آیا وزیری به موسیقی ایران خیانت کرد؟

محمد مدد پور و علینقی وزیری
محمد مدد پور و علینقی وزیری
نقدی بر بخشی از نظرات محمد مدد پور
نوشته پیش رو نقدی است بر بخشی از نظرات مرحوم آقای دکتر محمد مددپور (زادهٔ ۱۳۳۴ در بندر انزلی – درگذشتهٔ ۱۳۸۴)، نویسنده و فلسفه‌دان معاصر که در مجله مقام موسیقایی منتشر گردید.

او در نوشته خود تحت عنوان “غربزدگی در موسیقی سنتی ایران” ایراداتی را به نظرجناب وزیری مبنی بر کاربرد گام ۲۴ قسمتی مساوی مطرح می کند (مددپور ۱۳۸۴). در این مقاله او سعی می کند با برداشتی ناکامل از تئوری فواصل آن هم متکی بر آنچه از ماهیت سیستم فیثاغورثی می داند به نقد ابتکار وزیری بپردازد.

مدد پور در جایی در این مقاله نوشته است که «اساساً حالات گوناگون نغمات در موسیقی سنتی ایران پیوسته مانعی برای تشکیل یک رده‌بندی ثابت درجات گام که همگانی باشد بوده است، از این نظر مبانی موسیقی سنتی همواره کیفی باقی ماند». این نوشته از اساس غلط است چرا که فاصله موسیقایی به عنوان یک پدید فیزیکی موضوعی قابل اندازه گیری است. نمیدانم چرا ایشان سعی داشتند موسیقی ایرانی را حداقل در ساختار فواصل خود مقوله ای کیفی بدانند بدون آنکه توجه کنند این کیفیت در هر حال تابع کمیتی قابل اندازه گیری است.

مبحث اندازه گیری فواصل و تقسیم بندی سیستم های موسیقایی و روابط بین فواصل موسیقایی در یک سیستم فواصل بخشی از دانش موسیقی است که مربوط به امروز و دیروز نیست. دانش پیرامون فواصل موسیقی از دیرباز و از زمان تمدن بین النهرین دارای مستندات است. نمی دانم چرا ایشان تلاش دانشمندانی مانند ابن سینا و فارابی را در جهت تثبیت فواصل موسیقی نادیده گرفته و تنها به وزیری حمله می کند.

حتی در همین نوشته او از صفی الدین ارموی و گام ۱۷ درجه ای او نیز یاد میکند و به او ایرادی وارد نمیکند. شاید از آن جهت که می پندارد گام صفی الدین دارای پایه علمی بوده و برای آن مبنایی فیثاغورثی (براساس چرخه فاصله پنجم و چهارم) قایل است.

از دید مددپور گام ۲۴ ربع پرده ای وزیری تنها الگوبرداری ازغرب است. این نظر نیز سست و بی پایه است. این گام در خاورمیانه و در قرن ۱۸ میلادی پی ریزی (Scott 1993) و تئوریسین هایی مانند میخائیل مشاقه در اوائل قرن ۱۹ میلادی آن را مفید دانستند (فرهت ۱۱۵:۱۳۷۸). بحث اعتدال نیز تنها محصول غربیان نیست چرا که فارابی در کتاب موسیقی کبیرو بر اساس ایده ای از یونان باستان، گام فواصل ۱۲ قسمت مساوی در اکتاوکه همان گام ۱۲ نیم پرده معتدل است را تشریح نموده٬ همچنین براساس گام ۱۴۴ قسمتی مساوی دراکتاو٬ به تشریح اجناس و مقامهای موسیقی می پردازد. شادروان مهدی برکشلی برهمین اساس، واحد اندازه گیری فواصل موسیقی، فاراب، را که یک درجه از گام ۱۴۴ قسمت مساوی در اکتاو است را به افتخار او معرفی می نماید (مهاجری ۱۳۸۵).

او به دلیل تصور عدم تسلسل ملایمات چهارم و پنجم در گام ۲۴ ربع پرده مساوی برای آن هیچ بنیاد علمی قایل نیست. اما با توجه به ماهیت سیستم فیثاغورثی می توان نظر او را مردود دانست. چرخه پنجم بالارونده و پایین رونده در سیستم فیثاعورثی یا به همان تعبیر مرحوم مددپور”تسلسل ملایمات چهارم و پنجم” در ادامه خود فواصل میکروتون بسیار نزدیک به فواصل ربع پرده ای را ایجاد میکنند که با توجه به حد تفکیک ۵ تا ۸ سنت برای گوش (AcousticsLab 2017) تقریب بسیار خوبی برای درجات گام ۲۴ ربع پرده وزیری اند. مثلا درجات ۲۶ ام بالا رونده و پایین رونده چرخه فاصله پنجم مولد فواصلی به اندازه زیر اند:

یا درجات ۲۳ بالا رونده و پایین رونده آن مولد فواصلی به اندازه های زیر اند:

دلیل دیگر بر رد نظر او آن است که گام ۲۴ ربع پرده ای می تواند دارای شبیه سازی خوبی از فواصل هارمونیک ۱۱ ام باشد (مهاجری ۱۳۹۵). همچنین می توان با ایجاد چرخه ۲۴ تایی بر اساس هارمونیک ۱۱ ام و تعدیل کمای حاصله به گام ۲۴ قسمتی مساوی یا هما ن ربع پرده ای وزیری دست یافت. با ایجاد چرخه ۲۴ تایی فاصله ۸/۱۱ به فواصل زیر دست می یابیم:

حال باید کمای ۳۱٫ ۶۳۰۶۰۸ را تعدیل کنیم. ابتدا این کما را بر ۲۴ تقسیم کرده تا به عدد ۱٫ ۳۱۷۹ سنت برسیم. و بعد باید از هردرجه M با مقدار سنت Cm مقدارسنتی معادل:

ΔCm = Cm – (M×۱٫۳۱۷۹)


کسر گردد. با کاهش مقدار متناسبی از ۱٫ ۳۱۷۹ سنت از هر درجه در نهایت به گام۲۴ قسمتی مساوی دست پیدا می کنیم:

به این ترتیب تصور غیر علمی بودن گام ۲۴ ربع پرده توهمی بیش نیست. متاسفانه اکثر منتقدین گام ۲۴ ربع پرده ای دچار همین توهم هستند. توهم خیانت وزیری، غرب زده بودن وزیری، توهم غیر علمی بودن نظرات وزیری و بسیار موارد دیگر. نقدشان نیز سراسر یکسو نگری و مبتنی بر احساس و بغض است. منتقد گام ۲۴ ربع پرده باید به تمام جوانب دانش نوین فواصل موسیقی آشنا باشد در غیر این صورت ممکن است در گودالی به عمق چند سنت گرفتار شود. باید دید آیا گوش این منتقدین توان تفکیک یک فاصله ۳۳۷ سنتی را از فاصله ۳۵۰ سنتی دارد یا نه؟

منابع
مددپور، محمد، ۱۳۸۴. غربزدگی در موسیقی سنتی ایران، مقام موسیقایی شماره ۲۲، خرداد.

فرهت، هرمز، ۱۳۷۸. مقوله دستگاه در موسیقی ایران. در سومین کتاب سال شیدا، گردآورنده محمدرضا لطفی، ۹۹ ۱۴۳٫ تهران: کتاب خورشید.

مهاجری، شاهین، ۱۳۸۵٫ سیستم فواصل تقسیم مساوی طول. مجله الکترونیک گفتگوی هارمونیک.
http://www.harmonytalk. com/id/878 (دسترسی در ۲۵/۱۱/۱۳۹۵)

مهاجری، شاهین، ۱۳۹۵٫ شبیه سازی فواصل گام ۲۴ قسمتی مساوی براساس هارمونیک ۱۱.
http://www.harmonytalk. com/id/18190 (دسترسی در ۲۵/۱۱/۱۳۹۵)

Marcus,Scott. 1993. The Interface between Theory and Practice: Intonation in Arab Music. Asian Music 24(2) :3958

AcousticsLab. 2017. psychoacoustics. Perceptual attributes of acoustic waves – Pitch.
http://acousticslab.org/psychoacoustics/PMFiles/Module05.htm (accessed Feb 10,2017).

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

«نیاز به کمالگرایی داریم» (I)

اگر اهل مطالعه نوشته های مربوط به موسیقی باشید حتما نام سجاد پورقناد برای شما آشناست؛ او سردبیر قدیمی ترین مجله اینترنتی روزانه موسیقی به نام گفتگوی هارمونیک است. البته فعالیت در عرصه مطبوعاتی (اینترنتی و کاغذی) تنها بخشی از فعالیت های پورقناد را تشکیل می دهد. او غیر از فعالیت گسترده در زمینه نقد، گزارش و مقاله نویسی، تلاش های قابل توجهی در زمینه تولید و اجرای موسیقی داشته است که شامل آثار مختلفی از نوازندگی، خوانندگی و در این اواخر آهنگسازی می شود.

به‌استقبال «ماراتن پیانو» در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران (II)

تاجایی که اطلاع دارم در سال‌های اخیر اجراهای مختلف مرتبط با گروه موسیقی، از اجراهای پایان‌نامه‌ها گرفته تا جشنواره‌های مختلف موسیقایی گروه موسیقی در فضاهایی چون تالار شهید آوینی یا کلاس‌های دانشکده‌ی هنرهای نمایشی و موسیقی برگزار شده‌اند. حائلی که مابین فضای این سالن و کلاس‌ها با فضای بیرون –فضایی که متعلق به همه است- وجود دارد، گویی این دو فضای سرپوشیده را تبدیل به فضایی منفک و «تخصصی» کرده است که انگار اگر کسی بخواهد به آن فضا برود و آنچه می‌گذرد را درک کند، لاجرم باید اهلیتی تخصصی با موسیقی داشته باشد. (۳)

از روزهای گذشته…

درباره آرشه (IV)

درباره آرشه (IV)

سازنده آرشه، ممتازترین اثر خود را توسط قطعات طلا مزین می کند. با این وجود، طلا کاری بودن یک ارشه نمی تواند دال بر کیفیت برتر آن باشد. کیفیت آرشه بستگی به استانداردهای مورد نظر و کاربرد سازنده دارد. از طرفی، استفاده از نیکل در آرشه معرف کیفیت نامطلوب آن نیست.
برونو والتر، رهبر بزرگ آلمانی (II)

برونو والتر، رهبر بزرگ آلمانی (II)

در حالیکه والتر در سال ۱۹۱۱ شهروند اتریش شده بود در سال ۱۹۱۳ آن کشور را به مقصد مونیخ ترک کرد و مدیر موسیقی رویال باواریا (Royal Bavarian Music Director) شد. والتر در ژانویه ۱۹۱۴ اولین کنسرت خود را در مسکو رهبری کرد. والتر در جریان جنگ جهانی اول فعالانه به رهبری پرداخت. او اولین اجرای Violanta و Der Ring des Plykrates از اریک ولفگانگ کورنگولد (Eric Wolfgang Korngold) و Palestrina را از هانس فیتزنر رهبری کرد. او همچنین در سال ۱۹۲۰ نخستین اجرای Die Vogel از والتر برونفلز (Walter Braunfels) را رهبری کرد.
فیلیپ گلس (II)

فیلیپ گلس (II)

گلس به تدریج از حال و هوای مرتاض وار موسیقی خود کاست و با گرایش به سمت ترکیبهای پیچیده تر و نمایشی به جایی رسید که از نظر خود به هیچ وجه مینی مال نبود. قطعاتی چون Music in Similar Motion و Music with Changing Parts از جمله این آثار به شمار می آیند.
اطلاعیه دوم  مسابقه کشوری گیتار  جَز – بلوز (پاییز ۸۷)

اطلاعیه دوم مسابقه کشوری گیتار جَز – بلوز (پاییز ۸۷)

اطلاعیه دوم مسابقه کشوری جز و بلوز : در این اطلاعیه نحوه ثبت نام و مهلت زمانی مربوط به آن مشخص شده است. زمان ثبت نام یک مرداد ماه الی ۱۵ مرداد ماه سال ۱۳۸۷ میباشد .
چوب، عاملی ارزشمند برای ساخت سازها (I)

چوب، عاملی ارزشمند برای ساخت سازها (I)

از کجا باید آغاز کرد و چگونه باید درباره این ماده طبیعی خاص، سخن به میان آورد، به نظر می رسد که تا کنون نگاهی غیر منصفانه به جریان حیاتی این منبع پر ارزش انرژی داشته ایم، حال از هر لحاظ و با هر علت. اما در حقیقت نباید اینگونه باشد،اگر به نقطه شروع حادثه باز گردیم و مسائل را آن گونه که در حقیقت رخ می دهد ببینیم متوجه می شویم که داستانی سخت در پیش است و تقریبا بخش وسیعی از صنعت بهره وری و استفاده بهینه منابع چوبی دچار نقصان و بی نظمی است.
درباره‌ی نقد نماهنگ (V)

درباره‌ی نقد نماهنگ (V)

در نمونه‌های نزدیک به سرِ راست طیف چیزی جز اجرای صرف در اختیار نیست. پس آنچه دستمایه می‌شود نگریستن است. زبان بدن، حرکت، تمهیدات صحنه و مسایلی تکنیکی‌ مانند دوربین و تدوین و … مولفه‌های زبان‌آفرین و نگاه معناساز هستند. اما این نهایت نماهنگ نیست. هنرمندان هرگز به این سادگی موضوعی را وانمی‌گذارند و راضی نمی‌شوند. آنها به دنبال طرح‌های ظریفانه‌تر و راه‌های پیچیده‌تر ابراز هنری می‌گردند. از همین رو به مرور که از سر طیف دور می‌شویم و به بخش‌های میانی می‌رویم گونه‌های دیگری سر برمی‌آورند. پیوسته با آنها عناصر جدید هم پا به میدان می‌گذارند و با نگاه ترکیب می‌شوند.
میرهادی: مسابقات کشوری ویولون برگزار میشود

میرهادی: مسابقات کشوری ویولون برگزار میشود

مسابقه ویولون احتمالا بار اول است که در ایران برگزار میشود ولی در مورد مسابقات گیتار، دوره اول که من فقط داور بودم و مسابقات را برادران فلسفی که از بهترین نوازندگان ایرانی گیتار هستند برگزار کردند و در واقع بنیانگذاران این مسابقات آنها بودند؛ بعد از مهاجرت آنها به خارج از کشور این مسئولیت به عهده من گذاشته شد و این مسابقات را از سطح تهران به سطح کشور ارتقا دادیم که با کمک حامیان مالی این برنامه توانستیم به عنوان جایزه سازهای نفیس به برندگان بدهیم.
نغمه های بومی ایران با پیانو

نغمه های بومی ایران با پیانو

گیتی آجودانی، پیانیست ایرانی مقیم واشینگتن، به تازگی آلبومی جدید با نام «خاطرات ایران» در آمریکا منتشر ساخته است. این آلبوم دربرگیرنده بیست ترانه محلی از مناطق مختلف ایران همراه با چهار اثر به نام های «پرلود»، «فانتزی ژیلا»، «خواب های طلایی»، «راپسودی اصفهان» اثر جواد معروفی (۱۳۷۱-۱۲۹۴) و ترانه «مرا ببوس» اثر مجید وفادار(۱۳۵۴-۱۲۹۱) است.
مستر کلاس پیانو پروفسور هانس اودو کرویلز برگزار می شود

مستر کلاس پیانو پروفسور هانس اودو کرویلز برگزار می شود

پروفسور هانس اودو کرویلز (Hans Udo Kreuels) متولد ۱۹۴۷ در آلمان است. اولین فعالیتهای هنری خود را با پدرش تجربه نمود، او در نه سالگی اولین تلاشش را برای آهنگسازی انجام داد. در سن ۲۱ سالگی تحصیلات خود را در رشته موسیقی در زمینه نوازندگی و نیز آهنگسازی در آکادمی “NWD” دتمولد نزد اساتیدی چون: دریسلر (Johannes Driessler) و کلیبه (Giselher Klebe) دنبال نمود، او نوازندگی پیانو را نزد وبر (Dieter Weber) در وین ادامه داد و در سال ۱۹۸۱ در وین موفق به کسب کارشناسی ارشد گردید، در ادامه تحصیلات خود در دانشگاه وین نزد دکتر والتر پس، دوره موزیکولوژی را به پایان رسانید و در مسترکلاس‌های متعددی نزد اساتیدی چون: کمپف (Wilhelm Kempff)، نویهوس (Stanislaw Neuhaus) و پوستیانو (Positano) شرکت کرده است. او تا سال ۲۰۱۵ بعنوان پروفسور کنسرواتوار فلدکیرش در رشته تخصصی نوازندگی پیانو مشغول به کار بوده و بسیاری از شاگردانی که تحت تعلیم ایشان بوده‌اند موفق به کسب رتبه‌های برتر در مسابقات معتبر گردیده‌اند.
جادوگر پیانو

جادوگر پیانو

ری اسپنسر (Ray Spencer) در زندگینامه اش اشاره کرده که آرت تاتوم به طور غریزی با موسیقی خود را تهذیب میکرده و قطعاتی به یاد ماندنی از خود به جای گذاشته که نیازی به قضاوت در مورد آنها نیست.