جواب آواز (II)

محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی
محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی
نکته حائز اهمیت دیگر این است که در هنگام اجرای آواز، ساز میبایستی به نحوی همراهی نماید که جملات آوازی معنا، مفهوم و ملودی مورد نظر خواننده را از دست ندهد. به عبارت دیگر خواننده هنگام اجرا از لحاظ ملودیک و حتی از لحاظ هماهنگی و پیوندی که ملودی آواز میبایست با شعر داشته باشد، هدفی را دنبال میکند که چنانچه نوازنده در این هنگام جملات نامربوط و نابهنگام را اجرا نماید اولا به این هماهنگی مورد نظر خواننده لطمه وارد شده و ثانیا عموما در این مواقع خوانندگان تمرکز خود را از دست میدهند و اجرای این جملات ناهماهنگ، حس نامطلوبی هم در خواننده و هم در شنوندگان اثر ایجاد مینماید.

حال برای جلوگیری از این امر، نوازندگان میبایستی دقت فراوانی در همراهی آواز به خرج داده و صرفا جملاتی را در کنار آواز اجرا نمایند که با حال و هوای آواز تناسب کافی داشته باشد و لزومی ندارد که تمام جملات آواز را عینا تکرار نمایند، زیرا تکرار جملات آوازی با ساز از زیبایی این همراهی که همانا رنگ آمیزی جملات آوازی توسط ساز است میکاهد.

نکته دیگری که نوازندگان باید به آن توجه داشته باشند این است که هنگام همراهی با آواز سعی کنند صدای ساز خود را از نظر ولوم با آواز تنظیم نمایند که باعث نشود صدای خواننده در این مواقع، ناواضح شنیده شود و به اصطلاح، صدای خواننده زیر صدای ساز گم شود. این مطلب در مواردی که صدای برخی از سازها مانند سه تار بطور طبیعی دارای ولوم کمتری از آواز است به راحتی قابل اجرا است. ولی برخی سازها مانند تار، سنتور و در مواقعی نی (در صدای اول و سوم) که دارای صدای نسبتا بلندی میباشند، در این مواقع نوازنده باید صدای ساز خود را به حداقل ولوم رسانده که با آواز هماهنگی صوتی ایجاد شود.

البته این امر در مورد سازهای زهی و مضرابی آسانتر است، بدلیل اینکه فقط کافی است نوازنده، با زدن مضراب یا کشیدن آرشۀ با شدت کمتر، نوازندگی کند اما در سازی مانند نی این کار خصوصا در صدای سوم (غیث) و اول (بم) مشکل تراست؛ بدلیل اینکه هنگامی که نوازنده در صدای سوم شدت دمیدن خود را کم می کند ممکن است صدای سوم به صدای دوم (اوج) تبدیل شود که از لحاظ نتی و در همان انگشت گذاری فاصله یک پنجم بم تر از صدای سوم صدا میدهد.

نیز در صدای بم که نوازنده باید با مهارت کافی بتواند صدای بم را در حین جواب آواز کنترل کرده (که با کیفیت مطلوب سونوریته و در عین حال، صدای با ولوم کم با آواز همراهی نماید) به همین دلیل است که نوازندگان نی در حین جواب آواز عموما از صدای دوم (اوج) و نیز از صدای بم نرم استفاده نموده و اگر بخواهند از صدای اول و سوم استفاده کنند، تا جملات پایانی آواز صبر کرده و معمولا جمله ای معادل جملۀ پایانی آواز اجرا مینمایند.

۲- جواب آواز در بین جملات آوازی: در این مواقع نوازنده میبایست دقیقا در همان فضایی که آواز داشته البته بنا به سلیقۀ خود و بر اساس خصوصیات و تواناییهای تکنیکی و صدا دهی ساز، قطعه ای را اجرا نموده که هم باعث بسط فضای ملودیک آواز شده و هم بتواند در خواننده جهت اجرای بهتر و موثرتر آواز انگیزه بیشتری ایجاد نماید.

برای مثال هنگامی که خواننده آوازی در گوشه شهناز در دستگاه شور اجرا میکند، اگر بعد از آواز، نوازنده بتواند به خوبی قطعه ای در این گوشه اجرا کند و با مهارت کافی و با توجه به امکانات ساز این گوشه را پرورش دهد، خواننده برای اجرای بهتر و با تکنیک بیشتر، گوشه های بعدی یعنی قرچه، رضوی و… انگیزۀ حسی بیشتری پیدا می کند.

این مسئله را میتوان در ساز و آوازهای اجرا شده به خوبی مشاهده نمود یعنی هر گاه نوازنده به خوبی آواز را همراهی و جملات مفید و زیبایی بین جملات آوازی اجرا نموده، خواننده نیز توانسته آوازی بهتر و با تکنیک، تاثیر و زیبایی بیشتری بخواند البته در این مواقع نوازنده نباید فراموش کند که جملاتی را که بین آواز اجرا میکند از لحاظ زمانی طولانی نباشد تا باعث ملالت خواننده و شنونده شود.

در واقع، هرچند ممکن است نوازنده جمله ای زیبا در جواب آواز بزند ولی اگر این جملات از حد زمان طبیعی خود طولانی تر شود، تاثیر و زیبایی خود را از دست میدهد و ممکن است تصور شود که نوازنده بیش از اینکه به دنبال همراهی آواز و تلاش در جهت بسط ملودیک آواز است، در پی خودنمایی و مطرح نمودن خود است.

البته این مسئله نباید منتج به این شود که تصور کنیم نوازنده هیچ نقش مستقلی در ساز و آواز نداشته و صرفا نقش یک همراهی کننده محض دارد، بلکه در عین حال که نوازنده باید در همان فضای آواز و گوشه مورد نظر خواننده اجرا کند، از آن فراتر نرود، میبایست با اجرای جملات مناسب و به اندازه باعث زیباتر ساختن این همکاری شود.

نکته قابل توجه دیگر این است که هنگامی که خواننده قطعه آوازی در بخش بالای صوتی خود و به اصطلاح اوج صدای خود اجرا می کند و سعی در این دارد که حداکثر تواناییهای تکنیکی خود را به نمایش گذارد، نوازندگان با تجربه و زبده در اغلب این مواقع پس از آواز قطعه ای بصورت ضربی اجرا می کنند که هم جوابی درخور آواز داده باشند و موجب تهییج خواننده برای ادامه آواز بشکل بهتری شوند و هم به نوعی تکنیک و توانایی خود در اجرای قطعه ضربی بطور بداهه را نشان دهند.

زیرا اجرای بداهه قطعه ای ضربی خصوصا در یک گوشه مشخص بلافاصله پس از آواز به مراتب مشکل تر از اجرای همان گوشه بصورت آوازی است. خصوصا اینکه نوازنده در اجرای آوازی یک گوشه میتواند از جملات ردیف و حتی جملاتی که خواننده اجرا کرده نیز استفاده نماید که باعث سهولت بیشتر این امر میشود.

البته عموما نوازندگان در اجرای این قطعات ضربی از پیش کلیشه ای در ذهن خود میسازند تا بتوانند با استفاده از این کلیشه در موارد مشابه و گوشه هایی که حال وهوای یکسان دارند از این قالبها استفاده کنند و نباید این تصور ایجاد شود که جواب آواز امری کاملا بداهه و بدون پیش بینی است، هر چند بحث در این خصوص مجالی دیگر می طلبد ولی به هرحال حتی اگر فرض را بر این بگیریم که نوازندگان در جواب آواز گاهی از جملات کلیشه ای و پیش ساخته (خصوصا در جملات ضربی) استفاده میکنند، نباید هنر آنها را در استفاده بجا و به موقع همین جملات در بین جملات آوازی نادیده گرفت.

یک دیدگاه

  • سعید عبادی
    ارسال شده در شهریور ۲۲, ۱۳۸۹ در ۱۰:۲۳ ق.ظ

    سلام
    لطفن اگر امکانش هست مطلبی راجع به انعکاس استبداد در موسیقی ایرانی بگذارید

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جمال الدین منبری پس از سالها سکوت به روی صحنه می رود

ارکستر ملی ایران به رهبری فریدون شهبازیان و خوانندگی جمال الدین منبری و پوریا اخواص، ۱۶ اسفند ماه ۹۷ ساعت ۲۱:۳۰ دقیقه در تالار وحدت به روی صحنه می رود. این برنامه آخرین کنسرت سال ۹۷ ارکستر ملی با رهبری شهبازیان خواهد بود.

موسیقی‌ فیلم در خدمت سینما یا نظام ستاره‌سازی؟ (II)

از موسیقی فیلم‌های ماندگار علیقلی در این دسته باید به نمونه عالی مدرسه موشها به کارگردانی محمدعلی طالبی و مرضیه برومند در سال ۱۳۶۴ اشاره کرد. با اینکه این فیلم بطور کامل موزیکال نبود. اما، ترانه‌ها جلوه و جذابیت خاصی به آن می‌داد. البته این خود به عنوان آغاز یک راه برای جذب مخاطب بود. مردم علاقه‌مند به شنیدن ترانه‌های شاد و موسیقی ریتمیک و ساده بودند و علیقلی به خوبی از پس این کار برآمده بود. شایان توجه است که ترانه‌های فیلم هیچ کدام نتوانستند شهرت و محبوبیت ترانه تیتراژ سریال تلویزیونی را تکرار کنند، اما در یک ساختار کلی مناسب کلیت فیلم بود.

از روزهای گذشته…

نگاهی به نقش ارکستر سمفونیک تهران در جشنواره بیست و دوم فجر (II)

نگاهی به نقش ارکستر سمفونیک تهران در جشنواره بیست و دوم فجر (II)

نگاهی به کیفیت اجرایی ارکستر سمفونیک و مسائل حاشیه ای آن نمونه خوبی است برای محک زدن مسئولان جدید موسیقی و تیمی که به تازگی عهده دار این غول موسیقی پایتخت شده اند.
استاد شجریان آیا ثابت می‌کنید؟ (I)

استاد شجریان آیا ثابت می‌کنید؟ (I)

مطلبی که پیش رو دارید نامه سرگشاده غلامرضا میر هاشمی، سازگر و رئیس کانون سازندگان ساز خانه موسیقی است درباره دو ساز جدیدی که توسط محمدرضا شجریان ساخته و معرفی شده است: ساز از جمله پیچیده‌ترین ابزارهای ساخت بشر می‌باشد و هنوز بسیاری از رموز صدا دهی و نحوه‌ تولید صدا در رسیدن به کیفیت صدای عالی برای سازندگان ساز دست نیافته باقی مانده است. به همین علت نیز عده ‌زیادی از نوازندگان و حتی سازندگان ساز در مواجهه با تغییرات صوتی ساز دست به اقداماتی می‌زنند که تنها به صورت تجربی و آزمون و خطا بوده و بی شک راه حل قطعی محسوب نمی‌گردد. از طرفی نبود دانش کافی باعث می‌شود تا مسائلی شبه خرافی و باورهایی بی پایه و غیر علمی نیز عنوان شود.
تئوری اطلاعات، ترمودینامیک و موسیقی (I)

تئوری اطلاعات، ترمودینامیک و موسیقی (I)

Bill Evans نوازنده پیانو و آهنگساز Jazz عصر حاضر که سبک و طریقه خاصی در آهنگسازی برای خود دارد معتقد است که موسیقی عامل اصلی غنای روح انسان بوده و باعث میشود که انسان توان شناخت قسمتی از وجود خود را که قبل از درگیری با موسیقی نشناخته بود پیاده کند.
سلطانی: من اهل ایرانم!

سلطانی: من اهل ایرانم!

من بیشتر از آن که از گذشته آموخته باشم، از روزگار و کشاکش دهر آموخته ام؛ از آموخته های نوجوانی ام و تاوانی که بابتش پرداخته ام. امیر کبیر برای تاریخ شخصیت مهمی است و برای من هم. او می توانست خیلی چیزها را زیر پا بگذارد و خیلی از کارهایی را که نکرد، انجام دهد، اما انجام نداد. او به عهدش با خود و ملت پایبند ماند و برای همین خوشنام است. خوشنامی یک ارثیه ی قابل توجه از دوران دور است که غالباً همه با دل و جان در پی اش می گردند.
فریادی میهن پرستانه! (II)

فریادی میهن پرستانه! (II)

پس از آن تم رود را که حالتی آوازگونه و پیوسته دارد، در تونالیته می مینور میشنویم که به وسیله ویولون ها اجرا شده و سازهای بم زهی آنها را همراهی میکنند. این تم که حرکتی کمانی دارد، همچون انسانی که باری سنگین به دوش میکشد آغاز شده و جریان میابد. گویی هنگام گذر از شهر تمامی خاطرات خوب و بد گذشته برایش زنده شده و آنها را به یاد می آورد. نوایی حزن انگیز که حسی از امید در آن قابل شنیدن است.
آرنولد شونبرگ، بنیانگذار آتونالیته (I)

آرنولد شونبرگ، بنیانگذار آتونالیته (I)

آرنولد شونبرگ (Arnold Schoenberg) آهنگساز اتریشی (بعدها آمریکایی)، دارای سبک اکسپرسیونیست شعر و هنر آلمان و سرپرست دومین مدرسه موسیقی وین است. دست آوردهای شونبرگ بیشتر در زمینه هارمونی بوده، اندیشه وی دست کم در سه نسل آهنگسازان بعد از خود، چه در آمریکا و چه در اروپا به طور وسیعی ریشه دوانده است. در زمان حزب نازی در اتریش، موسیقی اش در کنار موسیقی جاز به عنوان “هنر فاسد” شناخته شد! شونبرگ به سرعت در همان ابتدای حرفه خود، موج متضاد در عین حال موفقی را با سبک رومانتیک آلمانی برامس و واگنر به وجود آورد.
انتخاب ساز- قسمت اول

انتخاب ساز- قسمت اول

فراگرفتن هنر نوازندگی با انتخاب نوع ساز آغاز می گردد و اگر این انتخاب در دوران کودکی اتفاق افتد، ساز از اولین خاطرات نوازنده می گردد و در پایان نیز، یاد گار بجای مانده از نوازنده، ساز و اجراهای های اوست.
از سمفونی ۹ بتهوون تا قدرت فاشیسمی آدلف هیتلر (III)

از سمفونی ۹ بتهوون تا قدرت فاشیسمی آدلف هیتلر (III)

در ساعت ۱٨:۳۰ تاریخ ۲۰ آوریل ۱٨٨۹ میلادی در مسافرخانه ای در شهر مرزی براونا آئو اماین اتریش که در مرز بین اتریش و امپراتوری آلمان بود، پسری چشم به جهان گشود. پسری که تا کنون در دنیا همسانی نداشته است. پسری که پدرش آلویس و مادرش کلارا بود، پدرش که کارمند گمرک بود و بسیار به اصول زندگی معتقد بود به افتخار زنده مانده آدولف دستور داد تا برای درک شکوه و عظمت جهان هستی برای او سمفونی را در ر مینور اپوس ۱۲۵ از بتهوون اجرا کنند. آری او آدولف هیتلر بود و صدای سمفونی نهم در زمان تولدش اولین صدایی بود که او را در این دنیا همراهی می کرد.
گذری بر صفحه گرامافون مرا ببوس (I)

گذری بر صفحه گرامافون مرا ببوس (I)

ترانه مرا ببوس که به دلیل شهرت و استقبال بی نظیر مردم گرفتار افسانه پردازیهای عامیانه و فرصت طلبی کاسب کارانه تا سوء استفاده سیاسی نیز شده است؛ اصل حقیقت ساخت آن در پرده ابهام مانده اما در سالهای اخیر بوسیله برخی نویسندگان مقالاتی به چاپ رسید که تا حد زیادی این پرده ابهام کنار رفت و حقایق روشنتر شد اما تاریخ ضبط صفحات گرامافون بهترین ماخذشناسی تاریخی برای ثبت وقایع موسیقی است.
بررسی ساختار دستگاه شور در ردیف میرزاعبدالله» (V)

بررسی ساختار دستگاه شور در ردیف میرزاعبدالله» (V)

برونو نتل و کارول بابی راکی نیز در مقاله‌ی ارزشمند خود با عنوان «روابط درونی میان اجزای دستگاه شور»، گوشه‌های اصلی این دستگاه را در سه بلوک گنجانده‌اند که این بلوک‌بندی بر اساس نحوه‌ی توزیع گوشه‌های اصلی مشترک در ردیف‌ها (هجده نمونه ردیف مورد استفاده در این پژوهش) بنیان نهاده شده‌است.