چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه سوم (I)

گویدو آدلر، موسیقی‌شناس و نویسندۀ اتریشی (1941-1855)
گویدو آدلر، موسیقی‌شناس و نویسندۀ اتریشی (1941-1855)
در این شماره، قسمت اول از جلسه سوم کلاسهای مبانی اتنوموزیکولوژی را می خوانید؛ پیاده سازی و ویرایش این نوشته را نسیم احمدیان نوازنده و اتنوموزیکولوگ انجام داده است.
برای بررسی سیر تطور تاریخی رشتۀ اتنوموزیکولوژی (۱) ضروری است ابتدا «موسیقی‌شناسیِ‌ِ تطبیقی» (۲) و «مردم‌شناسیِ موسیقی» (۳) مورد مطالعه قرار گیرد و سپس تاریخچۀ این رشته از دهۀ ۱۹۵۰ – یعنی زمانی که با نام کنونی آن یعنی «اتنوموزیکولوژی» شناخته می‌شود – بررسی شود. به دلیل اهمیت حوزۀ مردم‌شناسی (۴) در مطالعات اتنوموزیکولوژی، در این بخش ابتدا کلیات مردم‌شناسی با معرفی عناوین مطالعاتی آن ارائه می‌شود و پس از آن به ترتیب موسیقی‌شناسیِ تطبیقی و اتنوموزیکولوژی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

مردم‌شناسی
مردم‌شناسی یا انسان‌شناسی را شاید بتوان یکی از قدیمی‌ترین علوم برشمرد. این رشته بر اساس فرهنگ‌نامۀ مردم‌شناسی (۵) شامل سه حوزۀ اصلی می‌باشد که هرکدام مشتمل بر موارد متعددی است:
• مطالعات انسان (Humanity)
• فرهنگ (Culture)
• زندگی اجتماعی (Social Life)

۱- مطالعات انسانی
مطالعات انسانی شامل شاخه‌های بسیار متکثر است. این مباحث از ویژگی‌های زیستی انسان به عنوان یک جاندار از ردۀ پستان‌داران شروع می‌شود و تا انسان هوشمند و متمدن ادامه می‌یابد. ذیلاً شماری از مهمترین شاخه‌های مطالعاتی این حوزه برشمرده می‌شود:
• مطالعات زیستی انسان به عنوان یک جاندار از ردۀ پستان‌داران
• خاستگاه و تکامل زبان
• ابزارسازی و رفتارهای انسانِ ابزارساز
• سیر تحول جمع‌آوری و مهیاسازی غذا از انسان شکارچی تا انسانِ دام‌پرور و کشاورز و تغییرات رژیم غذایی انسان
• ترکیب و پراکندگی جمعیت و نژادها و پی‌آمدهای آن‌ها
• بیماری‌ها و مخاطرات نسل بشر

۲- فرهنگ
حوزۀ فرهنگ در علوم متعددی مورد توجه قرار می‌گیرد. مهم‌ترین زیرشاخه‌های مبحث فرهنگ در شاخۀ مردم‌شناسی را می‌توان به صورت زیر طبقه‌بندی کرد:
• تمایز انسان با سایر حیوانات و علل عدم شکل‌گیری فرهنگ در حوزۀ حیوانی
• سمبل‌ها و سرچشمه‌های فرهنگ
• تعابیر و معانی اشیا، پدیده‌ها و موضوعات
• تکنولوژی
• انتظام فضا و ساختار محیطی
• ادراک و تلقی از مقولۀ زمان
• سواد
• جادو، مذهب و بیان‌های اعتقادی
• اسطوره و استعاره
• آئین و مراسم
• رقص و جایگاه بدن
• سیاست، قومیت و ملیت

۳- زندگی اجتماعی
حوزۀ زندگی اجتماعی شامل مباحث زیر می‌باشد:
• زندگی اجتماعی بین انسان و غیرانسان
• قوانین، محرمات و ارتباطات انسانی
• جایگاه جنس‌های مختلف و ارتباطات جنسی
• شکل‌گیری هویت در سایۀ گروه اجتماعی و بستر فرهنگی
• جنبه‌های اجتماعی استفاده از زبان
• کار و جایگاه کارگر
• داد و ستد و مبادله
• ارزش‌های اجتماعی و استیلای سیاسی
• قانون و فرایند دادرسی
• تظاهرات و طغیان توده‌ها
• استعمارگری و استعمارپذیری

موسیقی‌شناسی تطبیقی
اولین بار ترکیب «موسیقی‌شناسی تطبیقی» توسط گویدو آدلر (۶) به سال ۱۸۸۵ طرح گردید. آدلر این روش‌مطالعاتی را مشخصاً برای کار بر روی آوازهای فولکلور مردم کرۀ زمین از دو منظر «قوم‌نگار‌ی (۷)» و «دسته‌بندی (۸)» ایجاد کرد. وی معتقد بود مهمترین راهکار دسته‌بندی، «مقایسه (۹)» است و از راه دسته‌بندی ما می‌توانیم یک ادراک کلی در مورد دنیای عالم‌گیر موسیقی پیدا کنیم و برای این مقصود راهی جز بررسی تطبیقی در پیش ‌روی ما نیست.

در مورد بهره‌برداری از اصطلاح «موسیقی‌شناسی تطبیقی» دلایلی منطقی و مهم وجود دارد؛ اول، محقق این رشته معمولاً حوزۀ مطالعۀ خود را موسیقی فرهنگ‌های «دیگر» انتخاب می‌کند. دوم، موضوعات مرتبط از یک فرهنگ موسیقی در زمان انتقال به عنوان محصول مطالعه به فرهنگ‌های دیگر، در فرایند ترجمه قرار می‌گیرد و در این مرحله نیز فرایند انطباق حاصل می‌شود. در نتیجه محقق به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه از شیوۀ تطبیق و مقایسه با فرهنگ خودی بهره می‌جوید. فرایند دوموسیقایی شدن (Bi-musicality) که عبارت از توانایی دوگانه در دو فرهنگ موسیقایی است نیز از فرایند تطبیق گذر می‌کند. از آن‌جایی که هدف نهایی ما فهم رفتارهای موسیقایی بشر است، تطبیق، بی‌شک یکی از ابزارهای اصلی به شمار می‌رود.

شیوۀ تطبیقی در دورۀ آغازین اتنوموزیکولوژی نسل به نسل تا حدود ۱۹۰۰ ادامه یافت. در این سال‌ها تلاش بیشتر محققین در این زمینه، یافتن تصویری کلی از موسیقی ملل و راهی برای عمومیت دادن به تئوری‌های خود بود. از ابتدای قرن بیستم اندیشمندانِ این حوزه از تطبیق و صدور نظرات کلی فاصله گرفتند و خود را بیشتر متمرکز به یک حوزۀ جغرافیایی یا ژانر خاص کردند. از سال ۱۹۶۱ اصطلاح «موسیقی‌شناسی تطبیقی» در بین نوشته‌های روز ناپدید شد و صرفاً در منابع تاریخی به‌چشم می‌خورد.

سه دلیل اصلی در زمینۀ تحول تاریخی توقف استفاده از اصطلاح «موسیقی‌شناسی تطبیقی» می‌توان ذکر کرد:
۱- تقریباً همۀ صاحب‌نظران اتنوموزیکولوژی در دهۀ ۵۰ موافقِ عدم استفاده از آن شدند.
۲- آن‌چه تا آن زمان به موسیقی‌شناسی تطبیقی اطلاق می‌شد مطالعۀ نوعی خاص از موسیقی (عموماً موسیقی غیرغربی یا موسیقی فرهنگ‌های شفاهی) بود، نه نوع خاصی از مطالعه.
۳- کار آن‌ها در زمینۀ مطالعۀ موسیقی‌های مورد نظر در واقع متمرکز بر یک شیوۀ بررسی تطبیقی نبود.

پی نوشت


۱- Ethnomusicology
۲- Comparative Musicology
۳- Anthropology of Music
۴- Anthropology
۵- Companion Encyclopedia of Anthropology: Humanity, Culture and Social Life
۶- Guido Adler
۷- Ethnography
۸- Classification
۹- Comparison

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

آمد بهار ِ جان‌ها ای شاخ ِ تر به رقص آ

دهه شصت را می توان سال های اوج تمرکز آهنگسازان ایرانی بر روی اشعار مولوی دانست؛ گویا فضای خاص کشور تحت تاثیر جنگ، موجبات گرایش جامعه به سمت مفاهیم عرفانی اشعار مولوی را دوچندان کرده بود و تصانیفی که برای ارکستر سازهای ایرانی و حتی ارکستر سمفونیک در آن برهه ساخته می شد، از اشعار مولانا بهره زیادی می بردند.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XXII)

در چنین شرایط داخلی و بین المللی در موسیقی ایرانی هم جهت گیری جدیدی با برنامه «به پیش به سوی گذشته» شکل گرفت. در سال ۱۳۴۳ در وزارت فرهنگ و هنر وقت «گروه پایور» به سرپرستی فرامرز پایور نوازنده سنتور و آهنگساز، اولین ارکستری است که فقط از سازهای ایرانی تشکیل می شود و آثار آهنگسازان گذشته را (مانند درویش خان، عارف، شیدا، نی داود) در برنامه کارش قرار می دهد. تکنوازان این ارکستر: هوشنگ ظریف تار، رحمت الله بدیعی کمانچه (او اول نوازنده ویلن و از بهترین شاگردان صبا بود) و حسن ناهید نی بودند.

از روزهای گذشته…

لونی اسمیت و هموند B3

لونی اسمیت و هموند B3

من نوازندگی را برای مشهور شدن یا پولدار شدن که به تعبیر بسیاری از مردم معادل خوشبختی است انتخاب نکردم، بلکه فقط به این دلیل که موسیقی و نوازندگی را دوست داشتم به این سمت رفتم. من مدتها پیش از آنکه مشهور شوم، به خوشبختی دست پیدا کرده بودم و آن هنگامی بود که مسیر زندگی ام را به سوی نوازندگی ارگ سوق دادم.
اِدیت پیاف، گنجشککِ آواز فرانسه (XI)

اِدیت پیاف، گنجشککِ آواز فرانسه (XI)

به لطفِ سخاوتِ دَنیل بونِل (Danielle Bonel)، منشی ادیت پیاف، مجموعه ای از اسناد و مدارک در مورد ادیت پیاف به کتابخانه ی ملی فرانسه اِهدا شد. این اسناد بیشتر مربوط به سال های آخر زندگی پیاف است و شامل دست نوشته های متنِ ترانه ها، برنامه ها، پوسترِ نمایش ها، عکس های مختلف در شهر و بر روی صحنه، مجموعه ای از نامه هایِ دوستدارانِ پیاف و همچنین تعدادی وسیله ی شخصیِ ادیت است.
ایدئولوژی موسیقی پست مدرن و سیاست‌های چپ (III)

ایدئولوژی موسیقی پست مدرن و سیاست‌های چپ (III)

آیا می‌توانیم مانند خارج از حوزه ایدئولوژی، با وسعتی به موسیقی بیندیشیم که غیر شفاهی باشد؟ (این قدری یادآورموضوعی است که «دلاوُلپه» (Della Volpe) را در نقدش با عنوان ” نقد ذوق” متاثر کرده بود). مشکلی که با پساساختارگرایی به طور کلی و با ساختارشکنی بخصوص وجود دارد، گرایش آنها به این است که ایدئولوژی را طوری ببینند که در اصل به وسیله زبان – نمادین- مقید شده است، بجای اینکه عموما حالات احساسی را سازمان دهد
گفتگوی هارمونیک شش ساله شد

گفتگوی هارمونیک شش ساله شد

با همیاری و همراهی شما دوستان “گفتگوی هارمونیک” به شش سالگی خود رسید. در این شش سال فعالیت توانستیم ۲۲۱۷ مطلب تولید کنیم که هر روز شاهد منتشر شدن آنها در فضای وب بودید. در طول فعالیت “گفتگوی هارمونیک” نویسندگان زیادی با سایت همکاری داشتند که از این تعداد افرادی به صورت نویسنده دائم سایت درآمدند.
یادداشتی بر آلبوم «رخت بنما»

یادداشتی بر آلبوم «رخت بنما»

«صوفی» از دقیق‌ترین نام‌هایی‌ست که تاکنون برای یک آلبوم موسیقی انتخاب شده است. برای شرح این مدعا باید کمی به عقب برگردیم. سال ۱۳۷۹ آلبومی منتشر شد با نام «مستانه» به خوانندگی علیرضا افتخاری و سه‌تار جلال ذوالفنون که تا امروز به لطف رسانه‌ی ملی زیاد شنیده شده است. همه‌ی تصنیف‌های آلبوم -به جز یک مورد- شش‌‌وهشت‌های مستانه‌ای بودند، هر کدام روی غزلی. هر تصنیف از درآمد یک دستگاه شروع و با دم دستی‌ترین ملودی‌ها بالا و پایین می‌شد و با چاشنیِ الحان و اطوار آشنای خواننده‌ی آلبوم نیز همراه بود. چه ایرادی دارد؟
ویلهلم کمپ

ویلهلم کمپ

ویلهلم کمپ (Wilhelm Walter Friedrich Kempff) در ۲۵ نوامبر سال ۱۸۹۵ و در براندینبورگ آلمان چشم به جهان گشود. در دنیای موسیقی وی بعنوان یک نوازنده متبحر در پیانو و همچنین یک آهنگساز آلمانی تبار شناخته شده است. در کارنامه نوازندگی او میتوان رپرتوار گسترده ای از قطعات مختلف آهنگسازان بنام را مشاهده نمود؛ آثاری از باخ، لیست، شوپن، شومان و برامس که او با استادی تمام در کنسرتهایش به نمایش میگذاشت.
۲۶اردیبهشت ماه، افتتاح نخستین نشست رسمی پایگاه های مجازی موسیقی کلاسیک ایران

۲۶اردیبهشت ماه، افتتاح نخستین نشست رسمی پایگاه های مجازی موسیقی کلاسیک ایران

نخستین نشست رسمی پایگاه های اطلاع رسانی موسیقی با حضور اعضای جامعه ی مجازی آن، در تاریخ چهارشنبه ۲۶ اردیبهشت ماه ۱۳۸۶ در شهر شیراز و در سالن “سبز کوچک” آّبنوس این شهر افتتاح خواهد شد. این نشست که به مدت سه روز برگزار خواهد شد، در یک حرکت خودجوش با هدف بررسی و تببین نقش فضای مجازی در معرفی، رشد، توسعه، اعتلای موسیقی و فرهنگ نقد و پژوهش در این زمینه انجام خواهد شد.
اپرای لا بوهم (II)

اپرای لا بوهم (II)

خود مارگور چنین گفته است: “بوهمیا صحنه ای است در زندگی هنری، مقدمه ای است برای یک فرهنگستان هنر.” اگرچه اپرای پوچینی به زبان ایتالیایی است اما عنوان فرانسوی خود را حفظ نموده است. در واقع استفاده از این کلمه به هیچ عنوان به منظور بیان معنی لغوی و جغرافیایی آن یعنی کولی نبوده و تنها مفهومی شاعرانه و هنری دارد.
موسیقی وزیری (II)

موسیقی وزیری (II)

من از «کارمن» و «فوست» و سایر قطعات اروپائی که احیانا وزیری‏ در ارکستر شبهای پذیرائی خود میگذارد، بدم می آید، برای اینکه گوشم عادت‏ به این سنخ آوازها ندارد. چندان شیفته قطعاتی که خودش ساخته و در میان مردم مشهور به «موسیقی اروپائی» است نیز نیستم. بعضی از آنها حقیقتا قشنگ و جذّاب و دلرباست و بعضی دیگر در سامعه من مطلوب و دلپسند نیست و این هم تقصیر استادی و مهارت وزیری نیست، بلکه نقص در گوش ماست‏ که به آهنگ‏های مخصوصی عادت کرده است زیرا علینقی خان معتقد نیست که‏ موسیقی ایران منحصر به همان آوازهائی که تاکنون پیدا شده و سامعه‏ ما بدآنها مأنوس شده است باشد، بلکه میخواهد مثل دامنه افق نامحدود و مانند موسیقی اروپا، نامحصور بوده و به عقیده او زمینه موسیقی ایران‏ برای اینکار حاضرتر است.
راوی شانکار، اسطوره زنده موسیقی هند (I)

راوی شانکار، اسطوره زنده موسیقی هند (I)

راوی شانکار (Ravi Shankar) متولد ۷ آپریل ۱۹۲۰ با اصلیت بنگالی-هندی، آهنگساز و نوازنده سیتار و مشهورترین هنرمند تاریخ هندوستان است. او پیرو بابا الا اودین خان، خالق مایهر قارانا (Maihar gharana) در موسیقی کلاسیک هند است. شانکار، پیشرو نوازندگان هندی در عصر نوین می باشد. او سالهای زیادی با نوازنده طبلا (tabla) استاد الله راکا (Ustad Allah Rakha) کیشن مهاراجه (Kishen Maharaj) و به طور مقطعی با نوازنده بزرگ سارود، علی اکبر خان همکاری نزدیکی داشته است. همچنین مشارکت وی با ویولونیست بزرگ یهودی منوهین، فیلمساز ساتیت رای (Satyajit Ray) و گروه بیتلز (Beatles) به خصوص جرج هریسون، در فعالیتهای بین المللی او قرار دارند.