پوریا یوسفی کاخکی

اما شانی تنها اشتراوسی نیست که موسیقی‌اش در برنامۀ سال نو اجرا می‌شود؛ یوهان اشتراوسِ پدر، یوزف و همچنین ادوارد (برادران شانی) دیگر آهنگسازانی هستند –اگرچه امروز نه به شهرت شانی- که موسیقی‌شان در سالن طلایی‌رنگ و متعیّن و مشهور فیلارمونیک وین پژواک می‌یابد.

مقایسۀ قطعۀ «تندر و صاعقۀ» اشتراوس با پویۀ چهارم سمفونی شش بتهوون (تنها سمفونی برنامه‌ای او و یکی از شاه‌کارهای استاد بزرگ) می‌تواند دربردارندۀ نکات شیرین و البته آموزنده‌ای در مدخل بحث سبک‌شناسی –و به تبع آن، روحیۀ- آهنگسازان باشد؛ آسمان‌غُرُنبه و آذرخش با گذر از فیلتر نگاه و سبک آهنگسازی مثل بتهوون (که درست از همین منظر و در این نقطه‌ است که او را می‌توان طلیعه‌دار رمانتیسیسم در موسیقی دانست) به یکی از طوفانی‌ترین و پرخاش‌گرانه‌ترین آثار هنرمندی تبدیل می‌شود که کارنامه‌‌اش گاها با همچه عباراتی (طوفانی، سدید، قهرمانانه و کاتارتیک) وصف می‌شود، تا بدین‌وسیله نه فقط یک قطعۀ موسیقی برنامه‌ای، که بیان‌گر عمیق‌ترین درونیات بشر شوریده‌ای شود که در فینالۀ سمفونی، به تبعیت از الگویی بتهوونی، به آسمان آفتابی و به فلاح می‌رسد؛ کاتارسیسِ بتهوونی: الگوی فیلسوفانۀ‌ عبور از تاریکی‌ برای رسیدن به نور.

اما فی‌باب حرکت اشتراوس از نوشتن فقط موسیقی رقص (والس و پولکا و گالوپ و غیره) به سمت تصنیف اُپِرِت (اصطلاحی که به اُپراهایی با مضامین غالبا عوام‌پسند و آکنده از موسیقی و آواز و طنز اطلاق می‌شود)، نقل است از ادوارد هانسلیک مشهور، آن منتقدِ متنفّذِ بالادارِ موسیقی برامس و شومان و شُرَکا، دربارۀ شانی اشتراوس که: «اشتراوس آهنگساز، با اُپِرِت‌ها در برابر ما ظاهر می‌شود، سرحال و جوان… در این نقطه است که ما اشتراوس را از پدرش خیلی جلوتر می‌بینیم. درحال صعود به والاترین محدوده‌های هنر، اشتراوس ما، به عنوان تنها استاد سازندۀ والس که بعد از چندین سال فعالیت مدام، از رهبری موسیقی جشن‌ها به موزیک درام رو آورده است، تاریخ موسیقی را علامت‌گذاری می‌کند، آن‌هم با چه موفقیتی».

 اگرچه، به اعتبار گفتۀ بیوگرافرهای یوهان اشتراوس، محبوبیت و ارزش آثار او به آن اندازه بود که می‌توانستند فارغ از سالن‌های جشن، به منزلۀ آثاری قابل‌ رقابت با کارهای جدی و کنسرتیِ آهنگسازانی مثل بتهوون و شومان و مندلسون و برلیوز و لیست و واگنر، شنوندگان را در فولکس‌گارتن یا پراتر محظوظ و متلذّذ کنند. در باب محبوبیت والس می‌توان استناد کرد به دست‌مزدهایی که به‌طور معمول برای یک آهنگساز موسیقی عامه‌پسند در قرن نوزدهم مقرر می‌شده: ۳۰ فلورن برای مارش، ۹۰ فلورن برای پولکا، ۱۲۰ فلورن برای کوادریل و ۲۵۰ فلورن برای والس.

اولین مواجۀ ظاهرا معنادارم با موسیقی یوهان اشتراوس پسر (که او را شانی می‌خوانده‌اند) مربوط می‌شود به دوران پاندمی کرونا. تابستان ۱۳۹۹ احتمالا؛ جایی، به جوف قطعۀ والس «نغمه‌/نداهای بهاری» (Voices of Spring، اپوس ۴۱۰) و پرتره‌ای از چهرۀ کاریزماتیک و متمایز آهنگساز (که کی فکرش را می‌کند خالق مفرح‌ترین و مطبوع‌ترینِ آثار موسیقی قرن نوزدهم صاحب این سیمای ثاقب باشد، با آن موهای سیاه برّاقی که یک‌دست روی سر آب‌جارو و به عقب شانه شده‌اند و آن شارِب چخماقی و سرسبیل‌هایی به‌بالاواگشته و آن تودۀ متلاطم ریشِ گَشَن که صورت را -جز زیر چانه- در دو سمت گونه‌ها پُر می‌کند و می‌شود وجه‌ممیزۀ آن فیگور مطمئن، مهربان یا شیطنت‌آمیز)، نوشته بودم: «شما هم اگر در این رکود و خستگی، گرماگرم تابستان و عرق‌ریزان روح، چیزی نمانده زِه بزنید […] خیال می‌کنم راهی نداشته باشید جُز همین‌که رقص و والس‌های “پادشاه والس”، عالی‌‌جناب “یوهان اشتراوس”، را بشنوید و مثل همین “نغمه‌های بهاری” که خواهید شنید، توی زلّ تابستان، ناگهان جوانه بزنید».