آیا وزیری به موسیقی ایران خیانت کرد؟

محمد مدد پور و علینقی وزیری
محمد مدد پور و علینقی وزیری
نقدی بر بخشی از نظرات محمد مدد پور
نوشته پیش رو نقدی است بر بخشی از نظرات مرحوم آقای دکتر محمد مددپور (زادهٔ ۱۳۳۴ در بندر انزلی – درگذشتهٔ ۱۳۸۴)، نویسنده و فلسفه‌دان معاصر که در مجله مقام موسیقایی منتشر گردید.

او در نوشته خود تحت عنوان “غربزدگی در موسیقی سنتی ایران” ایراداتی را به نظرجناب وزیری مبنی بر کاربرد گام ۲۴ قسمتی مساوی مطرح می کند (مددپور ۱۳۸۴). در این مقاله او سعی می کند با برداشتی ناکامل از تئوری فواصل آن هم متکی بر آنچه از ماهیت سیستم فیثاغورثی می داند به نقد ابتکار وزیری بپردازد.

مدد پور در جایی در این مقاله نوشته است که «اساساً حالات گوناگون نغمات در موسیقی سنتی ایران پیوسته مانعی برای تشکیل یک رده‌بندی ثابت درجات گام که همگانی باشد بوده است، از این نظر مبانی موسیقی سنتی همواره کیفی باقی ماند». این نوشته از اساس غلط است چرا که فاصله موسیقایی به عنوان یک پدید فیزیکی موضوعی قابل اندازه گیری است. نمیدانم چرا ایشان سعی داشتند موسیقی ایرانی را حداقل در ساختار فواصل خود مقوله ای کیفی بدانند بدون آنکه توجه کنند این کیفیت در هر حال تابع کمیتی قابل اندازه گیری است.

مبحث اندازه گیری فواصل و تقسیم بندی سیستم های موسیقایی و روابط بین فواصل موسیقایی در یک سیستم فواصل بخشی از دانش موسیقی است که مربوط به امروز و دیروز نیست. دانش پیرامون فواصل موسیقی از دیرباز و از زمان تمدن بین النهرین دارای مستندات است. نمی دانم چرا ایشان تلاش دانشمندانی مانند ابن سینا و فارابی را در جهت تثبیت فواصل موسیقی نادیده گرفته و تنها به وزیری حمله می کند.

حتی در همین نوشته او از صفی الدین ارموی و گام ۱۷ درجه ای او نیز یاد میکند و به او ایرادی وارد نمیکند. شاید از آن جهت که می پندارد گام صفی الدین دارای پایه علمی بوده و برای آن مبنایی فیثاغورثی (براساس چرخه فاصله پنجم و چهارم) قایل است.

از دید مددپور گام ۲۴ ربع پرده ای وزیری تنها الگوبرداری ازغرب است. این نظر نیز سست و بی پایه است. این گام در خاورمیانه و در قرن ۱۸ میلادی پی ریزی (Scott 1993) و تئوریسین هایی مانند میخائیل مشاقه در اوائل قرن ۱۹ میلادی آن را مفید دانستند (فرهت ۱۱۵:۱۳۷۸). بحث اعتدال نیز تنها محصول غربیان نیست چرا که فارابی در کتاب موسیقی کبیرو بر اساس ایده ای از یونان باستان، گام فواصل ۱۲ قسمت مساوی در اکتاوکه همان گام ۱۲ نیم پرده معتدل است را تشریح نموده٬ همچنین براساس گام ۱۴۴ قسمتی مساوی دراکتاو٬ به تشریح اجناس و مقامهای موسیقی می پردازد. شادروان مهدی برکشلی برهمین اساس، واحد اندازه گیری فواصل موسیقی، فاراب، را که یک درجه از گام ۱۴۴ قسمت مساوی در اکتاو است را به افتخار او معرفی می نماید (مهاجری ۱۳۸۵).

او به دلیل تصور عدم تسلسل ملایمات چهارم و پنجم در گام ۲۴ ربع پرده مساوی برای آن هیچ بنیاد علمی قایل نیست. اما با توجه به ماهیت سیستم فیثاغورثی می توان نظر او را مردود دانست. چرخه پنجم بالارونده و پایین رونده در سیستم فیثاعورثی یا به همان تعبیر مرحوم مددپور”تسلسل ملایمات چهارم و پنجم” در ادامه خود فواصل میکروتون بسیار نزدیک به فواصل ربع پرده ای را ایجاد میکنند که با توجه به حد تفکیک ۵ تا ۸ سنت برای گوش (AcousticsLab 2017) تقریب بسیار خوبی برای درجات گام ۲۴ ربع پرده وزیری اند. مثلا درجات ۲۶ ام بالا رونده و پایین رونده چرخه فاصله پنجم مولد فواصلی به اندازه زیر اند:

یا درجات ۲۳ بالا رونده و پایین رونده آن مولد فواصلی به اندازه های زیر اند:

دلیل دیگر بر رد نظر او آن است که گام ۲۴ ربع پرده ای می تواند دارای شبیه سازی خوبی از فواصل هارمونیک ۱۱ ام باشد (مهاجری ۱۳۹۵). همچنین می توان با ایجاد چرخه ۲۴ تایی بر اساس هارمونیک ۱۱ ام و تعدیل کمای حاصله به گام ۲۴ قسمتی مساوی یا هما ن ربع پرده ای وزیری دست یافت. با ایجاد چرخه ۲۴ تایی فاصله ۸/۱۱ به فواصل زیر دست می یابیم:

حال باید کمای ۳۱٫ ۶۳۰۶۰۸ را تعدیل کنیم. ابتدا این کما را بر ۲۴ تقسیم کرده تا به عدد ۱٫ ۳۱۷۹ سنت برسیم. و بعد باید از هردرجه M با مقدار سنت Cm مقدارسنتی معادل:

ΔCm = Cm – (M×۱٫۳۱۷۹)


کسر گردد. با کاهش مقدار متناسبی از ۱٫ ۳۱۷۹ سنت از هر درجه در نهایت به گام۲۴ قسمتی مساوی دست پیدا می کنیم:

به این ترتیب تصور غیر علمی بودن گام ۲۴ ربع پرده توهمی بیش نیست. متاسفانه اکثر منتقدین گام ۲۴ ربع پرده ای دچار همین توهم هستند. توهم خیانت وزیری، غرب زده بودن وزیری، توهم غیر علمی بودن نظرات وزیری و بسیار موارد دیگر. نقدشان نیز سراسر یکسو نگری و مبتنی بر احساس و بغض است. منتقد گام ۲۴ ربع پرده باید به تمام جوانب دانش نوین فواصل موسیقی آشنا باشد در غیر این صورت ممکن است در گودالی به عمق چند سنت گرفتار شود. باید دید آیا گوش این منتقدین توان تفکیک یک فاصله ۳۳۷ سنتی را از فاصله ۳۵۰ سنتی دارد یا نه؟

منابع
مددپور، محمد، ۱۳۸۴. غربزدگی در موسیقی سنتی ایران، مقام موسیقایی شماره ۲۲، خرداد.

فرهت، هرمز، ۱۳۷۸. مقوله دستگاه در موسیقی ایران. در سومین کتاب سال شیدا، گردآورنده محمدرضا لطفی، ۹۹ ۱۴۳٫ تهران: کتاب خورشید.

مهاجری، شاهین، ۱۳۸۵٫ سیستم فواصل تقسیم مساوی طول. مجله الکترونیک گفتگوی هارمونیک.
http://www.harmonytalk. com/id/878 (دسترسی در ۲۵/۱۱/۱۳۹۵)

مهاجری، شاهین، ۱۳۹۵٫ شبیه سازی فواصل گام ۲۴ قسمتی مساوی براساس هارمونیک ۱۱.
http://www.harmonytalk. com/id/18190 (دسترسی در ۲۵/۱۱/۱۳۹۵)

Marcus,Scott. 1993. The Interface between Theory and Practice: Intonation in Arab Music. Asian Music 24(2) :3958

AcousticsLab. 2017. psychoacoustics. Perceptual attributes of acoustic waves – Pitch.
http://acousticslab.org/psychoacoustics/PMFiles/Module05.htm (accessed Feb 10,2017).

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

ادوارد الگار، آهنگساز انگلیسی (I)

ادوارد الگار (Sir Edward Elgar) در دوم ژوئن سال ۱۸۵۷ در “برادهیت” (Broadheath) که روستایی در سه مایلی شهر کوچک “وُرسِستر” (Worcester) است به دنیا آمد. پدر وی، صاحب یک مغازه ی موسیقی بود که در آن پیانو کوک می کرد. بر این اساس، الگار جوان نیز از این مزیت برخوردار بود تا در محیطی مملو از موسیقی رشد کرده و بزرگ شود.

کنسرت گروه موسیقی «ماه و مهر»

گروه موسیقی «ماه و مهر» با شادمانه های موسیقی اصیل ایرانی و ترانه های علی رضا امینی در سیزدهم اسفندماه روی صحنه خواهد رفت. علی رضا امینی نوازنده، ترانه سرا، محقق و کارشناس موسیقی و فعال موسیقی رسانه در برنامه نیستان شبکه رادیویی فرهنگ، از سال ۱۳۷۹ به طرح کلام گذاری قطعات شاد و ضربی موسیقی اصیل ایرانی پرداخت و در یک طرح کلان حدود ۲۰۰ قطعه از رنگ ها و سایر فرم های قطعات ضربی را با سرودن شعر منطبق با ملودی قطعه، به ترانه و تصنیف تبدیل کرده است که آلبوم “عشق و شب و شیدایی” اولین آلبوم موسیقایی او در سال ۸۴ منتشر شد و هنوز هم از پرپخش ترین ترانه های موسیقی دستگاهی رادیوهای مختلف می باشد.

از روزهای گذشته…

کنسرواتوار ایروان در گفت وگو با نیک‌رای کوثر (قسمت اول)

کنسرواتوار ایروان در گفت وگو با نیک‌رای کوثر (قسمت اول)

نیک‌رای کوثر ویولنیستی جوان است متولد ۱۳۶۵ شیراز. در یازده سالگی موسیقی را با ساز ریکوردر آغاز کرد و بعد از یک سال به ویولن تغییر ساز داد. مدتی محضر شجاع‌الدین لشکرلو را درک کرد و با ارکستر آذرگون، ارکستر مجلسی دیبا و کوارتت آرشه همکاری داشته است. نیک‌رای هم‌اکنون از دانشجویان موفق کنسرواتوار ایروان در ارمنستان است.
فخرالدینی: راه اندازی ارکستر بدون حامی دولتی مشکل است

فخرالدینی: راه اندازی ارکستر بدون حامی دولتی مشکل است

فرصتی به وجود آمده که با کمک آقای تفرشی که در واقع در نقش مدیر برنامه هستند به اتفاق سالار عقیلی ارکستر راه اندازی کنیم. ما ۴۵ نفر از بچه‌های نوازنده را جمع کردیم که بعضی در ارکستر ملی قبلی هم بوده اند و می خواهیم به طور مستقل کاری را شروع کنیم؛ تمرینات از ۹ مهر آغاز می‌شود. در این کنسرت هشت قطعه جدید و هشت قطعه تکراری اجرا خواهیم کرد.
منتشری: هیچ ارگانی از ما حمایت نکردند

منتشری: هیچ ارگانی از ما حمایت نکردند

می گفت که من مجبور شدم که در مراسم ختم بخوانم. وقتی به خانه رفتم، آن قدر دیر شده بود که روحانی ای قرار بود عقد را بخواند در حال رفتن بود. من کمی پول به او دادم و خلاصه عقد خوانده شد. حالا شما با وجود این مسائل پیش آمده چه‌حرفی برای گفتن دارید؟ گفت که کدام ارگان از من حمایت کرد [در حالی که اوضاع من طوری بود که] یک نهار خوب نمی توانستم بخورم. من مجبور شدم که آن آهنگ ها را بخوانم. من در “گلها” زیاد خواندم ولی یک منزل مسکونی نداشتم سپس آهنگ “نیّر” خواندم و یک خانه خریدم.
چند کلام در رابطه با مصاحبه احمدرضا احمدی (IV)

چند کلام در رابطه با مصاحبه احمدرضا احمدی (IV)

«ردیف» غایت نیست که بخواهیم با دو ساعت نواختنش آفرینش انجام دهیم و ادعا کنیم که موسیقی دستگاهی یعنی همین و لاغیر. ردیف نمونه و نمودی به فعلیت آمده است از نظام ساختاری موسیقی دستگاهی، که آهنگسازان و نوازندگان با شناخت آن نظام ها از طریق نواختن ردیف یا مطالعه ی آن، خود دست به آفرینش می زنند. همانطور که از دل همین ردیف «علی اکبر شهنازی» بیرون آمده، «صبا» هم بیرون آمده، «مشکاتیان» و «علیزاده» و «کلهر» و «محجوبی» و حتی انواع گونه های موسیقی عامه پسند هم همینطور؛ بی آنکه ویژگی آثار آنها شباهت چندانی به یک دیگر داشته باشد.
مجموعه کارگاه های موسیقی «مانِ هُنر هَنوز» برگزار می شود

مجموعه کارگاه های موسیقی «مانِ هُنر هَنوز» برگزار می شود

مجموعه کارگاه های موسیقی «مانِ هُنر هَنوز»، اردیبهشت ماه امسال آغاز به کار می کند. در این کلاسها، محسن قانع بصیری، فرشاد توکلی، سید علی‌رضا میر‌علی‌نقی، سجاد پورقناد، بابک خضرایی، مانی جعفرزاده و خدایار قاقانی به ارائه مباحثی که در ادامه می خوانید می پردازند.
جانی لنگ

جانی لنگ

جانی لنگ (Jonny Lang) نواختن گیتار را از سن ۱۲ سالگی پس از اینکه به همراه پدر خود به دیدن کنسرت گروه Bad Medicine( یکی از از معدود گروههای Blues در Fargo) رفت، آغاز کرد. او خیلی زود کلاسهای آموزش گیتار خود را نزد Ted Larsen نوازنده گیتار گروه Bad Medicine آغاز کرد. او به گروه Bad Medicine که بعدا نام خود را به Kid Jonny Lang and the Big Bang تغییر داد پیوست.
توضیحی درباره آوانگاری ابجد در موسیقی قدیم ایران

توضیحی درباره آوانگاری ابجد در موسیقی قدیم ایران

نگارنده بنا به ضرورت و اهمیت رسالت احترام به شعور مخاطب فهیم واجب می داند به تصحیح اشتباهی در یکی از مقالات خود با نام «آوانگاری ابجد در موسیقی قدیم ایران» بپردازد که در فروردین ماه سال جاری در ژورنال محترم گفتگوی هارمونیک منتشر گردید.
گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (VI)

گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (VI)

«پس از شنیدن قطعه‌ها [اول و دوم]، می‌بایست تغییراتی را که در موسیقی سنتی ایران با تاثیرپذیری یا تقلید از موسیقی اروپایی پدید آمده و شیوه‌های جدید را عرضه کرده، مورد بررسی قرار داد: اولین عنصر یا محوری که در این تغییر یا بهتر گفته شود «تحریف» به نظر می‌رسد، قلب ماهیت صدا یا سونوریتۀ «ساز» ایرانی است.[…] دومین وجه مشخصه دیگر از این تغییرات اساسی، تغییرات در نسبت‌های فواصل است. […] آشناترین مظاهر زیانبار این تحریفات عبارتند از: وفور نغمه‌های سردرگم، تکراری و کاملا بی‌هویتی که تا آخرین حد از رخوتی سنگین، غمهای تصنعی و افسردگی‌هایی، اشباع شده هستند.» (صص ۳۲-۲۸)
تاثیر موسیقی بر روی قلب

تاثیر موسیقی بر روی قلب

یادگیری و نواختن ساز میتواند تاثیرات مثبتی را بر روی قلب داشته باشد؛ محققان ایتالیایی و انگلیسی در یک سری از آزمایشات دست به مقایسه میان افراد موزیسین و غیر موزیسن و تاثیر موسیقی در سبکهای مختلف همچون آثار کلاسیک مانند قطعات بتهوون و یا حتی موسیقی تکنو نمودند.
گام بلوز را بهتر بشناسیم

گام بلوز را بهتر بشناسیم

یک گام بلوز در نسخه استاندارد شامل نتهایی با فاصله های پایه، سوم کوچک، چهارم درست، چهارم افزوده، پنجم درست و هفتم کوچک است.