لیر یا چنگ ارجان؟ (V)

در لیر اجرا زیر مشاهده می شود:
– یک محفظه تشدید
– دو بازو در کنار محفظه تشدید که توسط یک میله چوبی به هم متصلند
– خرک
– سیمهای موازی با صفحه رویی محفظه تشدید که به میله چوبی بالایی متصلند.
بر اساس شکل محفظه تشدید که از نوع جعبه (Box) یا کاسه مانند “Bowl” باشد لیرها به دو گروه تقسیم می شوند:
۳۲۱٫ ۲۱ Bowl lyres. لیرهایی با محفظه تشدید کاسه ای
۳۲۱٫ ۲۲ Box lyres. لیرهایی با محفظه تشدید جعبه ای

لیرها بر اساس نحوه نواختن نیز تقسیم بندی می شوند:
با چکش (Hammers or beaters)
با انگشت (Bare hands and fingers)
با مضراب (Plectrum)
با آرشه (Bowing)
بنابراین لیرکاسه ای که با انگشت نواخته شود دارای کدینگ ۳۲۱٫ ۲۱-۵ است.
در لیر کاسه ای و جعبه ای مشاهده میکنیم که سطح فرضی که سیم مرتعش بر روی آن قرار دارد با سطح محفظه تشدید موازی است. در حالی که در چنگ چنین نیست و این دو سطح بر هم عمودند:

درباره منشا لیر
مایکل لوی (Michael Levy) متخصص ساز لیر به نقل از پرفسور ریچارد دامبریل (Prof. Richard Dumbrill) در کتاب “Archaeomusicology of the Ancient Near East” منشا سازلیر را از ساز های کمان شکل دوره میانه سنگی می داند. (دوره میان سنگی یا مزولیتیک از ۱۰ تا ۸ هزار سال پیش از میلاد مسیح ادامه داشت و در آن، بشر اولیه به ساخت ابزار و کشف آتش نایل شده. اهلی نمودن تعدادی از حیوانات و استفاده از آتش و کشف خواص مواد و گیاهان اطراف، از مهمترین دستاورد های بشردر آن دوران بوده است.)

و اما چنگ ارجان

اگر مطالب قبل را از نظر گذرانده باشیم به راحتی و از شکل ساز مندرج در جام ارجان و این سازِ بازسازی شده، متوجه می شویم که برخلاف آنچه در فیلم مطرح گردید این ساز به دلیل وجود:
– یک محفظه تشدید
– دو بازو در کنار محفظه تشدید که توسط یک میله چوبی به هم متصلند
– وجود خرک
– توازی سیمها با صفحه رویی محفظه تشدید که به میله چوبی بالایی متصلند.

یک لیرِ جعبه ای است و نه یک چنگ. حال بگذریم که چگونه از روی تصویر مبهم منقوش در جام ارجان به چنین بازسازی رسیده اند. ای کاش موسیقی دانان و نوازندگان مطرح در سطح جامعه هنری قبل از اظهار نظر به جای بیان تصورات شخصی خود از موضوعی خاص در مورد آن کمی پژوهش (به معنای واقع کلمه) انجام می دادند تا حق مطلب به طور صحیح در سطح جامعه موسیقی ایران ادا شده و دیگران دچار اشتباه نشوند.

منابع مورد استفاده:
درباره رده بندی زاکس- بوستل در ویکی پدیا
درباره تمدن عیلام
سازشناسی و سازهای اقوام ایرانی
گذر و نظری بر هویت ایرانیان، آریایی، عیلامی یا ایرانی
جام ارجان در روزنامه جام جم
مطالعه فرهنگ تجسمی و زیبایی شناختی جام ارجان
جایگاه تمبک در رده بندی سازها
تکنوازی چنگ ارجان توسط رابعه زند در خبرگزاری ایسنا
Michael Levy – Composer for Lyre
Instruments and the Electronic Age

4 دیدگاه

  • نسیم احمدیان
    ارسال شده در خرداد ۱۶, ۱۳۹۷ در ۵:۲۴ ق.ظ

    ممنون از مقاله. سوال من این است که آیا نقد نویسنده تنها به کاربرد نام “چنگ” است؟ در پایان این متن یک نتیجه گیری اخلاقی شده که متاسفانه سطح پژوهش این مقاله را تنزل داده. اگر ایراد به استفاده نادرست از این واژه یا حتی بازسازی این ساز است، دلیلی ندارد که به این شکل در پایان مورد نقد منفی قرار گیرد. اگر ایرادی در پژوهش های نوازنده این ساز و یا سازنده ان دیده میشود، باید آن را به صورت مدون مورد بحث قرار داد و حداقل چندین مقاله چاپ و موصوع از زوایای مختلف بحث شود. هر پدیدۀ نویی این مسیر را بایستی طی کند و وظیفه پژوهشگر هم همین است. نه اینکه مقاله خود را با یک نقد تلخ اخلاقی به پایان ببرید تا بستر را برای حرکت های دقیق تر در آینده ببندید. پرداختن به چنین موضوعی خودش امیدبخش است و نیازی به نقد اخلاقی نبود. موضوعات باستان شناسی همواره در حال نو شدن و زیرسوال رفتن به واسطه اکتشافات بعدی خود هستند. منتها نبایستی این حرکت محکوم شود. هدف پژوهش هم همین است، آن هم در رابطه با موسیقی که منابع و پژوهش های ما در ایران بسیار محدود و ناچیز هستند… ممنون

  • شاهین مهاجری
    ارسال شده در خرداد ۱۹, ۱۳۹۷ در ۸:۲۶ ق.ظ

    خانم احمدیان .. با سلام و سپاس از توجهتان .. به گمانم مهمترین هدف این نوشته تاکید بر اهمیت برخورد علمی با موسیقی است .. بسیار بد است که نوازندگان مطرح و حتی سازسازان نسبت به آنچه که میسازند و مینوازند اطلاعی نداشته باشند …. کاربرد غلط لغت”چنگ” از دید بسیاری ممکن است بی اهمیت باشد ولی از دید این نوشتار که به اهمیت مقوله “سازشناسی” میپزدارد بسیار مهم است …. اتفاقا این نوشتار نوشتاری تلخ است چون یک زخم مهم را گوشزد میکند و آن هم معضل “بی اطلاعی” است …. از طرف دیگر این مقوله نگاهی باستان شناسانه ندارد با اینحال یک باستان-موسیقی شناس Archaeomusicologist نیز روش تحقیق علمی را بسیار بیشتر از من و امثال من میداند ….. در انتها عرض میکنم ما در سال ۲۰۱۸ زندگی میکنیم و دانش سازشناسی خیلی قبل تر از اکنون به تفاوت ساز چنگ و لیر پرداخته است و این مفاهیم جاافتاده اند .. دانش سازشناسی دانش پویایی است منتها متاسفانه آنچه نیاز به نو شدن دارد این درک است که ” ما باید یادبگیریم و بیاموزیم که غلط نگوییم تا دیگران غلط یاد نگیرند”

  • محمد سعیدی
    ارسال شده در مرداد ۱۷, ۱۳۹۷ در ۱۰:۰۹ ب.ظ

    با تشکر از مقاله شما. اما من در آخر متوجه تفاوت چنگ و لیر نشدم! میشه لطفا خیلی کوتاه و ساده تفاوتشونو بفرمایید؟

  • ارسال شده در اسفند ۱۱, ۱۳۹۷ در ۱:۰۷ ب.ظ

    در دبستان گفتند تفاوت یوز پلنگ و یوز چیست ؟
    به ظاهر گفتیم خالهایشان … بعد از قبول داروین در سنین بالاتر فهمیدیم هر دو از یک ریشه اند ، ولی منطقه هایشان فرق دارد ، حال گونه ای جدید پیدا شود باید به احترام یابنده اسم آن را حفظ نمود …
    مهم این است چنین سازی در ارجان نواخته میشده حال ریشه کجاست یا چه هست ذعوای یوزپنگ و یوز است. انسان اسم برای جانداران و اشیا تعریف میکند برای سادگی بیان آن در آینده که به واقع نسبی است !

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

فرایند خم کردن زه وارها و اتصال آن به ساختمان کلافها در ویولن (I)

محتوای این مقاله بخشی از دروس ارائه شده در شهریورماه ۱۳۹۷ در کارگاه رضا ضیائی (RZW) توسط رضا ضیائی است که فرشاد شالپوش آن را گردآوری و تدوین کرده و امیر خمسه ویراستاری آن را بر عهده گرفته است. متن کامل و دیگر مقالات مرتبط در آرشیو کارگاه موجود است. زه وار به عنوان بخشی…
ادامهٔ مطلب »

مروری بر آلبوم «کنسرتوها»

آغاز راه، در رجز، هنگامی‌که نرم‌ نرمک اتمسفر چهارگاه از ابهام چند نغمه‌ی اولیه به در می‌آید و بر همه‌جا تسلط می‌یابد هراس نیز همراه آن گسترده می‌شود که مبادا آهنگساز برای بازآفرینی رویارویی جمع و فرد یا نبرد گلادیاتوری‌اش (۱) راه دَمِ دست را برگزیده باشد. از یک‌سو برای ساختن تضادهای پیش‌برنده‌ی یک کنسرتو به سراغ گنجینه‌ی همیشه حاضر و آماده‌ی هویت‌نمای دستگاه‌ها رفته و ماده‌ی خامشان را بی پردازشی در برابر فضای ناآشنا بگذارد و از سوی دیگر بار عاطفی نام «رجز» و کارکردش در جنگ (یا جنگ نمادین؛ تعزیه) را دستاویز تأکید بر شباهت کنسرتو به نبرد کند و تمام.

از روزهای گذشته…

اِدیت پیاف، گنجشککِ آواز فرانسه (I)

اِدیت پیاف، گنجشککِ آواز فرانسه (I)

زندگی ِحرفه ای ادیت پیاف (Edith PIAF) با ترانه های فراموش نشدنی گره خورده است که امروز نیز جزیی از میراث فرانسه و حافظه ی جمعی به شمار می آید. او که در فقر و تنگدستی به دنیا آمد تبدیل به یکی از برجسته ترین شخصیت های آواز فرانسوی و یکی از بزرگ ترین ستارگانِ جهانیِ موسیقی شد. ادیت که ترانه سرا نیز بود، علاوه بر خلقِ سبک هایِ جدید در خوانندگی و موسیقی، شیوه ای در حرفه ی خود به وجود آورد که باعث کشف شدن هنرمندانی شد که حتی در بعضی مواقع شهرتشان به پای او می رسید، کسانی چون فرانسیس بلانش (Francis Blanche)، شارل اَزنَوور (Charles Aznavour)، جورج موستَکی (George Moustaki). زندگی منحصر به فرد ادیت با شهرتی فوق العاده، توالی واقعه های ناگوار و انگیزه ای همیشگی که پیوسته او را به جنب و جوش وا می داشت، پیوند خورده بود.
بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (VII)

بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (VII)

از میان دانگ‌هایی که در تصویر پیشین نمایش داده شده‌اند، به‌استثنای دانگ M1 و تتراکرد رـ سل بالا‌دسته، سایر دانگ‌ها در گوشه‌های راک مورد استفاده قرار می‌گیرند. این نکته هنگامی جالب‌تر می‌شود که بدانیم اینها، دارای فواصل متغیری نیز هستند و با لحاظ‌کردن این تغییرات، می‌توان شش دانگ مختلف را در راک شناسایی کرد. این دانگ‌ها عبارت‌اند از:
از تحصیل تا تدریس گیتار (I)

از تحصیل تا تدریس گیتار (I)

مطلب را با داستانی شروع می کنم که اولین بار شخصا یک هنرجو مبتلا به اوتیسم روبرو شدم؛ شاید ساده ترین کار این بود که از پذیرش چنین هنرجویی سرباز زنم اما همیشه در امر تدریس چالش های متعددی را گذرانده بودم، پس آموزش شروع شد اما جزوه های سابق و آموخته ها کافی نبود. داستان را همینجا تمام می کنم.
پیانو، نحوه انتخاب – قسمت هشتم

پیانو، نحوه انتخاب – قسمت هشتم

در ادامه صحبت راجع به اکشن (Action) یک پیانو در این قسمت به بررسی مواد اولیه قطعات مهم این سیستم انتقال نیرو می پردازیم.
کنسرت مشترک مسعود شعاری و جاوید افسری راد در مادرید

کنسرت مشترک مسعود شعاری و جاوید افسری راد در مادرید

کنسرت مشترک مسعود شعاری نوازنده برجسته سه تار و جاوید افسری راد سنتور نواز ارزنده، شنبه شب در ماردید برگزار شد. در این کنسرت که توسط کانون فرهنگی پرسپولیس برنامه ریزی شده بود، سینا شعاری با عود و نیراج کومار (Niraj Kumar) طبلا زن هندی نیز سه تار و سنتور را همراهی کردند.
نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XVII)

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XVII)

بعد از «پیش درآمد» های درویش خان، «آهنگ سازی» در موسیقی ایرانی با ساخته های وزیری به مرحله ای تازه و بدیعی پا گذاشت. «آهنگ سازی» سوای تصنیف و ترانه سازی، مقوله ای است که در موسیقی ایرانی، متاسفانه بعد از وزیری آنچنان که با ید دنبال نشده و عقیم مانده است. از طرف دیگر آموزش موسیقی در مکتب وزیری با تربیت اخلاقی و اجتماعی هنرجویان همراه بود و به جای یاددادن فوت و فن مطربی، در صدد بود که شخصیت هنری ایشان را تقویت کند. چنین بود که تار نوازی بعد از وزیری وجهه ای بهتر پیدا کرد و از جرگه «مطربی» خاص آن دوران بیرون آمد و اگر امروز استادان تار نوازی همپایه هنرمندان دیگر جامعه، نویسندگان و شعرای طراز اول هستند، از نتایج آن کوشش ها و تغییرات ناشی از آنها است.
منتشری: اجازه دهید سیاست‌گذاری موسیقی به دست موسیقیدان باشد

منتشری: اجازه دهید سیاست‌گذاری موسیقی به دست موسیقیدان باشد

آقای شریف زاده مسئول شبکه فرهنگ رادیو گفت: مداحان قم تماس گرفتند که از طرف ما از منتشری تشکر کنید. چون آن ها نیز ردیف ها را گوش می دهند و از آن استفاده می کنند چون می دانند که اگر این ردیف ها را بشناسند، -بدانند “دشتی” چند گوشه دارد و… دارد، گیلکی و دیلمانی و چوپانی دارد- کارشان پر رونق تر می شود. اگر این ها را بدانند می توانند در جایگاه بالاتری در مجالس خودش قرار بگیرند و خودش را بیشتر مطرح کنند. من گفتم که ردیف ها را ما ضبط ‌کردیم و در بازار است. سی دی هایش را هم بگیرند –ممکن است کسی به رادیو گوش نکند- و از آن استفاده کنند. دغدغه من، این آشفته بازار موسیقی است؛ هر زمان تلویزیون را روشن می کنیم می بینیم که هر کسی با هر صدایی در حال خواندن است. مثلا می گویند سلطان آواز ایران! این موسیقی وارداتی است. در ثانی این تصنیف است که فرق تصنیف با آواز را نمی دانند.
گروه بی جیز

گروه بی جیز

Bee Gees که مخفف برادران گیب میباشد (Brothers Gibb) گروهی سه نفره متشکل از بری – روبین و موریس گیب است. شاید برای بسیاری این نام زیاد آشنا نباشد اما باید بدانید که این گروه یکی از محبوبترین گروههای تاریخ موسیقی است!
گزارش تصویری از «جشن ده سالگی گفتگوی هارمونیک»

گزارش تصویری از «جشن ده سالگی گفتگوی هارمونیک»

تصاویری که مشاهده می کنید توسط آقایان شفیعا شفیعی، عرفان خسروی و امیر علی مددی و خانم ها منیره خلوتی، فرزانه و لیلا پورقناد تهیه شده است.
موسیقی بلوز – قسمت ششم

موسیقی بلوز – قسمت ششم

مضامین ترانه های بلوز برگرفته از واقعیات زندگی بود: کار(در مزارع و اردوگاهها و کارخانه ها)، گرسنگی، بی خانمانی ، فقر، خشونت ، تنهایی ، حسرت ، زن ، عشق ، بی وفایی ، سفر، مرگ، تبعیض و بی عدالتی.