موسیقی و طنز (قسمت اول)

علی رضا میرعلی نقی
علی رضا میرعلی نقی
در تاریخ ۱۵ شهریور ۱۳۸۴ نشستی به دعوت دفتر پژوهشهای طنز در حوزه هنری، برگزار شد که سخنرانی این برنامه را سید علی رضا میر علینقی عهده دار بود. امروز متن کامل این سخنرانی را می خوانیم:

مایلم تشکر صمیمانه ام را در اینجا اعلام کنم از تمام دوستانی که بی شائبه کمکم کردند تا این برنامه برگزار شود. سید عبدالجواد موسوی و برادرانش، سجاد پورقناد و به ویژه یاران مهربانی که در این بعد از ظهر گرم تابستان، به اینجا آمدند و با حضورشان، مرا تشویق کردند؛ از همه آنها متشکرم.

قبل از حرف هایم خواهش میکنم به یک قطعه موسیقی جدی گوش کنیم. audio file باله درچه قو اثر پیتر چایکوفسکی ، آهنگساز بزرگ روسیه قرن نوزدهم، که البته با موضوع بحث امروز ما بی ربط است!

حوزه انتخاب شده برای گفتار امروز عصر من، حوزه ای محدود است و این محدودیت را خودم عمدا” انتخاب کردم تا بتوانم با تمرکز و امید به حصول نتیجه ای ارضا کننده حرف بزنم. از طرف دیگر باید محدودیت وقت و محدودیت فضا و امکان را نیز در نظر گرفت. این نشستها بیشتر در فضایی دوستانه است تا علمی و آکادمیک و نمیشود بیش از حد معینی آن را سنگین کرد.

پیش از من، اساتید، پیشکسوتان و طنز نویسان توانا سخنرانی کرده اند؛ من هیچکدام از اینها نیستم! مطالعات من در موسیقی است و موضوعاتی که به آن مربوط میشود و یا ربط داده میشود و یکی از آنها طنز است. از من انتظار سخنرانی تخصصی درباره طنز را نداشته باشید، ولی موضوعی که مطرح میکنم، تا جایی که میدانم جدید است و برای اولین بار است که طرح میشود.

شاید این بداعت موضوع، قلت بضاعت مرا در امر طنز توجیه کند… چرا اولین بار؟ تا جایی که دیده ام و دیده اید، نشست های خیلی انگشت شماری که در این ده سال گذشته پیرامون طنز و طنز پردازی در حوزه هنری و دانشگاه سوره سابق برگذار شده، هر وقت نوبت به موسیقی رسیده است، صحبت از ترانه ها و تصنیف های طنز آمیز بوده است.

البته بیشتر در حوزه موسیقی های نواحی و بومی، نه موسیقی های متعلق به حوزه شهر نشین. در این که ترانه های طنز، یا به عبارت دقیقتر: کلام ملحون یعنی عبارات و واژگان طنز آمیز آمیخته با نغمه و آهنگ، از کار برد قوی اجتماعی بهره مند هستند تردیدی نیست. یکی از کارکردهای همیشگی موسیقی در تاریخ ایران، به ویژه در برهه های حساس اجتماعی و تاریخی، همین کار کرد طنز آمیز بوده است.

می توان برای پژوهش درباره انواع و اقسام آن، کنفرانسهای متعددی گذاشت و از افراد متعدد دعوت کرد که درباره انواع و اقسام آن، حرف بزنند، نمونه ضبط شده و حتی مجریان زنده و حاضر بیایند و چه بسا برنامه آنها جالبتر از این برنامه ای باشد که رنج دیدنش را بخود هموار کرده اید.

عرصه ترانه های طنز بخصوص در زبان فارسی، هم از لحاظ تاریخی گسترده است و هم از لحاظ جغرافیایی و میتواند از جذاب ترین عرصه ها تحقیقی چه میدانی و چه کتابخانه ای باشد. کابرد ترانه و تصنیف طنز آمیز هنوز هم در جوامع فارسی زبان سراسر دنیا حس میشود.

هرچند که از رونق و جلای دهه های و سده های پیشین افتاده است، اما در این جا، حوزه گفتار من، هیچکدام از اینها نیست؛ بلکه موسیق بیکلام است. موسیقی ای که به تعبیر بعضی هنرمندان، ناب و خاص و به قول فرنگیها pure؛ که البته خودم این نوع تعریفها را دقیق نمیدانم.

چرا موسیقی بی کلام را انتخاب کردم؟ اولا به خاطر همان محدودیت های پذیرفته شده ای که در ابتدای سخنانم گفتم و ثانیا” به این خاطر که در ترانه و تصنیف طنزآمیز، عینا” و عملا”، این کلام و واژگان هستند که باز القای مفهوم را عهده دار هستند و ودر واقع، این کلام است که طنز آمیز است و نه موسیقی.

کافیست یکی از این صدها اثر را گوش کنید، سپس سعی کنید که آن را بدون کلام بشنوید، خیلی ساده در میابید که نغمه و موسیقی آن اصلا نقش طنز آمیز ندارد، عاملی بیانی یا عنصری ساختاری در آن نیست که بتوان بر آن نقش القای طنز را اطلاق کرد. حتی بسیاری اوقات، سوای کلام موسیقی کاملا جدی است.

شاید بیشتر به این خاطر که بعضی سرایندگان با ذوق، از نیروی نفوذی عاطفی بعضی شاهکارهای موسیقی باکلام و یا بی کلام استفاده کرده اند و کلام طنز آمیز خود را بر آنها استوار کرده و از راه موسیقی پیام خود را بر لوح ضمیر مخاطب شان حک کرده اند.

نمونه، عبارات طنز آمیزی که استاد ابوالحسن صبا بر رنگ معروف “ناز” در چهارگاه اثر استاد علی نقی وزیری گذاشته و سالها بعد، در فیلم “حسن کچل” ساخته زنده یاد علی حاتمی نیز تا قسمتی خوانده شده، یا کلمات شوخ طبعانه ای که روی رنگ معروف ابوعطا اثر زنده یاد رضا محجوبی گذاشته اند. البته ما در این جا قصد پخش آن را نداریم. اهل موسیقی با این آثار تا حدی آشنا هستند و بخش این نمونه ها خارج از برنامه امروز ماست.

2 دیدگاه

  • ارسال شده در مهر ۲۰, ۱۳۸۶ در ۷:۴۱ ب.ظ

    برایتان آرزوی سادی تندرستی می کنم

  • محمد
    ارسال شده در آبان ۲۱, ۱۳۸۸ در ۳:۰۳ ب.ظ

    خوبه

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (VII)

نخچیرگان به مجموع الحان سی گانه ی باربد شامل می شد. باربد آفریننده ترانه های نوروزی نیز به شمار می رود. از این ترانه ها می توان به فرخ روز، سروستان، ارغنون، لبینا اشاره کرد. آثار باربد را موسیقیدانان قرون بعدی چون شعبه، جنس، آوازه، و شاخه های مهم مقام ها توضیح و توصیف کرده اند، عبدالقادر مراغه ای در مقاصد الالحان ماهیت تاریخی و موسیقی لحن و آثار باربد را خاطرنشان نموده و آن را زمینه دوره اول تشکیل مقام ها شمرده است.

گزارشی از سخنرانی آروین صداقت کیش در سمینار «موسیقی و امر دراماتیک» (IV)

صداقت‌کیش ادامه داد: در امر دراماتیک اما این گونه نیست و درون و بیرون با هم یکی می‌شوند. اگر اجازه دهید مثالی در مورد امر هنری بزنم. کسانی که تئاتر بازی می‌کنند رابطه‌شان با متن نمایشی درونی است. یعنی نمی‌توانیم این رابطه را به درونی و بیرونی تقسیم کنیم و بگوییم این شخصیت واقعا وجود دارد و آن شخصیت فقط روی صحنه وجود دارد، همه‌شان وجود دارند. بنابراین این نظام باید با یکدیگر یکی و ادغام شده باشد. اگر به موضوع دادن پول به فروشنده به عنوان یک کنش برگردم، نمی‌توانیم بگوییم الان بیرون این نظام ارتباطی هستیم و نظام داخلی آن با نظام بیرونی‌اش متفاوت است. اگر کسی هم از بیرون به این رویداد نگاه کند فقط در حال نگاه کردن به یک کنش است و مانند موضوع داستان نیست که نتواند داخل آن شود، او هم می‌تواند وارد این کنش شود و مرزی ندارد.

از روزهای گذشته…

سزاریا اوورا

سزاریا اوورا

جزایر کیپ ورده (Cape Verde) (کشوری شامل مجموعه ای از جزایر که در غرب سنگال، در کرانه شرقی آفریقا قرار دارد و اهالی آن پرتغالی و افریقایی هستند.) محل تولد سزاریا اوورا (Cesaria Evora)، بهترین خواننده مورنا (morna) در این کشور است.
کر فلوت تهران در دانشگاه تهران به روی صحنه می رود

کر فلوت تهران در دانشگاه تهران به روی صحنه می رود

کر فلوت تهران در تاریخ اول اسفند ۱۳۹۷ در تالار آوینی دانشگاه تهران به سرپرستی فیروزه نوایی و با رهبری سعید تقدسی آثاری از آهنگسازان دوره های باروک، کلاسیک، رومانتیک و مدرن را به روی صحنه می برد.
نگاهی به جوایز گرمی (II)

نگاهی به جوایز گرمی (II)

در ادامه مطلب قبل راجع به جوایز گرمی باید افزود که این جوایز توسط بسیاری از هنرمندان جدی گرفته نمی شود. چرا که آراء داده شده از طرف هیئت داوران اغلب تا حد زیادی محافظه کارانه می باشد و کمپانیهای ضبط صفحه پشتیبان این جوایز هستند و بسیاری از شناخته شده ترین دسته جوایز مانند بهترین گروه یا بهترین هنرمند، به هنرمندانی تعلق میگیرد که یا در کار خود به خوبی جا افتاده باشند یا توسط کمپانیها به برایشان تبلیغات وسیعی شده باشد.
Ghost Note

Ghost Note

بهترین تعریف برای Ghost Note آن است که نوازنده آنرا بگونه ای اجرا کند که توسط شنونده احساس شود اما شنیده نشود! این نتها معمولآ بسیار آرام و بدون هیچ گونه تاکید خاصی توسط نوازنده اجرا می شوند، این نتها در نوشتار موسیقی همانند نتهای اختیاری در میان دو پرانتز نوشته می شوند. برای آشنایی بیشتر با این نت های موسیقی، بیایید راجع به آن صحبت کنیم.
اصول نوازندگی ویولن (XI)

اصول نوازندگی ویولن (XI)

نگارنده در ادامه سلسله مقالات اصول نوازندگی ویولن؛ از میان الگوهای مختلف آرشه کشی یک راهکار مطلوب و مورد استفاده را پیشنهاد داده و اصول آن را مورد تشریح قرار می دهد. در صورت نیاز، علاقه مندان می توانند با تحقیق از چگونگی سایر روش های مختلف آرشه کشی آشنا گردند.
صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (IV)

صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (IV)

آفرینش گوشه‌های جدید البته کمتر از آفرینش یک دستگاه جدید خارج از حوزه‌ی آفرینش هنری قرار دارد و شواهدی اندک از چنین فعالیتی در تاریخ موسیقی ما باقی مانده است. برای مثال گوشه‌ای هست که به نام «محمد صادق‌ خان» (سرورالملک) ثبت شده است؛ یا در مورد افزوده شدن «گرایلی شستی» توسط آقاحسینقلی روایت‌هایی نقل می‌شود.
فخرالدینی: نتیجه یازده سال زحمت من را از بین بردند

فخرالدینی: نتیجه یازده سال زحمت من را از بین بردند

به نظر من اصلا ایرادی ندارد و کارهای خاطره انگیز هم به نوبه خودش زیبا بود. تکرار کارها به این دلیل بود که خواست مردم این طور است. همچنین نسل جوان هم باید این خاطره‌ها را بشناسند؛ البته کارهای جدید هم اجرا می‌شد. وقتی مردم می‌خواهند که قطعه “ای ‌ایران” را اجرا کنیم و بارها آخر کنسرت فریاد میزنند، “ای ‌ایران” ما هم به احترام مردم، اجرا می‌کنیم؛ به طور کلی نقل ارکستر ملی نقل ملانصرالدین و پسرش بود و هر کاری که می‌کردیم، یک حرف و حدیثی پیش می‌آمد.
بلا بارتوک و اتنوموزیکولوژی (I)

بلا بارتوک و اتنوموزیکولوژی (I)

بلا بارتوک آهنگساز برجسته مجارستانی، یکی از مهمترین موسیقیدانان قرن بیستم می باشد. او به همراه دوست و همکارش زولتان کودالی (Zoltán Kodály) دیگر آهنگساز بزرگ مجار، موسیقی شناسی فرهنگی– اتنوموزیکولوژی (ethnomusicology) را گسترش داد. موسیقی او از ملودیها، مقامها و بافت ریتمهای موسیقی مجار و انواع دیگر موسیقی سنتی نیرو گرفته که او آنرا با تاثیری که از موسیقیدانان معاصرش پذیرفته، ترکیب و سبکی متمایز و منحصر به خویش را خلق کرده است. بارتوک در امپراطوری بزرگ آسترو- مجارستان (Austro-Hungarian) بزرگ شد که بعد از جنگ جهانی اول بر اساس عهدنامه تریونون (Trianon) از مجارستان جدا شد.
گزارش مراسم رونمایی «ردیف میرزاعبدالله به روایت مهدی صلحی» (VI)

گزارش مراسم رونمایی «ردیف میرزاعبدالله به روایت مهدی صلحی» (VI)

مسئلۀ بعدی دربارۀ نت‌کردن ردیف در آن عصر است که به قصد حفظ و نگهداری ردیف به‌عنوان یک میراث انجام شده است و بَعد آموزش. در حالی‌که الآن کاملاً برعکس است. با این‌همه وسایل ضبط و ثبت که امروزه در اختیار داریم مسئلۀ حفظ ردیف‌ها مطرح نیست؛ آموزش آن مطرح است که باید بیشتر به این بُعد توجه شود.
آندراس لیگتی، رهبر ارکستر بوداپست

آندراس لیگتی، رهبر ارکستر بوداپست

آندراس لیگتی (András Ligeti)در سال ۱۹۵۳ در شهر Pecs کشور مجارستان بدنیا آمد و تحصیلات خود را در زمینه نوازندگی ویولن و رهبری در آکادمی Liszt در شهر بوداپست گذراند. وی جایزه نفر اول مسابقات ویولون Leo Weiner را در سال ۱۹۸۰ که در Bloomington برگزار میشد بدست آورد. آندراس در سال ۱۹۷۹ و در رشته رهبری ارکستر فارغ التحصیل شد و بدلیل کسب نمرات بالا و ممتاز توانست بورس تحصیلی بدست آورد و زیر نظر Osterreichern در وین اتریش مشغول به تکمیل آموخته های خود نماید که بعدا این آموزشها را زیر نظر Igor Markevich ادامه داد.