لیر یا چنگ ارجان؟ (V)

در لیر اجرا زیر مشاهده می شود:
– یک محفظه تشدید
– دو بازو در کنار محفظه تشدید که توسط یک میله چوبی به هم متصلند
– خرک
– سیمهای موازی با صفحه رویی محفظه تشدید که به میله چوبی بالایی متصلند.
بر اساس شکل محفظه تشدید که از نوع جعبه (Box) یا کاسه مانند “Bowl” باشد لیرها به دو گروه تقسیم می شوند:
۳۲۱٫ ۲۱ Bowl lyres. لیرهایی با محفظه تشدید کاسه ای
۳۲۱٫ ۲۲ Box lyres. لیرهایی با محفظه تشدید جعبه ای

لیرها بر اساس نحوه نواختن نیز تقسیم بندی می شوند:
با چکش (Hammers or beaters)
با انگشت (Bare hands and fingers)
با مضراب (Plectrum)
با آرشه (Bowing)
بنابراین لیرکاسه ای که با انگشت نواخته شود دارای کدینگ ۳۲۱٫ ۲۱-۵ است.
در لیر کاسه ای و جعبه ای مشاهده میکنیم که سطح فرضی که سیم مرتعش بر روی آن قرار دارد با سطح محفظه تشدید موازی است. در حالی که در چنگ چنین نیست و این دو سطح بر هم عمودند:

درباره منشا لیر
مایکل لوی (Michael Levy) متخصص ساز لیر به نقل از پرفسور ریچارد دامبریل (Prof. Richard Dumbrill) در کتاب “Archaeomusicology of the Ancient Near East” منشا سازلیر را از ساز های کمان شکل دوره میانه سنگی می داند. (دوره میان سنگی یا مزولیتیک از ۱۰ تا ۸ هزار سال پیش از میلاد مسیح ادامه داشت و در آن، بشر اولیه به ساخت ابزار و کشف آتش نایل شده. اهلی نمودن تعدادی از حیوانات و استفاده از آتش و کشف خواص مواد و گیاهان اطراف، از مهمترین دستاورد های بشردر آن دوران بوده است.)

و اما چنگ ارجان

اگر مطالب قبل را از نظر گذرانده باشیم به راحتی و از شکل ساز مندرج در جام ارجان و این سازِ بازسازی شده، متوجه می شویم که برخلاف آنچه در فیلم مطرح گردید این ساز به دلیل وجود:
– یک محفظه تشدید
– دو بازو در کنار محفظه تشدید که توسط یک میله چوبی به هم متصلند
– وجود خرک
– توازی سیمها با صفحه رویی محفظه تشدید که به میله چوبی بالایی متصلند.

یک لیرِ جعبه ای است و نه یک چنگ. حال بگذریم که چگونه از روی تصویر مبهم منقوش در جام ارجان به چنین بازسازی رسیده اند. ای کاش موسیقی دانان و نوازندگان مطرح در سطح جامعه هنری قبل از اظهار نظر به جای بیان تصورات شخصی خود از موضوعی خاص در مورد آن کمی پژوهش (به معنای واقع کلمه) انجام می دادند تا حق مطلب به طور صحیح در سطح جامعه موسیقی ایران ادا شده و دیگران دچار اشتباه نشوند.

منابع مورد استفاده:
درباره رده بندی زاکس- بوستل در ویکی پدیا
درباره تمدن عیلام
سازشناسی و سازهای اقوام ایرانی
گذر و نظری بر هویت ایرانیان، آریایی، عیلامی یا ایرانی
جام ارجان در روزنامه جام جم
مطالعه فرهنگ تجسمی و زیبایی شناختی جام ارجان
جایگاه تمبک در رده بندی سازها
تکنوازی چنگ ارجان توسط رابعه زند در خبرگزاری ایسنا
Michael Levy – Composer for Lyre
Instruments and the Electronic Age

3 دیدگاه

  • نسیم احمدیان
    ارسال شده در خرداد ۱۶, ۱۳۹۷ در ۵:۲۴ ق.ظ

    ممنون از مقاله. سوال من این است که آیا نقد نویسنده تنها به کاربرد نام “چنگ” است؟ در پایان این متن یک نتیجه گیری اخلاقی شده که متاسفانه سطح پژوهش این مقاله را تنزل داده. اگر ایراد به استفاده نادرست از این واژه یا حتی بازسازی این ساز است، دلیلی ندارد که به این شکل در پایان مورد نقد منفی قرار گیرد. اگر ایرادی در پژوهش های نوازنده این ساز و یا سازنده ان دیده میشود، باید آن را به صورت مدون مورد بحث قرار داد و حداقل چندین مقاله چاپ و موصوع از زوایای مختلف بحث شود. هر پدیدۀ نویی این مسیر را بایستی طی کند و وظیفه پژوهشگر هم همین است. نه اینکه مقاله خود را با یک نقد تلخ اخلاقی به پایان ببرید تا بستر را برای حرکت های دقیق تر در آینده ببندید. پرداختن به چنین موضوعی خودش امیدبخش است و نیازی به نقد اخلاقی نبود. موضوعات باستان شناسی همواره در حال نو شدن و زیرسوال رفتن به واسطه اکتشافات بعدی خود هستند. منتها نبایستی این حرکت محکوم شود. هدف پژوهش هم همین است، آن هم در رابطه با موسیقی که منابع و پژوهش های ما در ایران بسیار محدود و ناچیز هستند… ممنون

  • شاهین مهاجری
    ارسال شده در خرداد ۱۹, ۱۳۹۷ در ۸:۲۶ ق.ظ

    خانم احمدیان .. با سلام و سپاس از توجهتان .. به گمانم مهمترین هدف این نوشته تاکید بر اهمیت برخورد علمی با موسیقی است .. بسیار بد است که نوازندگان مطرح و حتی سازسازان نسبت به آنچه که میسازند و مینوازند اطلاعی نداشته باشند …. کاربرد غلط لغت”چنگ” از دید بسیاری ممکن است بی اهمیت باشد ولی از دید این نوشتار که به اهمیت مقوله “سازشناسی” میپزدارد بسیار مهم است …. اتفاقا این نوشتار نوشتاری تلخ است چون یک زخم مهم را گوشزد میکند و آن هم معضل “بی اطلاعی” است …. از طرف دیگر این مقوله نگاهی باستان شناسانه ندارد با اینحال یک باستان-موسیقی شناس Archaeomusicologist نیز روش تحقیق علمی را بسیار بیشتر از من و امثال من میداند ….. در انتها عرض میکنم ما در سال ۲۰۱۸ زندگی میکنیم و دانش سازشناسی خیلی قبل تر از اکنون به تفاوت ساز چنگ و لیر پرداخته است و این مفاهیم جاافتاده اند .. دانش سازشناسی دانش پویایی است منتها متاسفانه آنچه نیاز به نو شدن دارد این درک است که ” ما باید یادبگیریم و بیاموزیم که غلط نگوییم تا دیگران غلط یاد نگیرند”

  • محمد سعیدی
    ارسال شده در مرداد ۱۷, ۱۳۹۷ در ۱۰:۰۹ ب.ظ

    با تشکر از مقاله شما. اما من در آخر متوجه تفاوت چنگ و لیر نشدم! میشه لطفا خیلی کوتاه و ساده تفاوتشونو بفرمایید؟

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XIX)

تنها درویش خان تا حدودی با وزیری تفاهم داشت و برای شنیدن کنسرت ها و خطابه های او به مدرسه خصوصی اش می رفت. اما قبل از این که این رابطه و تفاهم ثمری به بار آورد – و قبل از ریاست اول وزیری در مدرسه موزیک (۱۳۰۷)، درویش خان فوت شد (۱۳۰۵). بعد از فوت او تجدد طلبی به کشمکش بین وزیری و مین باشیان ها یا «موسیقی نوین و علمی ایرانی» با «موسیقی بین المللی و علمی» محدود ماند.

«شیوه‌ی نوازندگی» در موسیقی ما چه معنایی دارد؟ (I)

اگر در موسیقی کلاسیک غربی کار می‌کنیم دادن جواب همه‌فهم به این سوال نسبتا ساده است. یعنی روشی که هر نوازنده آثار را می‌نوازد. بخشی به رابطه‌ی فیزیکی‌ای که یک نوازنده با سازش دارد مربوط است، یعنی مسائلی مثل روش دست گرفتن ساز یا پشت ساز نشستن، نحوه‌ی انگشت گذاشتن، انتقال نیرو به ساز (تقریبا اِکول) و … بخشی هم به مسایل صوتی، مثل صدایی که از ساز درمی‌آورد، دامنه‌ی شدت و ضعف‌هایی که می‌تواند به هر نت یا پاساژ بدهد، شیوش‌های مختلفی که می‌تواند هنگام نواختن هر نغمه یا تکنیک ایجاد کند و بخشی هم به مسایل تکنیکی مثل دامنه‌ی ویبراتوها و از این قبیل.

از روزهای گذشته…

ارکستر ملل باز با ایده های نو

ارکستر ملل باز با ایده های نو

چند روزیست که دوباره زمزمه هایی از فعالیت مجدد ارکستر خستگی ناپذیر ملل شنیده میشود؛ با رهبر این ارکستر قراری گذاشتم و در مورد اینکه، ارکستری که با چند ده میلیون ضرر مالی فعالیتش متوقف شد و با سنگ اندازی های بی نظیری مقابله کرد چگونه باز سر برآورده، صحبت کردم.
جان بری اسطوره موسیقی فیلم

جان بری اسطوره موسیقی فیلم

هر چند جان بری John Barry (متولد ۱۹۳۳ در نیویورک) آهنگسازی است که تا ابد به خاطر نقش مهمش در موسیقی متن مجموعه فیلمهای جیمز باند در یاد خواهد ماند اما نباید شهرت فراوان او در زمینه ساخت موسیقی مناسب برای هر نوع (ژانر) فیلم را نادیده گرفت.
برای علیرضا خورشید فر، هنرمندی که سایه ای بلند داشت

برای علیرضا خورشید فر، هنرمندی که سایه ای بلند داشت

از هنگامیکه موسیقی ما در این شش دهه اخیر، بیشتر به جانب موسیقی ارکسترال و چند صدایی (پلی فونیک) تمایل یافت و سعی داشت تا لایه ها و مفاهیم تازه ای را در موسیقی به ذهن و ضمیر مخاطب تشنه ادراکی عمیق تر از هنر بود، منعکس نما ید، هنرمندانی با دانش و توان لازم با این راه گام نهادند و با خلاقیت هایی هنر موسیقی ماندگاری بخشیدند.
ارکستر NBC قسمت دوم

ارکستر NBC قسمت دوم

از دیگر حامیان ارکستر سمفونیک NBC می توان از، شرکت آهن رینولز، کارخانه اسکویپ و شرکت استخراج نفت سوکنی نام برد. بعد از منحل شدن ارکستر سمفونیک NBC بعضی از اعضا به ارکسترهای دیگر پیوستند از جمله، فرانک میلر نوازنده وینسل اصلی ارکستر و لئونارد شارو نوازنده اصلی باوسن که به ارکستر سمفونیک شیکاگو پیوستند.
وضعیت موسیقی ایران قبل از ورود اعراب (IV)

وضعیت موسیقی ایران قبل از ورود اعراب (IV)

“در زمان یزید ابن معاویه غنا در مکه و مدینه رواج یافت و لوازم لهو و لعب به کار رفت و مرم آشکارا شراب خوارگی کردند.” در این دوره موسیقیدانان ایرانی محترم شمرده شدند و به دربار راه پیدا کردند و موسیقی نظامی هم در جهت تشویق و ترغیب روحیه ی سربازان جایگاه ویژه ای پیدا کرد.
ارکستر نیایش آثار مجید وفادار را با صدای محمد معتمدی اجرا می کند

ارکستر نیایش آثار مجید وفادار را با صدای محمد معتمدی اجرا می کند

محمد معتمدی خواننده موسیقی اصیل ایرانی در تازه ترین کنسرت خود با اجرای آثار استاد مجید وفادار با نام “بگو کجایی” به روی صحنه می آید. این کنسرت با حمایت شرکت شیناتک (گروه هنری موزاوی) و همراهی انجمن موسیقی ایران با عنوان “بگوکجایی” ۹ شهریورماه از ساعت ۲۱/۳۰ در برج میلاد تهران به اجرای قطعات زنده یاد مجید وفادار می پردازد.
Bebop چیست ؟

Bebop چیست ؟

Bebop که به حالت اختصار به آن Bop هم گفته می شود، گونه خاصی از موسیقی Jazz است که معمولا” دارای تمپوی بالا بوده و بداهه نوازی در آن بیشتر بر اساس ساختار هارمونی انجام می گیرد تا حالت ملودیک.
نی و قابلیت های آن (XI)

نی و قابلیت های آن (XI)

برای بررسی وضعیت انگشت گذاری روی نی به بررسی تک تک این حالات می پردازیم و نکته ای که می توان روی آن تمرکز کرد این است که با هر وضعیت انگشت گذاری قادر خواهیم بود ۴ صدای متفاوت در ۴ محدودۀ مختلف نی ایجاد کنیم. البته در برخی از محدوده های صوتی ممکن است محدودیت اجرایی برای تولید برخی اصوات وجود داشته باشد و یا اجرای شفاف و خوش صدای برخی فواصل به خصوص در محدودۀ پس غیث نیازمند تمرین های بسیار است.
طهرانیان: آثارم را در معرض نقد قرار دادم

طهرانیان: آثارم را در معرض نقد قرار دادم

البته که دیدم اما شما به طور کلی پرسیدید! در دانشگاه هنر خانم آیلین ارجمند در دوره کارشناسی ارشد مشغول به تحصیل هستند که بسیار گیتاریست خوبی هستند و اجراهایی که از ایشان شنیده ام واقعا عالی بودند. آقای مهرگان نجفی بسیار گیتاریست خوب و موسیقیدان خوبی هستند. در دانشگاه آزاد آقای محمد صالحی تحصیل می کنند که بسیار موسیقیدان خوب و گیتاریست خوبی هستند. خانم فرناز خیابانی که بسیار تمیز و با موسیقی خوب به اجرای قطعات می پردازند. همچنین یک آلبوم از حامد پورساعی شنیدم که بسیار با تکنیک خوبی اجرا شده بود.
درباره علیرضا فرهنگ

درباره علیرضا فرهنگ

با توجه به عمر کم موسیقی پیشرو و علمی در ایران، هرگاه سخن از این موسیقی در کشورمان می آید ذهن کثیری از افراد به سوی آهنگسازانی با نام هایی آشنا همچون علیرضا مشایخی، شاهرخ خواجه نوری، کیاوش صاحب نسق و عده ای دیگر از این عزیزان معطوف میشود. در حالی که آهنگسازان دیگری هستند که هم در داخل و هم در خارج از کشور (اروپا و امریکا) مشغول تحصیل و یا فعالیت های خود هستند و متاسفانه حتی نام آنها را یک دانشجوی موسیقی هم نشنیده است و یا افراد اندکی آنها را می شناسند که این مساله می تواند نویدی از بی توجهی مسئولان، رسانه ها و نهاد های داخل کشور به موسیقی فاخر ( بالاخص موسیقی پیشرو و علمی) باشد.