تجزیه و تحلیل مجموعه‌ی ایرانی‌ها (I)

آلبوم
آلبوم "تمرین تونال"
«تمرین تونال» نام اولین اثر موسیقایی منتشر شده از «حمیدرضا اردلان» است.

این سی‌دی، به گفته‌ی خود آهنگساز۱، بخشی از مجموعه‌ی بزرگ‌تری از آثار او است که در آینده به تدریج منتشر خواهد شد.

هشت تراک بر روی این سی‌دی موجود است؛ ایرانی ۱ تا ۵ که یک مجموعه‌ی به هم پیوسته‌اند، «تمرین تونال»، «بلغز» و «نمی‌دانم».

در این نوشتار سعی بر این است که به آنالیز مختصر مجموعه‌ی ایرانی‌ها پرداخته شود.

ایرانی ۱٫

اولین چیزی که در این قطعه جلب توجه می‌کند، آغاز‌ش با صدای تمبک آن هم با موتیف ریتمیک بسیار آشنا و حتا معمولی‌ِ موسیقی ایرانی است.

شنونده‌ی احتمالا آشنا که پیش‌تر از طریق نام سی‌دی پیش‌فرض ذهنی نوعی موسیقی متفاوت را همراه دارد، با شنیدن این موتیف غافلگیر می‌شود.

اما به نظر می‌رسد این موتیف در اعلام نقش ساز تنبک در مجموعه‌ی ایرانی‌ها جایگاه محوری دارد.

پس از سه میزان، کمانچه با موتیف دیگری که بسیار شبیه یکی از پیش‌درآمد‌های دشتی است، آغاز می‌کند (نمونه‌ی شماره ۱)۲ این موتیف ماده‌ی اصلی بسط در «ایرانی ۱» را پدید آورده است به گونه‌ای که تا پایان قطعه (و حتا در قسمت‌های بعدی) به تناوب آن را می‌شنویم.




نمونه ی ۱٫
بقیه‌ی سازها به گونه‌ای که پراکنده به نظر می‌رسد دو کارکرد متفاوت پیدا می‌کنند؛ اول تکرار موتیف شماره‌ی ۱ در فواصل متفاوت، که در به وجود آوردن ساختار متقارن جملات قطعه نقش موثری دارد و دوم آفریدن فضای هارمونیک آشفته‌ی مورد نظر آهنگساز. تکرار که در بسط و گسترش الگو‌های در موسیقی ایرانی نقش مهمی دارد در ایرانی ۱ نیز حضوری پر رنگ یافته است، موتیف شماره‌ی ۱ گاه به طور کامل و گاه با تغییر سرعت اجرا (حتا تا ۳ برابر) و ارتفاع و گاهی نیز با تغییرات جزیی در ساختار ملودیکش به گوش می‌رسد.

در نمونه‌ی ۲ اجرای بسیار سریع شده‌ی همین موتیف را بر محدوده‌ی نزدیک به خرک کمانچه می‌بینیم این تکرار که از ۲:۲۷ پس از شروع قطعه شنیده می‌شود بسیار جالب است، چرا که آهنگساز با استفاده از سرعت بسیار بالا همان الگوی موتیف ۱ را از لحاظ ریتمیک بازسازی می‌کند.

نمونه ی ۲٫
در نمونه‌ی ۳ و ۴ برخی تغییرات موتیف ۱ در ایرانی ۱، مشاهده می‌شود نکته‌ی جالب توجه در این تغییرات این است که بیشتر در قسمت انتها‌یی موتیف رخ داده‌اند. اما موتیف ۱ که خود از دیدگاه موسیقی ایرانی بخشی ناقص از یک جمله‌ی کامل است (به این دلیل که نیمه‌ی فرودی این جمله را نمی‌شنویم) به وسیله‌ی نوعی ساختار سوال و جواب نیمه‌ی گم شده‌ی خویش را در صدا و طرح‌های سازهای دیگر می‌یابد و از این طریق به حل کامل دست پیدا می‌کند.


درست در همین جا است که آهنگساز با دادن آزادی عمل به نوازندگان انتظار ظهور برخوردی خلاق با قطعه (برخوردی که تا حدودی شبیه بداهه نوازی در موسیقی ایرانی است) را داشته است. نمونه‌های ۵ و ۶ نشان ‌دهنده‌ی این تکنیک هستند.


ایرانی ۲٫
«ایرانی ۲» در ادامه‌ی قطعه‌ی پیش از خود می‌آید و به حدی متصل با قطعه‌ی قبلی است که به نظر می‌رسد جدا کردن و قرار دادنش در یک تراک جداگانه کار درستی نبوده است، اما این فضا با ظاهر شدن بخشی از جمله‌ی اول درآمد شور تغییر می‌کند (نمونه‌ی ۷) این موتیف را دو بار و سپس قسمت بعدی آن را (نمونه‌ی ۸) چند بار و با تغییرات مختصر پشت سرهم می‌شنویم اما فرود جمله باز هم مانند قطعه‌ی پیش مشخص نیست و به جای فرود دوباره به نمونه‌ی ۷ و تکرار آن در فواصل مختلف می‌پردازد تا سر انجام پس از ۶ بار تکرار نمونه‌‌ی ۷ با شبه فرود نی کامل می‌شود (نمونه‌ی ۹).

در ایرانی ۲ ساز نی تقریبا همه جا نقش اتمام جملات موسیقی را بر عهده دارد. هر چه قطعه پیشتر می‌رود پاسخ نمونه‌ی ۷ مبهم‌تر می‌شود تا جایی که تقریبا در انتهای قطعه کاملا به فضایی سردرگم منتهی می‌شود (نمونه‌ی ۱۰)۳٫

حضور صدای بم‌تار که بنا به گفته‌ی خود آهنگساز با آرشه نواخته شده در تمام این قسمت قابل شنیدن است و یکی از نکات جالب توجه این قسمت است که بستر هارمونیک این قطعه را به وجود آورده. اگر شنونده کمی به صدای کمی نامانوس این بم‌تار توجه کند در ‌می‌یابد که همان الگوی نمونه‌ی ۷ که بسیار بم و کند شده است اجرا می‌شود در واقع از خود ملودی‌ها برای ایجاد صداهای همراه یا گذر از هارمونی مرسوم استفاده شده است. ایرانی ۲ با همان جمله‌ی قسمت اول درآمد شور به پایان می‌رسد و انتظار شنونده‌ی معتاد به عادت‌های معمول موسیقی ایرانی را برای فرود در پایان قطعه ناکام می‌گذارد.

فرهنگ و آهنگ شماره‌ ۱۴

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

قلب مشکاتیان برای مردم می‌طپید (I)

در بحبوحۀ جریان سنت‌گرایی در موسیقی ایرانی، پرویز مشکاتیان از نیشابور به تهران آمد. در مهم‌ترین پایگاه ترویج بازگشت به سنت‌های موسیقی به آموختن سنتور و ردیف موسیقی ایرانی پرداخت ولی از پایگاهی که برای اولین‌بار اصطلاح «موسیقی سنتی» را در ایران باب کرد، هنرمند خلاقی به ظهور رسید که سال‌ها هنر بدیع و ایده‌های ناب او، تحسین اهل هنر و اقشار مختلف اجتماع ایران را برانگیخت. اینکه چرا مشکاتیان با وجود تحصیل در مراکز یادشده، وارد مسیر مغلوط کهنه‌پرستی و سنت‌طلبی نشد و امروز (جدا از مبحث تئوری موسیقی ایرانی) می‌توان او را ادامه‌دهندۀ روش علینقی وزیری دانست، موضوع این نوشتار است.

یادداشتی بر آلبوم «مجنون زمانه»

هم باید اهل ریاضت و مراقبه باشی و هم بخواهی خود را به تنگنای صبوری بیازمایی. چنین اگر بود، یک بار چهل دقیقه آنچه را در «مجنونِ زمانه» موسیقی نامیده شده چله می‌نشینی، با سِیلی از پرسش‌ها در سر، آمرزیده برمی‌خیزی.

از روزهای گذشته…

توضیحاتی در مورد مرور آقای بهرنگ نیک آئین (II)

توضیحاتی در مورد مرور آقای بهرنگ نیک آئین (II)

در این جا در دو مورد سوء تفاهم ایجاد شده است؛ یکم علت وجود صداهای فرعی و دوم نقش جنسیت ها در مقام. از ص ۶۰ تا ۷۵ مقام های ماهور و سه گاه (با استناد به ردیف ها و ترانه ها) بررسی شده اند. این بررسی با تئوری «مقام های دودانگی» که در حال حاضر در ایران رواج یافته است، مقایسه شده و نشان می دهد که مقام ها از دو دانگ یا «سلول» های دیگری هم ساخته نشده اند. نقش صدا ها به ترتیب اهمیتشان در صفحه ۵۹ تعریف شده است: صداهای فرعی مشخص کننده حدود مقام هستند.
تأملی بر آموزش گیتار کلاسیک در ایران (II)

تأملی بر آموزش گیتار کلاسیک در ایران (II)

از دانشگاه‌ها انتظار می‌رود در زمینه‌ی تدوین، تألیف و ترجمه‌ی منابع موسیقی، از متد گرفته تا مقالات مربوط به موسیقی و مطالعات بینارشته‌ای فعال باشند؛ نکته‌ای که متأسفانه در کشور ما به‌شدت از آن غفلت شده است. در دیگر کشورها بسیاری از دارندگان مدارک دانشگاهی و کنسرواتواری موسیقی در سال چند کنسرت برگزار می‌کنند و فعالیتشان فراتر از تدریس است. در کشور ما هرچند عده‌ای اندک نوازندگی گیتار را بر تدریس ترجیح می‌دهند، ولی اغلب مدرسان بیش از «مخاطب» که مربوط است به اجرا، به «هنرجو» فکر می‌کنند. اکنون بجاست که بپرسیم، هنرجو کیست و چه خصوصیاتی دارد؟
والی: موسیقی دستگاهی یک سیستم وسیع است

والی: موسیقی دستگاهی یک سیستم وسیع است

باید در سیستم آموزش و پرورش به صورت موازی هر دو سیستم را تدریس کرد یعنی ما موسیقی ایرانی را درس می دهیم و در کنارش هارمونی و کنترپوان را هم تدریس می کنیم. مسئله من استتیک و زیبایی شناسی موسیقی ایران است؛ امروز حرکت های مهمی در موسیقی ایران بوجود آمده است، مثلا آقای علیزاده در میان قطعاتشان،‌ آثار بسیار زیبایی دارند که از یک نوع پلی فنی موسیقی ایرانی بهره گرفته است، همینطور آقایان شجریان. این پلی فنی به صورت پنهان در موسیقی قدیم ایران نیز وجود داشته است، منتها چون ما تحت تاثیر موسیقی غربی بوده ایم این پلی فنی را ندیده ایم که به صورت واخوان ها، به صورت فواصلی که به طور موازی حرکت می کنند در موسیقی ترکمن صحرا و خراسان، امروز هم شنیده می شوند.
یادداشتی بر آلبوم «هنوز آواز»

یادداشتی بر آلبوم «هنوز آواز»

خانه‌هایی کنار هم ساخته‌شده، با یک معماریِ دست ‌کم دویست ‌ساله و استادانه؛ دستگاه‌ها را به مسامحه چنین بیانگاریم. می‌توان به شکل‌های مختلف این خانه‌های قدیمی را سیاحت کرد. از جمله با ساز و آواز که به تنهایی یا باهم، در اجراهایی منفرد، بارها و بارها، داخل یک خانه را می‌آرایند؛ رنگ می‌زنند، می‌چینند و قدم به قدم‌اش را به مشتاقان‌اش نشان می‌دهند.
پاسخی به نوشته علیرضا جواهری در مورد خواننده سالاری (II)

پاسخی به نوشته علیرضا جواهری در مورد خواننده سالاری (II)

حال من مسئله‏اى دیگر را مطرح مى‏کنم آن آثار نه به خاطر علیزاده و مشکاتیان و لطفى و… و نه به خاطر شجریان و یا ناظرى و… ماندگار شد. بلکه به خاطر همدلى این هنرمندان با مردم بود. یعنى آنها آن چیزى را ساختند و خواندند که مردم نیاز داشتند نه آن چه را که دلشان مى‏خواست. این مردم هستند که آثار را باید ماندگار بدانند یا بى‏اثر.
رهبری: ناکسوس «نوحه خوان» را منتشر می کند

رهبری: ناکسوس «نوحه خوان» را منتشر می کند

انتشارات ناکسوس در ماه جولای امسال اثری از علی رهبری با عنوان «نوحه خوان» را منتشر می کند. با وجود اینکه علی رهبری از جوانی آثار موفقی را در ژانر موسیقی کلاسیک و ارکسترال تصنیف کرده است و بیش از ۲۰۰ سی دیِ رهبری ارکستر با انتشارات ناکسوس دارد، تا امروز هیچ اثر آهنگسازی شده از او توسط انتشارات ناکسوس منتشر نشده است. درباره این اتفاق جدید امروز با این آهنگساز و رهبر کهنه کار گفتگو می کنیم:
نگاهی به آلبوم و کنسرت «به زمین و آفتاب» (I)

نگاهی به آلبوم و کنسرت «به زمین و آفتاب» (I)

مدتی است که از اجرای کنسرت “به زمین و آفتاب” ساخته دکتر سعید شریفیان و همینطور انتشار این اثر می گذرد. شنونده آشنا با موسیقی با مرور آثار این آهنگساز به خوبی درمی یابد که او هرگز در یک جا نمانده است و با استفاده از مد گردی های مختلف در دستگاه های موسیقی ایرانی و نیز استفاده از تکنیک های روز موسیقی دنیا، فضای موسیقی گذشتگان را با دانش خود درنوردیده و با شکستن قواعد پذیرفته شده، چه در موسیقی کلاسیک غربی و چه در موسیقی دستگاهی ایران، علاوه بر تاکید این نکته که «ذات هنر عدم سکون و حرکت به سوی کشف ناشناخته هاست»، با رویکردی مدرن آثاری بسیار منحصر بفرد را بوجود آورده است و این به معنای رسیدن به سطحی عالی در توانایی هنری است.
نگاهی گذرا به جریان بندی های موسیقی ایران؛ به بهانه سالروز درگذشت پرویز مشکاتیان (I)

نگاهی گذرا به جریان بندی های موسیقی ایران؛ به بهانه سالروز درگذشت پرویز مشکاتیان (I)

شاید تنها یک جمله باشد؛ ولی نه تنها یک جمله نیست. نهان‌های بسیاری از کنار این جمله بر خواهند گذشت:«مشکاتیان دیگر از خواب بر نخواست.» اگر دنیای مردگان تشریفاتی همچون دنیای زندگان داشته باشد، بسیاری به پیشوازش خواهند آمد. تمام رفتگان موسیقی و بسیاری از مشاهیر ادبیات به احترامش از جا بلند می‌شوند و کلاه از سر بر می‌دارند که کارهای او جزو طلایی‌ترین آثار موسیقی ایران بود. از حافظ و آقا علی اکبر خان فراهانی بگیر تا روح الله خالقی و حتی نورعلی برومند…
موسیقی نزد ایرانیان در ۱۸۸۵ میلادی (VI)

موسیقی نزد ایرانیان در ۱۸۸۵ میلادی (VI)

شاگردان واحد اول، پیش از برآمدن آفتاب بر می‌خواستند و به میدان مشق می‌رفتند و از مسیو لومر، موسیقی نظامی و فن رهبری و فرماندهی را تعلیم می‌گرفتند. شاگردانی که مدت شش سال زیر نظر مستقیم لومر تحصیل کرده بودند، ا‌فرادی ورزیده و کارآمده شده بودند، نه فقط در نواختن یک ساز بلکه نواختن تمام سازها مهارت پیدا کرده بودند.
ژان میشل ژار

ژان میشل ژار

حتما” برای شما جالب خواهد بود اگر بدانید که ژان میشل ژار فرزند موریس ژار آهنگساز مشهور هالیوود می باشد. از جمله کارهای بزرگ موریس ژار می توان به موسیقی فیلم های موفقی چون لورنس عربستان، محمد رسول الله، روح و … اشاره کرد.