"به مناسبت انتشار آثار آهنگسازان معاصر ايران در آلمان"

در روزهايى كه PERSIA (نام باستانى ايران در زبان هاى غربى) بر سردر موزه بريتانيا خودنمايى مى كند و ده ها هزار نفر از سراسر جهان را براى بازديد از ارزش هاى تاريخى و فرهنگى ايران به لندن كشانده، كمپانى موسيقى كلوسئوم (Colosseum) در آلمان نيز با همين عنوان، دوستداران موسيقى كلاسيك را به شنيدن ساخته هاى آهنگسازان ايران امروز با حال و هوايى كه طبعاً ريشه در همان تاريخ كهن دارد دعوت مى كند.

على (الكساندر) رهبرى، رهبر اركستر و آهنگساز نامدار ايرانى كه به تازگى از رهبرى اركستر سمفونيك تهران كناره گرفت، در واپسين سال هاى دهه ۱۳۵۰ با پشتيبانى مالى وزارت فرهنگ و هنر به ضبط آثارى از امين الله حسين، محمدتقى مسعوديه، هوشنگ استوار، حسين دهلوى، احمد پژمان و اثرى از خود با اركستر سمفونيك نورنبرگ در آلمان دست زد. اين آثار در سال ۱۳۵۹/۱۹۸۰ با نام «منظومه هاى سمفونيك از ايران» (Symphonic Poems from Persia) به صورت سه صفحه گرامافون همراه با دفترچه اى به زبان هاى انگليسى، آلمانى و فرانسوى در اروپا انتشار يافت ولى به دلايلى در دسترس علاقه مندان در ايران قرار نگرفت. ناشر اين مجموعه خوشبختانه پس از گذشت ربع قرن بالاخره تصميم به انتشار مجدد اين آلبوم گرفت و مجموعه مذكور، هفته گذشته به صورت دو سى دى در يك آلبوم در اروپا منتشر شد.

«منظومه هاى سمفونيك از ايران» نه تنها نخستين مجموعه دربرگيرنده تعدادى از شاهكارهاى موسيقى سمفونيك ايرانى است بلكه از شانس پخش و ارائه در بازار جهانى نيز برخوردار شده است. آثارى از اين دست همچون مجموعه هاى ارزشمندى كه منوچهر صهبايى در دهه ۱۹۹۰ در بلغارستان و اتريش به ضبط رسانده و اخيراً در سوئيس (و همچنين ايران) به كوشش خود او انتشار يافته متاسفانه در سطح بازار منطقه محل اقامت وى باقى و تا حد زيادى از نظرها دور مانده است.

قطعاتى كه در آلبوم «منظومه هاى سمفونيك از ايران» به رهبرى على رهبرى منظور شده به ترتيب عبارتند از: «تصوف ايرانى روى سُل» از على رهبرى. اين اثر در آغاز «خون ايرانى روى سُل» نام داشت و در ايران براى نخستين بار توسط اركستر سمفونيك كنسرواتوار تهران به رهبرى آهنگساز به اجرا درآمد. به گفته رهبرى «اشتراوس داراى قطعه اى است به نام «خون وين» كه كارى است نسبتاً سبك. هنگامى كه من نيز از واژه «خون» در نام قطعه ام استفاده مى كردم ناخودآگاه حال و هواى آن كار براى اروپاييان تداعى مى شد لذا در نام آن تغيير كوچكى دادم.» رهبرى مى افزايد: «اين قطعه را تقريباً همزمان با كنسرتو ويولن نوحه خوان در نوزده سالگى نوشتم كه دو سال بعد با اركستر صبا در تالار رودكى به اجرا درآمد و اين نخست بارى بود كه من در يك كنسرت رسمى رهبرى كردم. در ۱۹۷۷ در اتريش نيز آن را با اركستر سمفونيك هنرمندان موسيقى وين اجرا كردم. قطعه مملو از تحريرهاى ايرانى است و هنگام آفرينش آن بسيار مراقب بودم تا شبيه موسيقى غربى نشود؛ زياد هارمونى مصرف نكنم و بيشتر به تمهيدات كنترپوانيك متوسل شوم...»

به قسمتی از” تصوف ایرانی روی سل” ساخته علی رهبری از آلبوم "منظومه هاى سمفونيك از ايران" گوش کنید :

على رهبرى (متولد ۱۳۲۷) دانش آموخته هنرستان موسيقى ملى و آكادمى موسيقى وين است كه از سال ۳-۱۳۵۲ تا ۱۳۵۵ مدير هنرستان عالى موسيقى و هنرستان موسيقى ملى بود و به تشكيل اركستر ژونس موزيكال ايران (انجمن جوانان دوستدار موسيقى) اقدام كرد كه با آن كنسرت هاى بسيارى در سراسر ايران برگزار كرد. وى در سال هاى ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ به ترتيب جايزه نخست مسابقه رهبرى اركستر در شهر بزانسون (فرانسه) و مدال نقره در مسابقات رهبرى اركستر در ژنو (سوئيس) را به خود اختصاص داد.

بعدها ضمن رهبرى ميهمان اركسترهاى متعدد در سراسر جهان، از ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۴ رهبرى ثابت اركستر فيلارمونيك راديو و تلويزيون بلژيك را در دست داشت. از ديگر آثار رهبرى مى توان به «باله ايرانى»، «موسيقى براى حقوق بشر» و «بيروت» (براى نه فلوت) اشاره كرد.

قطعات دوم، سوم و چهارم در اين مجموعه، ساخته هاى احمد پژمان است: «رقص» ، «امپرسيون هايى از باله» و «راپسودى» . اين قطعات در سال هاى اخير با تغيير نام و در مجموعه اى به نام «حماسه» در ايران انتشار يافته است. «رقص» از نمايشنامه موزيكال سمندر گرفته شده است كه در سال ۱۳۵۵ به سفارش سازمان اپراى تهران ساخته شده است. «امپرسيون هايى از باله» موسيقى براى باله اى است كه در ۱۳۵۲ به درخواست تالار رودكى آفريده شده و در نخستين اجراى آن در تهران دو سوليست از اپراى برلين نيز نقش آفرينى كردند.

«راپسودى» نخستين اثر سمفونيك احمد پژمان است كه در دوران تحصيل وى در اتريش نوشته شده و براى اولين بار اركستر راديو وين آن را نواخت. پژمان (متولد ۱۳۱۴) در تهران نزد حسين ناصحى به فراگيرى آهنگسازى و سپس در آكادمى موسيقى وين به تحصيل در اين رشته پرداخت. وى از ۱۳۵۵ در دانشگاه كلمبيا در نيويورك نيز به طور ناتمام به تحصيل در رشته موسيقى جاز پرداخت. از ديگر آثار وى بايد از اپراى دلاور سهند، اورتور پارسيان، عياران (براى سازهاى ايرانى) و موسيقى فيلم «شازده احتجاب» به كارگردانى بهمن فرمان آرا اشاره كرد.

قطعه بعدى «شهرزاد» (در هفت بخش) اثر امين الله حسين (۱۳۶۳- ۱۲۸۵) نخستين آهنگساز ايرانى است كه موقعيت ارائه آثار خود در سطح جهانى را يافت و البته موفقيت هاى هنرى او در ايران، بسيار فراتر از آنچه بود جلوه داده شد. وى تحصيلات موسيقى خود را به طور جدى در كنسرواتوار پاريس انجام داد و فعاليت حرفه اى اش را از سال ۱۳۱۴ در فرانسه با ساخت باله «پرواز به طرف نور» آغاز كرد كه اين اثر سه سال بعد در تالار اپراى پاريس به اجرا درآمد. نت بخشى از آثار پيانوى حسين همچون «افسانه ايرانى» و «به ياد خيام» در دهه ۱۳۳۰ با همكارى اداره هنرهاى زيباى ايران در فرانسه به چاپ رسيد.

بشنوید "کاخ شهریار" از امین الله حسین به رهبری علی رهبری

معروف ترين آثار وى سمفونى «خرابه هاى پرسپوليس» و «مينياتورهاى ايرانى» است كه نشان از علاقه عميق او به تاريخ و هنر ايران دارد ولى آنچه از امين الله حسين در آلبوم «منظومه هاى سمفونيك از ايران» به رهبرى على رهبرى شنيده مى شود بيشتر حال و هواى عربى دارد تا ايرانى؛ همان فضايى كه در موسيقى فيلم هاى هاليوودى درباره ايران باستان و حتى «چهل دزد بغداد» به گوش مى رسد. «شهرزاد»ى كه از ريمسكى كورساكف (آهنگساز روس) شنيده ايم بسيار ايرانى تر از «شهرزاد» به روايت امين الله حسين (آهنگساز ايرانى) است!

بشنوید "جنگ" از امین الله حسین به رهبری علی رهبری

سى دى دوم در اين آلبوم با شش موومان از «بيژن و منيژه» (با الهام از شاهنامه فردوسى) اثر حسين دهلوى آغاز مى شود كه براى نخستين بار در سال ۱۳۵۴ در تالار بزرگ رودكى به صورت باله به روى صحنه رفت. بخش هاى ديگرى از اين سوئيت ۲۶ قسمتى در سال ۱۳۵۶ با اركستر سمفونيك راديو وين به رهبرى توماس كريستين داويد به ضبط رسيده كه همراه با بخش هاى ضبط شده در نورنبرگ در يك سى دى مستقل در سال ۱۳۸۰ در تهران انتشار يافته است. دهلوى چندين بخش از اين سوئيت را براى اركستر زهى نيز تنظيم كرده كه پارتيتور آن در سال ۱۳۶۳ در تهران به چاپ رسيده و با اركستر زهى بوهم (Bohemia) از جمهورى چك به رهبرى منوچهر صهبايى ضبط و منتشر شده است.

حسين دهلوى (متولد ۱۳۰۶) دانش آموخته هنرستان عالى موسيقى (كنسرواتوار تهران) در رشته آهنگسازى است كه موسيقى ايرانى را نيز با ويولن نزد ابوالحسن صبا فرا گرفته است. وى از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۰ مديريت هنرستان موسيقى ملى و از ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۷ رهبرى اركستر شماره يك اداره هنرهاى زيبا (اركستر صبا) را در دست داشت. دهلوى در ۱۳۷۱ براى نخستين بار در تاريخ موسيقى ايران با همكارى حدود هفتاد نوازنده سازهاى ايرانى، «اركستر بزرگ مضرابى» را تشكيل داد كه پس از اجراى چندين كنسرت موفق به دلايلى همچون مشكلات اقتصادى منحل شد.

او نخستين آهنگساز ايرانى است كه به چاپ پارتيتور آثار خود براى استفاده هنرجويان آهنگسازى و پژوهشگران موسيقى چندصدايى ايران اقدام كرده است. از ديگر ساخته هاى او مى توان از سبكبال، فانتزى براى گروه تمبك و اركستر (روى ريتم هايى از حسين تهرانى)، دوئو سنتور، كتاب «پيوند شعر و موسيقى آوازى» و اپراى مانا و مانى (براى كودكان) نام برد كه با گذشت بيست و شش سال از زمان آفرينش هنوز به اجرا نيامده است.

اثر بعدى «سوئيت ايرانى» از هوشنگ استوار و متاسفانه تنها اثر قابل دسترس از اين آهنگساز برجسته ايرانى است. اين سوئيت در سه موومان (پيش درآمد، آواز و رنگ) و در چهارگاه ساخته شده كه براى نخستين بار در مهر ۱۳۵۲ به وسيله اركستر سمفونيك تهران به رهبرى فرهاد مشكات به اجرا درآمد.

محمود خوشنام (منتقد موسيقى) در همان زمان گفت وگوى جالبى با هوشنگ استوار انجام داد كه در ماهنامه رودكى (شماره ۲۵) به چاپ رسيد. استوار در بخشى از مصاحبه درباره اين اثر چنين مى گويد: «با آنكه اين اثر در واقع سوئيت نيست عنوان سوئيت را براى آن انتخاب كرده ام زيرا از زمانى كه در تاريخ موسيقى با لغت سمفونى و فرم آن آشنا شدم هميشه در اين فكر بودم كه آيا ممكن است روزى آدم بتواند نظير آن فرم را با موسيقى ايرانى _ تا حدودى كه قابل قبول باشد _ منطبق كند، البته بدون اينكه از آن فرم كاملاً كلاسيك سمفونى كه در عرض دو قرن واقعاً تحول پيدا كرده دور بيفتد. پس از مدتى تجربه و مطالعه دريافتم بى آنكه احتياج باشد از فرم هاى غربى تبعيت يا تقليد كنيم در همين رديف هاى معمولى موسيقى ايرانى هم مى توانيم نظير آن فرم را داشته باشيم...»

واپسين اثر در اين آلبوم «موومان سمفونيك» از پدر انتوموزيكولوژى ايران محمدتقى مسعوديه (۱۳۷۷-۱۳۰۶) است. اين اثر براى نخستين بار در آذرماه ۱۳۵۶ به وسيله اركستر سمفونيك تهران به رهبرى جو وان ديدرن ( Jo Van Diederen - رهبر ميهمان از هلند) در تالار بزرگ رودكى و در كنار آثارى از كارول چيمانوفسكى، مانوئل دفايا و موريس راول به اجرا درآمد. مسعوديه خود در بروشور آن كنسرت درباره اين اثر چنين نوشته است: «موومان سمفونيك، از لحاظ قالب و فرم دقيقاً از طرح سونات كلاسيك پيروى مى كند. يعنى شامل اكسپوزيسيون، توسعه تماتيك و رپريز است.

دو تم اكسپوزيسيون همان تم هايى فانتزى براى اركستر زهى، اثر ديگر آهنگساز است كه در اينجا دوباره تنظيم شده است. اين دو تم سخت نسبت به هم متضاد به نظر مى رسند...» مسعوديه در هنرستان عالى موسيقى، كنسرواتوار ملى پاريس، مدرسه عالى موسيقى لايپزيك و دانشگاه كلن در رشته هاى ويولن، آهنگسازى و موسيقى شناسى تطبيقى تحصيل كرد و پايان نامه دكتراى او با عنوان «آواز شور» در سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۸) در شهر ريگنسبورگ به چاپ رسيده كه از معتبرترين كتاب ها به زبان آلمانى درباره موسيقى كلاسيك ايران به شمار مى رود. وى از همان زمان تا پايان عمر به تدريس در دانشگاه تهران اشتغال داشت و بارها در همايش هاى جهانى موسيقى شناسى نيز شركت جست.

كتاب هاى گوناگون او به زبان هاى متعدد همچون «تجزيه و تحليل چهارده ترانه محلى ايران»، «نسخه هاى خطى پارسى درباره موسيقى»، آوانويسى و تجزيه و تحليل «رديف آوازى موسيقى سنتى ايران به روايت محمود كريمى» و ... در دسترس علاقه مندان و پژوهشگران است ولى آثار آهنگسازى او كمتر شناخته شده است. علاوه بر موومان سمفونيك كه در «منظومه هاى سمفونيك از ايران» منظور شده شمارى ديگر از آثار او با اركستر فيلارمونيك پلووديو (Plovdiv) به رهبرى منوچهر صهبايى ضبط شده است.در «منظومه هاى سمفونيك از ايران» جاى خالى آثار آهنگسازانى چون امانوئل مليك اصلانيان، مرتضى حنانه، ثمين باغچه بان، حسين ناصحى، هرمز فرهت و ... به خوبى حس مى شود.

در اينجا همچنين بايد يادى كرد از غلامحسين مين باشيان و پرويز محمود كه پديدآورنده نخستين آثار سمفونيك ايرانى هستند. اين بخش از آثار آهنگسازان ايرانى به دلايل گوناگون همچون نياز به پشتيبانى قوى مالى و امكانات وسيع براى اجرا و ضبط تا حد زيادى ناشناخته مانده است. كارهاى بسيارى ساخته شده ولى تنها نامى از آنها برجاى مانده و بسيارى از آهنگسازان نيز تحت تاثير شرايط، نسبت به حفظ آثار خود بى تفاوت شده اند. انتشار مجدد اين آلبوم به رهبرى على رهبرى و پخش آن در سطح بين المللى گامى مثبت و موثر براى حفظ و شناساندن اين آثار است.