بررسی مقایسه‌ای آثار آریستوگزنوس تارنتی و ابونصر فارابی (I)

ابونصر فارابی
ابونصر فارابی
در جستجوی ریشه‌های آریستوگزنوسی اندیشه‌ی موسیقایی فارابی
مقدمه
«ابونصر طرخان ابن محمد فارابی» را «معلم ثانی» لقب داده‌اند (به تعقیب ارسطو که معلم نخست بود) که یعنی ارسطوگراترین متفکر دوره‌ی خودش بوده است. اندیشه‌ی موسیقایی فارابی نیز در بعضی دیدگاه‌ها بی نصیب از تاثیر اندیشه‌های یونانی نمانده تا حدی که برخی آرا و اندیشه‌های موسیقی‌شناسانه‌ی او را تنها ترجمانی از آرای موجود در نوشته‌های نظریه‌پردازان موسیقی یونانی می‌دانند:

… تئوری موسیقی فارابی عمدتا از از یونانیان اخذ شده است. دانشمندان مسلمان با چند موسیقی‌دان یونانی آشنا بودند. رساله‌ی موسیقی بطلمیوس به‌خصوص، به عربی هم ترجمه شده بود. اما فارابی به این تئوری رنگی شخصی بخشید و آن را روشن‌تر و عمیق‌تر ساخت. در اثر او، گاه جنبه‌های نظری غالب است و گاه جنبه‌های تحلیلی (نقل از بارون «کارا دو وو» و «درلانژه» در مقدمه‌ی آذرنوش در فارابی ۱۳۷۵: هجده).

در این راه نامی که بیش از همه شنیده می‌شود نام آریستوگزنوسِ تارنتی (۱) – به عنوان یکی از تاثیرگذارترین نظریه‌پردازان و موسیقی‌شناسان دنیای قدیم بر دانشمندان سده‌های میانه (چه اروپایی و چه غیر از آن) – است. در اینکه شباهت‌هایی میان آرای فارابی و یونانی‌ها مشاهده می‌شود تقریبا شکی نیست (Fakhry 1965) (Shahadi 1995: 51)، اما تا آنجا که می‌دانیم توصیف این شباهت‌ها در دنیای موسیقی از حد مباحث کلی فراتر نرفته است. شباهت‌های احتمالی میان اندیشه‌ی موسیقایی فارابی و آریستوگزنوس را از دو دیدگاه می‌توان مورد بررسی قرار داد. نخست اینکه فارابی مستقیما تحت تاثیر رساله‌های «عناصر هماهنگی» (۲) و «عناصر ضرباهنگ»‌ (۳) یا از خلال نوشته‌های دیگر یونانیانی که دنباله‌رو آریستوگزنوس بودند تمام یا بخشی از روش‌شناخت او را در تالیف آثار موسیقایی خود به کار گرفته است؛ و دوم آنکه آریستوگزنوس خود کسی است که دستگاه فلسفی استادش ارسطو را برای طراحی روش‌شناخت موسیقی‌شناسانه با موفقیت نسبتا خوبی به کار گرفت (Gibson 2005: 38). می‌توان تصور کرد که شاگرد (غیر مستقیم) دیگر ارسطو البته با فاصله‌ی بیش از هزار ساله به نتایجی مشابه رسیده باشد.

بگذارید از سخن خود فارابی آغاز کنیم؛ او درباره‌ی روش کارش می‌گوید: «کتاب اول را با آنچه برای وقوف بر مبادی این علم سودمند است آغاز کرده‌ایم، سپس آنچه را که از این مبادی ناشی می‌شود آورده‌ایم و در این باب هیچ جزئی از اجزا را فرو نگذاشته‌ایم. در این کار به راهی که خاص ماست رفته‌ایم و روش دیگران را با آن درنیامیخته‌ایم.» (فارابی ۱۳۷۵: ۳). اینکه فارابی کار خویش را متمایز از روش پیشینیان خود می‌دانسته است ما را بر آن می‌دارد که تفحص کنیم تا ببینیم رابطه‌ی اثر بزرگ وی دست کم با آثار آریستوگزنوس چگونه است.

برای این منظور ابتدا باید ویژگی‌های ممیَز کارهای آریستوگزنوس را برشماریم، به‌ویژه آن‌ها که بیش از همه نوآورانه‌اند و بعد از او مورد تقلید قرار گرفتند، و پس از آن رابطه‌ی کار او با فارابی را تحلیل کنیم.

پی نوشت
۱- Aristoxenus of Tarentum
۲- Elemnta Harmonica
۳- Elemnta Harmonica

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XIX)

تنها درویش خان تا حدودی با وزیری تفاهم داشت و برای شنیدن کنسرت ها و خطابه های او به مدرسه خصوصی اش می رفت. اما قبل از این که این رابطه و تفاهم ثمری به بار آورد – و قبل از ریاست اول وزیری در مدرسه موزیک (۱۳۰۷)، درویش خان فوت شد (۱۳۰۵). بعد از فوت او تجدد طلبی به کشمکش بین وزیری و مین باشیان ها یا «موسیقی نوین و علمی ایرانی» با «موسیقی بین المللی و علمی» محدود ماند.

«شیوه‌ی نوازندگی» در موسیقی ما چه معنایی دارد؟ (I)

اگر در موسیقی کلاسیک غربی کار می‌کنیم دادن جواب همه‌فهم به این سوال نسبتا ساده است. یعنی روشی که هر نوازنده آثار را می‌نوازد. بخشی به رابطه‌ی فیزیکی‌ای که یک نوازنده با سازش دارد مربوط است، یعنی مسائلی مثل روش دست گرفتن ساز یا پشت ساز نشستن، نحوه‌ی انگشت گذاشتن، انتقال نیرو به ساز (تقریبا اِکول) و … بخشی هم به مسایل صوتی، مثل صدایی که از ساز درمی‌آورد، دامنه‌ی شدت و ضعف‌هایی که می‌تواند به هر نت یا پاساژ بدهد، شیوش‌های مختلفی که می‌تواند هنگام نواختن هر نغمه یا تکنیک ایجاد کند و بخشی هم به مسایل تکنیکی مثل دامنه‌ی ویبراتوها و از این قبیل.

از روزهای گذشته…

دان لاشر، نوازنده ترومبون جز درگذشت

دان لاشر، نوازنده ترومبون جز درگذشت

دان لاشر، نوازنده ترومبون جز و ارکسترهای بزرگ، که بیش از هر چیز به عنوان نوازنده ترومبون در گروه جز تد هیث Ted Heath Jazz Band شهرت دارد، روز گذشته (۵ جولای ۲۰۰۶) در گذشت. او در دوران حرفه ای ۶۰ ساله خود، با گروه های موسیقی بسیاری هم نوازی کرد و دو مرتبه به عنوان رئیس انجمن ترومبون بریتانیا انتخاب شد.
بی احترامی به موسیقی (I)

بی احترامی به موسیقی (I)

آنچه در زیر می خوانید ترجمه ایست توسط محبوبه خلوتی، از مقاله ای نوشته لوسی جونز که چند روز پیش در سایت روزنامه تلگراف به چاپ رسید.
فراخوان دهمین جشنواره ملی موسیقی نواحی ایران

فراخوان دهمین جشنواره ملی موسیقی نواحی ایران

فراخوان دهمین جشنواره ملی موسیقی نواحی ایران برای حضور گروه‌های موسیقی نواحی و مقامی با رویکرد منظومه‌خوانی در دو بخش راویان اصالت (رقابتی) و اجرای پیشکسوتان (جنبی) به طور رسمی منتشر شد.
قطعه افسانه ای از آلبنیز – قسمت دوم

قطعه افسانه ای از آلبنیز – قسمت دوم

Leyenda ساخته آلبنیز بعنوان یکی از مهیج ترین قطعات موسیقی، الهام بخش داستانهای بسیاری در زندگی ما انسانها بشمار می آید. این اثر می تواند یادآور داستانهای دراماتیک از وقوع توفانهایی که در کتابهای مقدس ادیان الهی از آنها نام برده شده تا بروز زلزله های مخرب در گوشه کنار جهان، افسانه های مردمان انقلابی بر علیه ظلم و ستم حاکمان و … باشد.
پایان مهلت ارائه آثار به جایزه بین المللی پیانوی باربد

پایان مهلت ارائه آثار به جایزه بین المللی پیانوی باربد

با پایان مهلت ارائه آثار به جایزه بین المللی پیانوی باربد، بیش از صد اثر به دبیرخانه این جایزه ارسال شد. به گزارش روابط عمومی جایزه بین المللی پیانوی باربد، مهلت ارائه آثار به دبیرخانه این جایزه که به درخواست داوطلبان تمدید شده بود، دهم آذرماه به پایان رسید و بیش از صد اثر برای حضور در دو گروه سنی ۱۱ تا ۱۸ سال و ۱۸ تا ۳۵ سال به دبیرخانه این جایزه ارسال شد.
فراخوان پنجمین جشنواره وبلاگ ها و سایت های موسیقی

فراخوان پنجمین جشنواره وبلاگ ها و سایت های موسیقی

پنجمین جشنواره وبلاگ ها و سایت های موسیقی ایران روز پنجشنبه بیست و سوم اردیبهشت ماه سال جاری در فرهنگسرای ارسباران برگزار می شود. علاقه مندان به شرکت در این جشنواره که با حمایت موسسه فرهنگی و هنری راداندیش نو و فرهنگسرای ارسباران برگزار می گردد، می توانند آثار خود را تا ۱۷ اردیبهشت ماه به دبیرخانه جشنواره ارسال کنند.
اصطلاحات مربوط به beat یا ضرب

اصطلاحات مربوط به beat یا ضرب

… back beat اصطلاحی است در موسیقی برای ضربهای شماره دو و چهار در میزانهای چهار ضربی، به همین دلیل از این اصطلاح برای میزانهای ۱۲/۸ – معادل ۴/۴ ضربدر ۳/۲ – نیز استفاده می شود. این اصطلاح در مقابل down beat که به ضرب اول میزان گفته می شود کاربرد دارد.
چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه نهم (II)

چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه نهم (II)

در ترکیب فرهنگ‌ها دو نوع فرایند از نظر تئوریک قابل دسته بندی است که به آن‌ها اصطلاحاً ظرف سالاد و دیگ حلیم گفته می‌شود. در شرایط اول خصوصیات دو فرهنگ با هم به گونه‌ای مخلوط می‌شوند که هنوز اجزای اولیه هریک از جنبه‌های فرهنگی به وضوح در ترکیب حاصله قابل روئیت است. در شرایط دوم که به آن در این‌جا اصطلاحاً دیگ حلیم گفته شد، جنبه‌های فرهنگی آن‌چنان در هم ادغام می‌شوند که عناصر اولیه در ترکیب حاصله دیگر قابل بازشناسی نیست. شکل زیر این دو فرایند را به وضوح نمایش می‌دهد:
یک ترانه زیبای جز

یک ترانه زیبای جز

یکی از زیبا ترین ملودیهای jazz که می توان از آن نام برد قطعه ای است بنام Summertime از جورج گرشوین (George Gershwin).
خوانندگان ایتالیایی-آمریکایی (قسمت اول)

خوانندگان ایتالیایی-آمریکایی (قسمت اول)

به مدد رسانه ها و ابزارهای صوتی، چیزی نزدیک به یک قرن است که نوای اغواگر آوازخوانان ایتالیایی در سراسر جهان قلب میلیونها شنونده را تسخیر کرده است. پاواروتی Pavarottiو بوچلی Pavarotti، این تروبادورهایtroubadour (شاعران و نوازندگان دوره گرد قرون ۱۱ تا ۱۳اروپا) عصر جدید، سنت موسیقی ضبط شده را ادامه داده اند، این سنت با ضبط اولین صفحه گرامافون انریکو کاروزو Enrico Caruso1873-1921 خواننده تنور محبوب ایتالیایی، به سال ۱۹۰۳ در میلان آغاز شد. صفحه های European recording، آوای این خواننده بزرگ تنور را به خانه هزاران نفر آورد.