هومن ظریف
نوشته‌ای که پیش رو دارید نتیجه میزگردی با سید علیرضا میرعلی‌نقی و جواد مهدویان است که قرار بود روزنامه اطلاعات آنرا به چاپ برساند که به دلیل ایراد مواردی به صورت شفاف و روشن در این روزنامه به چاپ نرسید (هومن ظریف).
سید علیرضا میرعلی‌نقی، یکی از شناخته شده‌ترین پژوهشگران، تاریخ نگاران حوزه شهر و منتقدان موسیقی است. او روزنامه‌نگار، منتقد هنری و نویسنده کتاب و مقالات گوناگونی درباره موسیقی دستگاهی و کلاسیک ایران است. نگاه جامعه‌شناسانه او به موسیقی به ویژه از دوران قاجار تاکنون باعث شده است که بتواند بر پایه این منظره تاریخی ـ اجتماعی، تحلیل‌های واقعی‌تری نسبت به گذشته، حال و سایر آینده موسیقی ایران ارائه دهد. در گفتگوی پیش‌رو درباره موسیقی زنان ایرانی، شرایط موجود و تقابل آن با محدودیت‌های تاریخی سخن گفتیم. در این گفتگو جواد مهدویان که عمدتاً به خاطر کتاب معروف او به نام نخستین فرهنگستان ایران شناخته شده است، وارد بحث شده است.
آقای میرعلی‌نقی، با توجه به فراخوان روزنامه اطلاعات مبتنی بر ملزومات فردای روشن ایران موسیقی زنان امروز را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
میرعلی‌نقی: من چیزی با عنوان موسیقی زنان چه در جهان غرب و چه در جهان شرق درک نکرده‌ام! در واقع تقسیم‌بندی موسیقی بر اساس جنسیت نیست. تقسیم‌بندی موسیقی بر اساس فرهنگ است.
تقسیم‌بندی موسیقی بر اساس جنسیت به نظر من اساساً پایه و ریشه ندارد. به عنوان مثال ما خوانندگان زنی در تاریخ داشتیم که وقتی صفحه‌ای که پر می‌کردند یک کم دورش کندتر می‌شد، صدای آنها را با صدای مرد اشتباه می‌گرفتی!
خارج از عرصه خوانندگی چطور؟
میرعلی‌نقی: مثلاً در عرصه سرودن تصنیف یا ترانه هم که تا دهه چهل شمسی، اکثراً شعرها را مردها می‌گفتند. یعنی هیچ ترانه‌سرای زنی که بتواند اعلام استقلال و موجودیت کند نداشتیم.
حالا از آن طرف در همان خوانندگی، ما خوانندگان مردی داشتیم که اگر یک کم دور ضبط تندتر می‌شد با صدای زن اشتباه گرفته می‌شد! مثل آقای داریوش رفیعی. یا حتی امین‌اله رشیدی، شاید یکی دوبار به خاطر عدم دقت ضبط‌های ریلی و هرسی من خودم صدای رفیعی را با صدای پروین اشتباه گرفتم!
در عرصه نوازندگی چطور؟
میرعلی‌نقی: در بُعد نوازندگی حتی آهنگسازی یا رهبری ارکستر هم شما به هیچ عنوان نمی‌توانید عناصر مذکر و مونث را تشخیص بدهید. اساساً بحث موسیقی زنان به هیچ طریقی به هیچکدام از حوزه‌های موسیقی یا علم موسیقی ارتباط ندارد.
بیشتر یک توضیح نوظهور به واسطه تحریم‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اعتقادی در سرزمین ماست. خواننده تک خوان مورد سئوال است اما وقتی دست جمعی و کرال می‌خوانند مانعی ندارد. بنابراین موسیقی مانند چه بسا خوشنویسی، عناصر جنسیتی در داخل آن محو است و ناپیدا.
همه چیز جنسیتی هست از جمله موسیقی. به سادگی در کار اهنگسازان میشه دو سر یک طیف از جنسیت رو تشخیص داد. پیشنهاد میکنم اثار جین استن رو بخونید و ببینید چطور جهان زنانه رو به ما میشناسونه. مسئله صرفا یه سری دختر دنبال شوهر بگرد نیست. این اثار واقعا در خلق جهان زنانه شاهکار هستند.
بعد برید اقتباس جو رایت از غرور و تعصب رو ببینید و نگاه کنید ماریانلی چطور موسیقی شوپن رو برای کار اهنگسازی این فیلم به درستی تقلید میکنه.
و بعد یه مقایسه ای بین موتزارت و کلمنتی، بتهوون و شوپن، واگنر و دبوسی، موسیقی متال و نیوایج بکنید و به راحتی میتونید لحن مردانه تر و زنانه تر رو تشخیص بدید.
قطعا خانم ها جهان و موسیقی و ادبیات و داستان های خودشون رو دارن. ولی این قضیه تفکیک پذیر نیست. دو یر یک طیف هست