شهاب منا
از نظر برخی موسیقیشناسان غربی وقتی سازی غیربومی چند دهه در یک موسیقی حضور پررنگ داشته و موسیقیدانان پذیرای آن بودهاند نمیتوان آنرا عنصری خارجی تصور کرد و بایدش مستحیل در فرهنگ موسیقی کشور میزبان دانست و بر همین قیاس ویلن را نمیتوان با انگ غربیبودن از موسیقی دستگاهی ایران حذف کرد.
بهکارگیری هر ساز که با صدادهی نو و امکانات بیشتر موجب غنای صوتی و موسیقایی یک فرهنگ میشود میبایست مورد استقبال هر موسیقیدان آگاه و نوآور باشد و بر طبل گذشتهزدن کار موسیقیدانانی است که این رویه را وسیلۀ ارتزاق خود کردهاند یا این قبیل موارد را مُستَمسِک حذف موسیقیدانان پرعیار پیشین.
وانگهی، اگر بنا بر ماندن سازها در موسیقی یک کشور برمبنای غیربومیبودن آنها باشد، باید گفت در نگاه کلانتر سازهای موسیقی دستگاهی و خود این موسیقی نیز قدمت بسیار در فرهنگ و هنر ایران ندارند! ذهنیتهایی که سعی در برکشیدن اصالت و ساختن شناسنامه برای موسیقی دستگاهی و سازهای آن دارند قدمت سازهای موسیقی دستگاهی ایران را به سدهها یا هزارهها قبل بر میگردانند، حالآنکه ساز مادر موسیقی دستگاهی، تار، تا پیش از دورۀ صفویه در ایران نمودی ندارد و نگارهای از آن به ثبت نرسیده یا سازی چون سنتور، بنا بر تحقیق اینجانب، تا پیش از افشاریه، حتی در حد کلمه نیز در ادبیات فارسی قدمت ندارد و از قاجاریه به قبل نیز در موسیقی ایرانی حضور موسیقایی مستند ندارد و برخی از سازهایی را که اصیل و پرقدمت تصور میکنیم حضوری حداکثر چهارصدساله در موسیقی ایران دارند؛ همچنانکه پدیدۀ موسیقی دستگاهی در قیاس با موسیقی مقامی، که نوع ریشهدارتر موسیقی قدیم ایران است، چنین است.
باری، پس از چهار دهه حذف ساز ویلن از گروهنوازیهای موسیقی ایرانی، امید است یافتن، ویرایش و انتشار دورههای ردیف ویلن استاد حسین یاحقی چون تلألو دُرّی پُربها پس از یافتن و رُفتن غبار دههها، چشمان گوهرشناسان را پرفروغ کند و بر رونق دوبارۀ ویولننوازی ایرانی و شنیدهشدن کارگانی نو، پرعیار و شنیدهنشده مؤثر افتد و شوق دوبارهنواختن ردیف را در قلوب نسل کنونی بیدار کند.
ساختار ردیف حاضر
دورۀ اول ردیف ویولن حسین یاحقی حاوی گوشههای گزیدۀ توأم با شعر است که از این نظر با ردیفهای میرزاعبدالله و آقاحسینقلی تفاوت ساختاری دارد. همۀ گونههای موسیقی دستگاهی (پیشدرآمد، تصنیف، چهارمضراب و رِنگ) در آن بهکار رفتهاند. دستگاهها یا آوازهای این ردیف، برخلاف ردیفهای دورۀ قاجار که در آنها دستگاه معمولاً با چهارمضراب شروع میشود، با پیشدرآمد آغاز میشود و در پایان همۀ دستگاه و آوازهای آن توالی چهارمضراب و رِنگ، در پیِ هم، مشاهده میشود. چینش دستگاهها و آوازها در دورۀ اول این ردیف نسبت به دیگر ردیفهای منتشرشده متفاوت است. دورۀ اول ردیف ویلن استاد حسین یاحقی با افشاری شروع میشود و در پی آن سهگاه آمده است. در میان ردیفهای دیگر موسیقیدانان، ردیف سنتور استاد ابوالحسن صبا نیز با سهگاه آغاز شده اما اینکه افشاری را در توالی با سهگاه مطرح کرده مؤید نظر روحالله خالقی است که قرابت افشاری به سهگاه بیشتر از شور است و اینکه آنرا پیش از دستگاه سهگاه آورده حکایت از استقلال ساختاری آن نسبت به دستگاه (سهگاه یا شور) در نظر صاحب ردیف دارد. با همین دیدگاه و بهطور مشابه، اصفهان نیز پیش از همایون آمده است.
پینوشت
2- سطر پایانی صفحه در کپی مجله درج نشده است.
۱ نظر