که البته در منابع مکتوب موسیقی ایرانی تازگی هم ندارد).

فرهنگ و آهنگ شماره ۱۳

یک دیدگاه

  • ارسال شده در شهریور ۲۱, ۱۳۸۶ در ۱۱:۴۷ ب.ظ

    اتفاقی با شما آشنا شدم .سایت جالبی است با خبرها و موضوعات جذاب . در وبلاگم به این سایت لینک دادم. پیروز باشید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XIX)

تنها درویش خان تا حدودی با وزیری تفاهم داشت و برای شنیدن کنسرت ها و خطابه های او به مدرسه خصوصی اش می رفت. اما قبل از این که این رابطه و تفاهم ثمری به بار آورد – و قبل از ریاست اول وزیری در مدرسه موزیک (۱۳۰۷)، درویش خان فوت شد (۱۳۰۵). بعد از فوت او تجدد طلبی به کشمکش بین وزیری و مین باشیان ها یا «موسیقی نوین و علمی ایرانی» با «موسیقی بین المللی و علمی» محدود ماند.

«شیوه‌ی نوازندگی» در موسیقی ما چه معنایی دارد؟ (I)

اگر در موسیقی کلاسیک غربی کار می‌کنیم دادن جواب همه‌فهم به این سوال نسبتا ساده است. یعنی روشی که هر نوازنده آثار را می‌نوازد. بخشی به رابطه‌ی فیزیکی‌ای که یک نوازنده با سازش دارد مربوط است، یعنی مسائلی مثل روش دست گرفتن ساز یا پشت ساز نشستن، نحوه‌ی انگشت گذاشتن، انتقال نیرو به ساز (تقریبا اِکول) و … بخشی هم به مسایل صوتی، مثل صدایی که از ساز درمی‌آورد، دامنه‌ی شدت و ضعف‌هایی که می‌تواند به هر نت یا پاساژ بدهد، شیوش‌های مختلفی که می‌تواند هنگام نواختن هر نغمه یا تکنیک ایجاد کند و بخشی هم به مسایل تکنیکی مثل دامنه‌ی ویبراتوها و از این قبیل.

از روزهای گذشته…

نوائی: عرضه و تقاضا برای ساز فلوت منطقی نبود

نوائی: عرضه و تقاضا برای ساز فلوت منطقی نبود

کر فلوت به آنسامبلی گفته می شود که در آن سازهای خانواده فلوت مثل پیکولو، فلوت، فلوت آلتو و فلوت باس حضور داشته باشند.
روایت های دیگری از سیستم دستگاهی

روایت های دیگری از سیستم دستگاهی

ردیف متداول کنونی موسیقی دستگاهی ایران، میراثی ارزشمند و یادگار خاندان فراهانی می‌باشد. شاید اگر میرزاعبدالله و آقاحسینقلی با سخاوت و همت مثال‌زدنی شاگردانِ فراوان، سرشناس و نام آشنای این موسیقی را پرورش نمی‌دادند و اندوخته‌های ارزشمند خود را به ایشان منتقل نمی‌کردند، امروزه از این گنجینه ارزشمند بی بهره بودیم. همچنین در اواسط قرن سیزدهم هجری شمسی (اوایل قرن بیستم میلادی) {همزمان با ورود تکنولوژی های جدید و سرعت زیاد تغییرات در زمینه‌های مختلف}، رپرتوار موسیقی دستگاهی و کلاسیک ایران تدوین یافته و در قالب مجموعه‌ای تحت عنوان ردیف شکل می‌گیرد (اسعدی ۱۳۸۰ :۷۱) که این فرآیند خلاقانه، موسیقی دستگاهی ایران را از گزند هجمه‌های فرهنگی و تغییرات سریع ماهیتی مصون نگه داشت. بنابراین نقش بنیادین و تاثیرگذار خاندان فراهانی در موسیقی دستگاهی ایران پوشیده نیست و هنر ایران زمین وام‌دار ایشان می‌باشد.
طبقه‌بندی سازها (V)

طبقه‌بندی سازها (V)

از نظام ماهیلون تا نظام ایجاد شده توسط قوم‌موسیقی‌شناسان آلمانی به نام‌های «اریش فون هورن باستل» (۱۹۳۵-۱۸۷۷) و «کورت زاکس» (۱۹۵۹-۱۸۸۱) که شهرت‌شان را از طریق پژوهش در تاریخ موسیقی‌ای که به اروپا منحصر نمی‌شد، کسب کرده بودند، فاصله‌ی اندکی بود. در ۱۹۱۴ آن‌ها «Systemik der Musikinstrumente» را منتشر کردند، تنها طبقه بندی‌ای که امروزه هنوز، اگر چه با قدری بازبینی، در مقیاسی وسیع به کار می‌رود.
بزرگداشت صدمین سال تاسیس هنرستان موسیقی برگزار می شود

بزرگداشت صدمین سال تاسیس هنرستان موسیقی برگزار می شود

بزرگداشت یک قرن آموزش علمی موسیقی در ایران در تالار وحدت برگزار خواهد شد. جشن صدسالگی «هنرستان موسیقی» روز پنجشنبه ۲۷ دی‌ماه با اجرای فارغ‌التحصیلان دوره‌های مختلف این مجموعه آموزشی در تالار وحدت تهران برگزار می‌شود.
صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (VI)

صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (VI)

در دوره‌ای که صبا می‌زیست مفاهیمی مانند انسجام در موسیقی دستگاهی کمتر مورد بحث نظری قرار می‌گرفت و بیشتر موضوع یک عمل موسیقایی درونی شده بود. اما او احتمالا برای نخستین بار به شکل مکتوب و آگاهانه به مفهوم پیوستگی در موسیقی دستگاهی پرداخته و معتقد است که علاقه‌مند حتماً باید موسیقی ایرانی را به روش عملی یاد بگیرد «[…] زیرا تا گوشه‌های آن را دقیقاً در یک سازی ننوازد و دقت نکند، طبعاً خط‌مشی و ارتباط آن‌ را با فراز‌های ماقبل و مابعد و طرز فرود (Cadance) آن‌ را به اصل دستگاه، یا گذر (Passage) آن را با گوشۀ بعدی نمی‌تواند درک کند.» (۶) شاید تلاش او برای جا دادن گوشه‌های جدید در متن ردیف باعث شده که به شکل آگاهانه به موضوع بنگرد یا شاید هم سر و کار داشتن با اجرای هنرمندانه بر اساس ردیف.
تار و پودِ نشانه (III)

تار و پودِ نشانه (III)

در این روش معمولاً بار عاطفی کلی یا فضای کلی یک بخش از داستان را با دستگاهی که مناسب تشخیص داده می‌شود، شبیه‌سازی می‌کنند. درنتیجه‌ی چنین کلی‌گرایی‌ای هم شکل‌های مختلف یک عاطفه از دست می‌رود و هم بار عاطفی نسبت داده‌شده به یک دستگاه تکراری می‌شود. اگر غم را به‌عنوان یک عاطفه در داستان در نظر بگیریم بهتر می‎توان مشکل را دید. کافی است بپرسیم آیا همه‌ی غم‌ها یکی است؟ مثلاً آیا غم حاصل از دانش زیاد را با غم از دست دادن عزیزان یا غم فراق یار یکی است؟ می‌دانیم پاسخ منفی است. اما راه نخست ما را به نقطه‌ای می‌رساند که همه‌ی غم‌ها در موسیقی یکی‌ شوند، یا به بیانی همه‌ی حماسه‌ها را از آن حیث که حماسه‌اند برای مثال به چهارگاه برگردانیم.
کیونگ- وا چانگ (I)

کیونگ- وا چانگ (I)

خانم کیونگ- وا چانگ (Kyung-wha Chung) متولد ۲۶ مارچ ۱۹۴۸ سئول – کره جنوبی، ویولنیست و پیشرو موسیقی کلاسیک آسیا است. خانم چانگ در سن سه سالگی حرفه موسیقی را آغاز نمود. در سن هفده سالگی شهرتی در رده دیگر ویولنیستهایی همچون پینچاس زوکرمن (Pinchas Zukerman) و ایزاک پرلمن (Itzhak Perlman) به دست آورد. وی به عنوان نوازنده آثار رومانتیک و مدرن شهرت دارد. او همچنان در زمینه شرکت در کنسرتها بسیار فعال است و دامنه نوازندگیش را تا آثار باروک در سالهای اخیر گسترش داده.
در نقد کتاب «مقدمه‌ای بر آنالیز موسیقی آتنال» (I)

در نقد کتاب «مقدمه‌ای بر آنالیز موسیقی آتنال» (I)

میان کنش‌های گوناگون دانشگرانه نوشتن، از ترجمه‌ی صرف گرفته تا تالیف محض (اگر این دومی را در سایه‌ی مراتبی از بینامتنیت، رویایی دست‌نیافتنی ندانیم) طیفی از کنش‌ها همانند اقتباس، ترجمه‌ی آزاد، ترجمه-تالیف و … جای می‌گیرند که همچنان به سر اول طیف نزدیک‌تراند تا سر دوم. «مقدمه‌ای بر آنالیز موسیقی آتنال» نوشته‌ی «امین هنرمند» یک گونه‌ی بسیار نادر از همین کنش‌های ترجمه‌گون است؛ به این صورت که سرفصل‌های اصلی و فرعی آن در قریب به اتفاق موارد از یک کتاب تقریبا هم‌نام و بسیار مشهور این حوزه وام گرفته شده. گویی مولف یک اسکلت از پیش موجود را با ماده‌ای به انشای خود (و البته هنوز نزدیک به محتوای استخوان‌بندی اصلی) پر کرده باشد.
وداع با موسیقی آوانگارد (II)

وداع با موسیقی آوانگارد (II)

قدرت محدود شنیداری انسان و عدم تشخیص پیچیدگی های زیاد توسط گوش، حتی در گوشهای تعلیم دیده؛ این بخش خود شامل دو مشکل می شود: الف) عدم تشخیص یک اثر پیچیده و استادانه از یک اثر بی هدف و شلوغ و نهایتا آماده شدن فضا برای اهداف سودجویانه آهنگسازان کم ذوق، برای فریب شنوندگان. (۳)
نی و قابلیت های آن (V)

نی و قابلیت های آن (V)

سازی است از خانواده آلات موسیقی بادی. چنانکه از نامش پیداست، دو استوانه است که به یکدیگر جفت یا متصل کرده اند و به همین سبب آن را جفته هم می نامند.