سریالیسم «همه‌ جانبه»

جریان موسیقی مدرن به مفهوم سبک شناختی و به مثابه روند آفرینش هنری در تاریخ موسیقی قرن بیستم مطرح است. شاید بتوان مهمترین بخش این جریان موسیقایی را مرتبط با مکتب دوم آهنگسازی وین دانست. معروف‌ترین آهنگساز این مکتب آرنولد شوئنبرگ برای رهایی از قواعد دست و پاگیر هارمونی تونال، در ادامه راهی که از سالهای پایانی قرن ۱۹ در آثار واگنر و … آغاز شد به سمت استفاده پی‌در‌پی گروه‌هایی از تن‌ها رفت.

این گروه‌ها که او آن‌ را «ردیف» (۲) یا سری می‌نامید بر روی ۱۲ تن کروماتیک موجود در تقسیم اعتدال مساوی یک هنگام (۳) بنا می‌شدند و از آنها به این صورت استفاده می‌شد که آهنگساز پیش از آنکه کلیه‌ی تن‌های یک ردیف را به‌کار بگیرد نباید هیچ‌یک از تن‌ها را در روند ملودی خود تکرار کند [صداقت‌کیش ۱۳۸۴، ؟] روشی که در آن همه‌ی تن‌های یک ردیف دارای ارزش یکسانی بود. این امر باعث می‌شد نقش تن محسوس با ایجاد محسوس‌های مصنوعی کم رنگ شود تا حدی که هیچ مرکز صوتی یا تونالیته‌ای قابل تشخیص نباشد و به این ترتیب موسیقی مدرن شروع شد.

تا اینجا شوئنبرگ و شاگردانش کنترل کامل و ریاضی‌وار بر محتوای فواصل «نردبان صوتی» بدست آوردند. با اینکار گام یا همان نردبان صوتی تقید خود را به تعداد تن‌ها و نحوه‌ی قرار گرفتن آن از دست داد. این موسیقی را اعضای مکتب دوم وین «دودکافونیک» یا دوازده صوتی می‌نامیدند. برای این موسیقی اصطلاح سریالیسم شوئنبرگی نیز به کار می‌رود. در ۱۹۱۱ شوئنیرگ در «Harmonielehre» اشاره می‌کند که صدای موسیقایی دارای سه ویژگی است: ارتفاع، رنگ و شدت؛ اما او در ادامه راهش بیشتر بر سازماندهی ارتفاع صوت یا همان محتوای فواصل متمرکز ‌شد و خیلی کم به دو ویژگی دیگر پرداخت [Koenigsberg 1991].

پس از ارتفاع، نخستین ویژگی صدای موسیقایی که تکنیک‌های سریل روی آن به کار گرفته شد «کشش» (duration) بود. «آنتون وبرن» (Anton Webern) اولین آهنگسازی بود که تکنیک‌های موسیقی سریل را در مورد چیزی به غیر از ارتفاع به کار برد. او برای کنترل بر روی پیچیدگی ریتمیک قطعات با ریتم نیز برخوردی سریل در پیش گرفت این شیوه را بعدها سریالیسم در ریتم نامیدند. وبرن در موومان اول قطعه‌ی Concerto Op. 24 و همچنین Symphony Op. 21 این تکنیک را به کار گرفت و با نگاه سریل به کشش نت‌ و سکوت در موسیقی‌اش نوعی «پوانتلیسم» (۴) را در موسیقی به‌وجود آورد. همانطور که از پارتیتور قطعه‌ی اول پیداست (شکل ۱) ساز‌ها همزمان فقط سه نت را اجرا می‌کنند و ساختمان اثر از همین سه نت تشکیل شده است. نکته‌ی جالب در این بخش کاربرد سکوت‌ها به شکل سریل است.

همچنین در پارتیتور سمفونی اپوس ۲۱ شکل (۲ و ۳) توجه کنید که چگونه محل قرار گرفتن نت‌ها به نسبت شماره‌ی ضرب در میزان تغییر می‌کند. البته وبرن با مسئله‌ی کنترل ریتم به شکل سریل برخورد ریاضی‌وار نداشت در حقیقت این اتفاق در آثار او نه از طریق نوعی تمهید آهنگسازی بلکه با درک شهودی انجام می‌شد به گونه‌ای که می‌توان گفت: “او آنها را حس می‌کرد. نوعی حس که سریل باعث می‌شد بتواند آهنگ‌هایی با تکنیک‌‌های ریتمیک سریل بسازد” [Halls 3].








پس از جنگ جهانی دوم شاگردان «اولیویه مسیان» (Olivier Messiaen) تحت تاثیر نحوه‌ی استفاده‌ی وبرن از ردیف‌های صوتی دست به تجربه‌هایی در زمینه‌ی سازماندهی دیگر عناصر موسیقایی در غالب سری‌ یا ردیف زدند. تا آن زمان آهنگسازان بیشتر بر موضوع محتوای فواصل نردبان صوتی متمرکز بودند. اولیویه مسیان آهنگساز فرانسوی با وجود آنکه آهنگساز موسیقی سریل نبود روشی شبیه وبرن را در اثری با نام Mode de Vaelurs et d’Intensités به کار گرفت و در آنجا با استفاده از این روش کنترل کامل بر شدت صوت را به نمایش گذاشت. از بررسی آثار وبرن و همچنین ادامه‌ی تفکر مسیان شاگردان او متوجه این موضوع شدند که هر یک از عناصر موجود در موسیقی که قابل تبدیل به «کمیت‌ ذره‌ای» (۵) باشد قابلیت این را دارد که در قالب ردیف‌ سازماندهی شود و کلیه‌ی عملیاتی را که می‌شد روی ردیف‌های صوتی انجام داد روی این ردیف‌ها نیز قابل انجام است.

برای مثال می‌توان عنصر دینامیک را به شکل سریل در آورد. اگر آهنگساز شدت را در آهنگ خود از طریق علایم مرسوم دینامیک نمایش دهد سری ۶ تایی زیر می‌تواند یکی از سری‌های (معمولا سری‌ها ۱۲ تایی هستند اما برای سادگی مثال ۶ تایی آورده شده است) ممکن باشد:

fff, ff, mp, p, pp, ppp

(البته نیازی نیست علائم حتما دارای فواصل پیوسته‌ و یکنوا باشند همچنانکه در سری‌های صوتی نیز چنین است). همانطور که در این مثال دیده می‌شود عنصر دینامیک به سادگی قابل تبدیل شدن به سری برای آفرینش موسیقی به شکل سریل است.

در موسیقی سریل این سری را ردیف پایه یا اصلی (۶) می‌نامند. موسیقیدانان مکتب شوئنبرگ از چهار فرایند یا عملگر اصلی برای ایجاد تغییر و تحول و بسط سری‌ پایه استفاده می‌کردند:

۱- واژگونی (سیر قهقرایی) (۷).
۲- وارونه کردن فواصل(۸).
۳- وارونگی قهقرایی(۹).
۴- انتقال. [صداقت‌کیش ۱۳۸۴، ؟] و [Horn 2003, 13]
با اعمال این فرایند‌ها روی سری پایه می‌توان سری پایه را برای ادامه‌ی قطعه بسط داد یا اینکه از سری‌های تولید شده به عنوان ماده‌ی خام اولیه جدید (یک سری اصلی جدید در موومان‌های بعدی آهنگ یا ..) استفاده کرد.

حال ببینیم استفاده از این فرایند‌ها روی سری پایه‌ی دینامیک‌‌ به چه صورت در می‌آید:
۱- ppp, pp, p, mp, ff, fff .
۲- fff, ff, f, mp, pp, ppp .
۳- ppp, pp, mp, f, ff, fff .
۴- ff, f, p, pp, ppp, pppp.
به این ترتیب راه برای بوجود آوردن سری‌هایی از عناصر دیگر موسیقایی نیز باز شد. خیلی زود آهنگسازان به امکان کنترل سریل بر عناصر ریتم (هم از دیدگاه کشش صدا و سکوت‌ و هم متر بخش‌های مختلف موسیقی)، رنگ‌آمیزی، سازبندی (به خصوص تعداد سازها) و … پی بردند. این موضوع باعث آفرینش سبکی موسوم به «سریالیسم همه جانبه» شد.

به طور ساده می‌توان این سبک را «به کارگیری کلیه عناصر موسیقایی به صورت سریل» تعریف کرد. به بیان دیگر سریالیسم همه جانبه تعمیم روش شوئنبرگ به دیگر ویژگی‌های صدای موسیقایی (علاوه بر ارتفاع) است. برای نام گذاری این سبک از اصطلاحات Total Serialism, Integral Serialism, General Serialism, Multiple Serialism استفاده شده است. در فارسی نیز معادل‌های سریالیسم کلی یا همه جانبه برای سه اصطلاح آخر به کار رفته و برای اصطلاح Multiple Serialism نیز پیشنهاد می‌شود معادل «سریالیسم چند‌گانه یا چند جانبه» استفاده شود چرا که این اصطلاح مربوط به زمانی است که آهنگساز در خلق اثرش، همزمان بیش از یکی (و نه همه را) از عناصر موسیقی را به صورت سریل به کار گیرد.

احتمالا اولین اثری که با روش سریالیسم همه جانبه ساخته شد «نومر ۲» (Nummer 2) اثر کارل گویوارت(Karel Goeyvaerts) بود که در سال ۱۹۵۱ برای ۱۳ ساز نوشته شد. البته «سه ساخته برای پیانو» اثر میلتون ببیت در سال ۱۹۴۷ نیز خصوصیات یک قطعه با روش سریالیسم همه جانبه‌ی اولیه را داراست. این روش با ظهور آهنگسازانی مانند «بولز» (Boulez) و «اشتوکهاوزن» (Stokhausen) (از شاگردان مسیان) یا آهنگسازانی مانند «زناکیس» (Xennakis) (هر چند که او از راهی جداگانه به پارامتری کردن عناصر موسیقایی دست یافت) به اوج خود رسید. «ساختارها» اثر بولز نمونه‌ی خوبی از اوج تکنیک‌های سریالیسم همه جانبه است.

از آنجایی که سریالیسم همه جانبه امکان کنترل پارامتری کامل بر عناصر موسیقی را فراهم می‌کند استفاده از تکنیک‌های آن خیلی زود جای خود را در موسیقی الکترونیک و کامپیوتر (جایی که نیاز به پارامتری کردن موسیقی مهمترین مسئله‌ی آهنگسازان بود) باز کرد. روش‌های آهنگسازی که در آن آهنگساز با کمک الگوریتم‌های کامپیوتری دست به آفرینش اثر می‌زند تماما وابسته به این نکته است که بتوانیم عناصر مختلف موسیقی را به صورت پارامتر‌‌های اولیه در الگوریتم قرار دهیم و سپس از نتیجه برای بسط و گسترش آهنگ استفاده کنیم. بنابراین سریالیسم همه جانبه از این نظر که ایده‌ی کنترل ریاضی کلیه‌ی عناصر موسیقی را ممکن ساخت به عنوان پیشرو کلیه‌ی روش‌های موسیقی کامپیوتر که در سال‌های بعد بوجود آمد شناخته شده است.

پانوشت
۱- Total Serialism.
۲- Row.
۳- Octave.
۴- Pointillism.
۵- Quantative.
۶- Prime.
۷- Retrograde.
۸- Inverted.
۹- Retrograde Inverted.

فهرست منابع
[۱] صداقت‌کیش، آروین (۱۳۸۴)، کاربرد نظریه‌ی آشوب در آهنگسازی، فرهنگ و آهنگ، شماره ۶ و ۷، از تا.
[۲] Halls Glen , Observations and Thoughts on the Opening Phrase of Webern’s Symphony Op.21. Mvt. I.
[۳] Horn Nigel (2003), Of Serial Music and Composition in the Twentieth-Century
[۴] Konigsberg C (1991), Stockhausen’s New Morphology of Musical Time, Online Resource
[۵] Free and Online Enyclopedia WIKIPEDIA, Serialism Entry, www.wikipedia.com
[۴] Whittall A (1999), Musical Composition in the Twentieth Century, Oxford University Press, Oxford

5 دیدگاه

  • melody
    ارسال شده در دی ۴, ۱۳۸۵ در ۱:۳۷ ق.ظ

    Dear Sir
    Please explain more about Modern music, if it is not possible just send me the links or the name of the books as your source
    Looking forward to hearing from you soon
    Regards

  • آروین صداقت کیش
    ارسال شده در دی ۹, ۱۳۸۵ در ۷:۵۵ ق.ظ

    دوست عزیز،
    خانم یا آقای ملودی
    منابع مرتبط با این مقاله در انتهای آن آمده است و به غیر از آخری همه مقاله است. اگر نیاز به دانستن مطالب بیشتر درباره ی موسیقی مدرن دارید بریم ایمیل بزنید از این طریق بیشتر مممکن است بتوانم کمک کنم. برای آن که بتوانم منابع مناسبی به شما معرفی کنم بگویید مطلب باید در چه سطحی باشد. (ایمیل شما را در نوشته اتان ندیدم امیدوارم این توضیح مرا بخوانید)

  • ارسال شده در بهمن ۷, ۱۳۸۵ در ۴:۱۶ ب.ظ

    درود بر شما
    سایت بینظیری دارید . آفرین بر شما .چراکه برای من همانند دانشکاهی مفید بوده اید.

  • عطیه
    ارسال شده در مهر ۱۴, ۱۳۸۶ در ۱۰:۵۶ ب.ظ

    خیلی مختصرومفید بود خسته نباشید ومرسی

  • siavash
    ارسال شده در مرداد ۱۸, ۱۳۹۴ در ۱۱:۱۴ ب.ظ

    lotfan raje be music e modern be man linke downloade chand ketab moarefi konid

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر آلبوم «ایران زمین»

سوال این است که آیا می‌توان خلاقیت را آموزش داد؟ و جواب این که حتا اگر هم نتوان، حداقل می‌شود با برانگیختن و آزاد گذاشتن، آدم‌های صاحب خلاقیت را تشویق به استفاده از آن کرد و پروراند. آنچه هشت آهنگساز نوجوان آلبوم ایران‌زمین و مدیر هوشیار «پروژه‌ی آهنگسازان جوان»، امیرمهیار تفرشی پور، به اعتبار موسیقی‌شان به صحنه‌ی امروزین موسیقی ما می‌آورند دقیقا پاسخی است که دیدیم.

آلبوم «در محاصره» با آهنگسازی منتشر شد

یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی و آهنگسازی بهزاد عبدی در قالب آلبوم صوتی تصویری «در محاصره» به خوانندگی محمد معتمدی، توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» منتشر شد. آلبوم «در محاصره» مشتمل بر یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی بهزاد عبدی که مرداد ماه سال ۱۳۹۵ به خوانندگی محمد معتمدی در تالار وحدت تهران روی صحنه رفت، در قالب یک اثر صوتی تصویری توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» وارد بازار موسیقی شد. این مجموعه همزمان با کنسرت‌های اروپایی ارکستر «خنیاگران مهر» در کشورهای فرانسه، سوئیس، کانادا و آمریکا نیز به صورت فیزیکی و دیجیتال در دسترس مخاطبان قرار گرفته است.

از روزهای گذشته…

رهبرانی که نخواستند رهبر باشند

رهبرانی که نخواستند رهبر باشند

نگاهی به آثار و آرای فرهاد مشکات : ساموئل هانتیگتون در باب تحلیل فرایند گذار به درستی می گوید که: «هر دگرگونی میانه روانه را نمی توان اصلاحات نامید و برای برخی دگرگونی های میانه روانه ، عنوان «تحکیم» (constellation) بیشتر برازنده است تا اصلاحات»
لطفی، نظریه پرداز-پژوهشگر (II)

لطفی، نظریه پرداز-پژوهشگر (II)

آثاری که تحت عنوان نظریه‌پردازی و پژوهش از وی در کتاب سال شیدا منتشر شده حول دو محور اصلی متمرکز است. این دومحور که هر دو به گفته‌ی خودش در سال‌های دهه‌ی ۱۳۵۰ (۲) شکل گرفته نوشته‌های وی را به دو قسمت تقسیم کردهاست هر چند که جهان‌بینی لطفی در هر دوی آن‌ها به یک شکل خودنمایی می‌کند. یکی از دو محور اصلی توصیف-تشریح متفکرانه‌ی بخش‌هایی از موسیقی دستگاهی است که پیش از نوشته شدن مقالاتش در فرهنگ شفاهی در مورد آن‌ها نکاتی وجود داشته اما به دقت مورد بررسی قرار نگرفته بود (۳) و دیگری پرداخت نظریه‌ای برای توضیح روابط موسیقی دستگاهی است.
بالشتک نوین (IV)

بالشتک نوین (IV)

برای ساخت این محصول جنبه های مختلفی در نظر گرفته شده است که مهمترین آن قابلیت انعطاف پذیری بالا (full flexible) می باشد و همچنین روشی را برای آن در نظر گرفته ایم که می تواند توام با زیر چانه ایی (chinrest) بوده و یا کاملا مستقل از آن عمل نماید.
اپرای سان فرانسیسکو (I)

اپرای سان فرانسیسکو (I)

اپرای سان فرانسیسکو(SFO) دومین شرکت اپرا از جهت بزرگی در آمریکای شمالی است. آن در سال ۱۹۲۳ توسط Gaetano Merola 1953-1881 تاسیس شد. شب باشکوه افتتاح اپرای سان فرانسیسکو یکی از خاطره انگیزترین اتفاقات سال برای مشتریان اپرا بود.
دو نمود از یک تفکر (II)

دو نمود از یک تفکر (II)

ژان دورینگ، موسیقی شناس فرانسوی در تعریف ردیف چنین می نویسد: “ردیف، الگو یا ترتیب پیوستگی گوشه هاست” و پروفسور هرمز فرهت در کتاب ارزنده ی خود با نام “شناخت موسیقی دستگاهی ” آن را چنین توصیف می کند: “گوشه ها که هیات موسیقی ایران را شکل می دهند، مشترکا ردیف خوانده می شوند. مطمئنا این گوشه ها قطعاتی به دقت معین شده نیستند، بلکه مدل های ملودیکی هستند که ملودی بر روی آنها ساخته می شوند.” گوشه بنیادی ترین عنصر موسیقی ایرانی ست که در مورد تعریف و مفهوم دقیق آن اختلاف نظر وجود دارد. دکتر صفوت گوشه را: “ملودی های کم و بیش کوتاه می داند که تعداد آنها متفاوت است… و طبق نظم خاصی به نام ردیف از پی هم می آیند”.
موسیقی مردمی، موسیقی هنری، موسیقی مردم پسند: <br>امروزه این دسته بندی ها چه معنایی دارند؟ (XI)

موسیقی مردمی، موسیقی هنری، موسیقی مردم پسند:
امروزه این دسته بندی ها چه معنایی دارند؟ (XI)

حالا که تأکید تحقیقات موسیقی شناسانه از “موسیقی” به فرآیندهای موسیقایی و روش های فهم موسیقی تغییر جهت داده است، محدود شدن تقسیم کار توسط دسته های “موسیقی شناسی تاریخی”، “قوم موسیقی شناسی”، و “مطالعات موسیقی مردم پسند” به نظر زائد می رسد. با این حال، درک حوزه ی موسیقایی، که اساس پا بر جا نگه داشتن این تقسیمات و اندیشه های مردم درباره موسیقی و نیز انتخاب های موسیقایی شان است، در بسیاری از نقاط جهان هنوز هم رایج است. اگرچه اکنون ممکن است کمی بیش از برچسب “مردمی” به نظر رسند، که، به همراه دیگر برچسب ها، در فروشگاه های موسیقی برای کمک به انتخاب های موسیقایی مصرف کنندگان پراکنده شده اند، این نوع موضع گیری شان می تواند بسیار گمراه کننده باشد، چراکه میراث های بسیارِ پدید آورنده ی آنها، بر تصورات مرتبط با ارزش ذاتی گونه های مختلفِ بیانِ موسیقایی متکی هستند.
چند سوال!

چند سوال!

شبکه ی آموزش در برنامه ای تحت عنوان دستان در تاریخ ۱ شهریور ۹۲ میزبان کیوان ساکت بود.* متاسفانه یا خوشبختانه فقط چند دقیقه ی پایانی برنامه را دیدم اما همین مقدار کافی بود تا سوال های بسیاری در ذهنم نقش بندد.
عرضه آثار استاد حسین دهلوی

عرضه آثار استاد حسین دهلوی

علاقمندان رشته موسیقی می توانند پارتیتور ۱۸ اثر از ساخته های استاد حسین دهلوی را به صورت یک مجموعه، از طریق این سایت خریداری کنند.
گزارش مراسم رونمایی کتاب «بررسی ساختار تصنیف‌های عارف قزوینی» (VI)

گزارش مراسم رونمایی کتاب «بررسی ساختار تصنیف‌های عارف قزوینی» (VI)

جاهایی رویکرد انقلابی لازم است؛ برخی از عناصر باید تغییر کنند و در مجموع، کارهای آنالیتیک و عقلانی می‌تواند بسیار کمک کند حتی به فرایند هنری. من فکر می‌کنم در ایران سوء‌تفاهمی وجود دارد. هرجا اسم از عقل و آنالیز می‌آید، یک برچسب غرب و غرب‌زده به‌اش زده می‌شود و خود من‌هم که بیست‌ویک سال پیش شروع به تدریس کردم گاهی این برچسب به کارم زده می‌شد و می‌گفتند کار عقلانی در سنّت نیست و کار غربی است ولی چنین چیزی صحت ندارد برای اینکه اجداد ما ابن‌سینا و فارابی هستند و برخورد عقلانی کاملاً دقیقی هم کرده‌اند و به‌مرور زمان ایران به وضعیت خاصی دچار شد که شاید کارهای عقلانی و تحلیلی کمرنگ‌تر شده و نتیجه‌اش هم در سطح کلان‌تر، در حیات فرهنگی و اجتماعی ایران، کاملاً دیده می‌شود.
حال دیگر چه باید کرد؟

حال دیگر چه باید کرد؟

ترانه “What Shall We Do Now” از آلبوم “The Wall” پینک فلوید نمونه بسیار بارز از شیوه ترانه سرایی مختصر و مفید راجر واترز به شمار می آید. این ترانه به دلیل طولانی بودن، در آلبوم “The Wall” با ترانه “Empty Spaces” جایگزین شده بود، اما در فیلم وجود دارد و با انیمیشن گویا و فوق العاده جرالد اسکارف (Gerald Scarfe) ترکیبی به یادماندنی و موثر به وجود آورده است.