موسیقی سمفونیک ایرانی (قسمت دوم)

غلامحسین مین باشیان در میان نوازندگان ارکستر اداره موسیقی کشور
غلامحسین مین باشیان در میان نوازندگان ارکستر اداره موسیقی کشور
البته نباید این نکته را از نظر دور داشت که بحث فرهنگ پذیری و تعامل فرهنگی ملت ها در دوره های متفاوت تاریخی، امری انکار ناپدیر و حتی ضروری و مبارک است. صحبت ما بر سر «چگونگی» این فرهنگ پذیری است. چه بسا، آن چنان که پیداست به عنوان نمونه، موسیقی غرب نیز هیچ گاه از تأثیر فرهنگ موسیقایی سایر ملل بی نصیب نمانده است و در ادوار مختلف نیز به کرّات این اثر گذاری فرهنگی بر موسیقی غرب، مورد استقبال عالمان و فرهنگ دوستان آن قرار گرفته است.

کافی است که به هم ریشه بودن اصطلاحات جاری موسیقی غربی و موسیقی ایرانی نیم نگاهی بیفکنیم؛ (صوت ، ابعاد، ادوار و اوزان) از منظر زبان شناسی در کنار گروه واژگان (ملودی ، نت ، اکتاو و…) جای می گیرند. یا در بسیاری از دائره المعارف های مشهور و در آثار بسیاری از تاریخ شناسان موزیکولوژیست های غربی، از تأثیر موسیقی کلیسایی بیزانس و ملودی های سوری- فلسطینی بر گرفته از فرهنگ یهودیت (متأثر از فرهنگ هلنیسم) بر «آوازهای سنت گریگوری» سخن بسیار رفته است.

هم چنین پیدایش فرم های آوازی دوران ابتدایی باروک را به موسیقی خاص مدیترانه ی شرقی نسبت می دهند و نیز در دوران بعدی خواستگاه آفرینش آثاری چون «ترانه ی زمین» اثر گوستاو مالررا می توان در بطن فلسفه و عرفان شرقی جستجو نمود. (چنان که از یادداشت های گوستاو مالر بر می آید، وی اثر «ترانه ی زمین» را بر اساس کتابی با عنوان فلوت چینی نوشته ی هانس بتگه و در شش موومان برای ارکستر و تک خوان ها آفرید. مضمون کتاب مذکور، اقتباسی آزاد از یک منظومه ی تغزّلی چینی بود. )

***

با این وجود با ظهور طبقه ی متوسط در قرن هجدهم و فراگیری تبعات دوران روشنگری (enlightenment)، جنبش تنویر افکار و آزادی از بند خرافات طغیان خود را علیه انتقادات مابعدالطبیعه ی معمول، آیین و مراسم سنتی و تشریفاتی و با تأکید بر تعلیم و تربیت همگانی و توجه به آزادی های فردی انسان ها، در سرتاسر اروپای آن زمان بر کلیه ی جریان های فکری و فرهنگی و هنری تحمیل نمود.

از آن جا که جریان فوق، کاملاً بر وجوه پراتیک و تجربیات عینی استوار بود و برابری و تکامل از اصول اوّلیه آن به شمار می آمد، گام های بسیار پرثمری در راه عمومی کردن هنر ها و به طور کلی فرهنگ، فلسفه و معارف آن روزگار برداشته شد و به تدریج آگاهی و تسلط بر علم و هنر و فلسفه و ادبیات از انحصار متخصصان اندک شمار و از درون عمارت های شکوهمند سلطنتی به میان توده های مردم آورده شد.

این چنین بود که از درون یک چنین جریان تدریجی، سازگار و هویت مندانه، روز به روز بر شمار شنوندگان و دوستداران موسیقی و هنرهای کلاسیک افزوده می شد و موزیسین های آماتور نیز راه رشد و شکوفایی در برابر دیدگان خود هموارتر از گذشته می دیدند.

در بازه ی زمانی سال های ۱۷۲۵ تا انقلاب کبیر فرانسه، کنسرت های عمومی پرمخاطبی زیر عنوان کنسرت معنوی (concert spiritual) عموماً در روزهای عید پاک برگزار می شد و از قِبل برپایی سایر برنامه های فرهنگی ویژه ی عموم، مردم هر چه بیشتر با موسیقی مذهبی انس و الفت می یافتند. در این رابطه بود که حاکمیت نا محدود و آزادی ملودی که اغلب دارای آکومپانیمان ساده ای نیز بودند بر فرهنگ موسیقایی آن زمان اعمال می شد و مردم شهرهای اروپایی در نتیجه ی ساده تر شدن فرم ها و مؤلفه های سبک شناختی، به دید متناسب و سازنده ای از زیبایی شناسی ملودیک دست پیدا می کردند.

اما همانند هر پدیده ی تازه واردی، موسیقی هم دچار بیماری صعب العلاج توسعه ی از بالا گردید. همان تفکری که تجدد، ترقی و بالیدن هر پدیده ای را در منیّت و اندیشه ی متولیان بالا خلاصه می کند و با قالب های فرهنگی، زمینه های اجتماعی و پیامدهای ناگوار «توسعه ی آمرانه» کاری ندارد. توسعه ی از بالا همواره محکوم و محتوم به شکست و نافرجامی بوده است و اکنون نیز ناکارآمدی بخشنامه های رسمی و سیاست های خوش باورانه ی دولتی در هر زمینه ای آشکار شده است.

می توان با اطمینان کامل چنین اظهار داشت که مهمترین و نخستین منزلگاه برای رواج موسیقی غربی و تأثیر گذاری آن بر موسیقی ایران، بی تردید موسیقی نظام بوده است که از مجرای سازمان های وابسته به دولت و قشون نظامی به کشور راه یافت.

یک دیدگاه

  • افشین باستانی
    ارسال شده در دی ۷, ۱۳۸۶ در ۱:۰۸ ق.ظ

    سلام.بسیار تشکر می کنم از مقاله ی زیبا و قلم فصیح و روان دکتر یحیی. اطلاعات کامل ایشان و تسلط بر بحث بسیار عالی است. من هم معتقدم این توسعه ی به اصطلاح بخش نامه ای همه ی دارایی فرهنگی ما را به تاراج برده است.آخر در کدام کشور پیشرفته با بخش نامه و شعار هنر موسیقی پیشرفت کرد.درست است،بسیاری از مدیران هنوز در خیال خود می خواهند کارهای بزرگ و انجام بدن و اوتوپیا بسازن. اتوپیا سازی آن هم در موسیقی ، همیشه به بیراهه رفته است.در این جا کاملا با نظر نویسنده موافقم که پیشرفت موسیقی در غرب از جنبش های فکری آن ها ریشه گرفته است، اما سوال این جاست که آیا در عصر تکنولژی و ارتباطات آیا نمی توان این مسیر را کوتاه کرد؟

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پهلوگرفته بر ساحل اقیانوس موسیقی ایران (IV)

دلیل اینکه این کارها را کرده‌ام این است که من اساساً از سال ۲۰۰۰ از سیستم موسیقی اروپا بریده‌ام. از سال ۲۰۰۰ به‌غیراز چند تک قطعه پراکنده که در سیستم موسیقی اروپایی است دیگر از سیستم موسیقی اروپا استفاده نمی‌کنم. و تماماً از سیستم موسیقی ایران در نوشتن قطعات استفاده می‌کنم. اولین کارهایی که در نوشتن آنها از موسیقی ایرانی استفاده کردم همین مجموعه کارهای خوشنویسی بود که اولین سری این مجموعه را برای سازهای زهی نوشتم. چراکه ربع پرده‌ها را به‌خوبی می‌توانند بزنند. بعدها برای سازهای بادی هم شروع به نوشتن کردم. به‌طور مثال «خوشنویسی شماره ۷» برای سه فلوت هست. بعدتر یک نسخه آن را برای فلوت و الکترونیک نوشتم که فلوت ۲ و ۳ را در استودیو ضبط کردیم و فلوت شماره یک زنده اجرا می‌شود و از طریق بلندگوها صدای فلوت ۲ و ۳ پخش می‌گردد. این قطعه در تهران از طریق خانم «فیروزه نوایی» سال گذشته در فستیوال «موسیقی معاصر ایران» اجرا شد. اسم این قطعه هست «کیسمت» یا همان «قسمت».

منبعی قابل اتکا و بنیادین در شناخت موسیقی (II)

همین ویژگی‌هاست که موجب شده است این کتاب بارها تجدید چاپ و روزآمد شود و هنوز نیز پس از گذشت چهار دهه کماکان به‌عنوان یکی از پُرطرفدارترین منابع اصلی برای درس‌های آشنایی با موسیقی ــ البته با تمرکز بر موسیقی کلاسیک یا هنری غربی ــ کاربرد و رواج داشته باشد.

از روزهای گذشته…

موسیقی وزیری (I)

موسیقی وزیری (I)

مطلبی که پیش رو دارید سندی است مربوط به ۸۶ سال پیش که نظر یکی از بینندگان کنسرت وزیری را در اولین سالهای اجرای موسیقی ارکسترال در ایران نشان می دهد. این نوشته در مجله «آینده» در سال ۱۳۰۴ به قلم شخصی به نام دشتی (نام کوچک قید نشده است) نوشته شده است که خواندن آن برای شناخت اوضاع موسیقی در آن دوره خالی از لطف نیست؛ لازم به یاد آوری است که عده زیادی هم خطابه های تندی در رد موسیقی ونگاه وزیری در همان دوره نوشته اند و حتی با صفت هایی مانند «گوش خراش» از اجرای ارکستری او یاد کرده اند؛ هرچند جدا از کیفیت اثر نوشته شده توسط وزیری، نباید فراموش کرد که بیشتر نوازندگان ارکستر اولین تجربیات اجرای صحنه خود را پشت سر میگذاشته اند. (سردبیر)
پل

پل

بریدج (پل) معمولا” به قسمتی از موسیقی گفته می شود که برای ایجاد کنتراست در قطعه قرار داده می شود. بسیاری از موسیقیدانان بجای اصطلاح بریدج از عباراتی مانند کانال، قسمت B و یا حتی قسمت میانی استفاده میکنند. یک بریدج کلاسیک معمولا” – و نه لزوما” – از ۸ میزان تشکیل می شود و در فرمهایی مانند AABA یا ABAC و … استفاده می شود، همچنین در برخی موارد ریدج ممکن است دوبار بکار برده شود مانند فرم ABAB. (در اینجا منظور از B قسمت بریدج از موسیقی است)
ریتم در موسیقی جز – قسمت اول

ریتم در موسیقی جز – قسمت اول

هنگامی که شما به موسیقی گوش می دهید المانهای بسیاری دست به دست هم می دهند تا سبک و نوع موسیقی را مشخص کنند. از رنگ آمیزی سازها گرفته تا مشخصه های ملودی، هارمونی، ریتم و … موسیقی Jazz نیز از این قاعده مستثنا نیست، اما ممکن است تعجب کنید اگر بدانید که به نظر بسیاری از اهل موسیقی، آنچه در موسیقی در Jazz مهمتر از قطعه نوشته شده روی کاغذ است، به نحوه اجرای قطعه توسط نوازنده بر می گردد و…
کلودیو آبادو در هشتاد سالگی درگذشت

کلودیو آبادو در هشتاد سالگی درگذشت

کلودیو آبادو رهبر هشتاد ساله ایتالیایی امروز صبح پس چندین ماه مقاومت در برابر بیماری در منزلش در بولونیا در ایتالیا درگذشت. به گفته خانواده اش او در آرامش و در حضور اعضای خانواده اش چشم از جهان فرو بست. آبادو از سوی رئیس جمهور این کشور به عنوان سناتور مادام العمر پارلمان گمارده شده بود. مردم ایتالیا او را یکی از بزرگترین و قابل احترام ترین شخصیت های فرهنگی این کشور به شمار می آورند.
وان موریسون، نوری در تاریکی (V)

وان موریسون، نوری در تاریکی (V)

آلبوم سال ۱۹۷۴ وی به نام “برای توقف کردن بسیار دیر است” اجرای زنده ای داشت که در لیست بهترین آلبومهای با اجرای زنده مقام اول را کسب کرد. در ۲۱ جولای ۱۹۹۰ موریسون به راجر واترز (Roger Waters) در اجرای بسیار بزرگ دیوار برلین با جمعیت سیصد هزار تا یک میلیون و نیم نفر حضور یافت که این اجرا به طور هم زمان از تلویزیون پخش شد و موریسون در این کنسرت بزرگ “خواب راحت” را خواند.
تاثیر موسیقی بر مغز انسان

تاثیر موسیقی بر مغز انسان

موسیقی روح را به حرکت وامی دارد و قادر است تاثیرات قوی و متفاوتی بر جای بگذارد، می تواند انسان را آرام و یا هیجان زده کند. به راستی موسیقی چگونه ما را تحت تاثیر قرار می دهد؟ موسیقی می تواند به روش های مختلف مورد استفاده قرار بگیرد، در علم پزشکی به عنوان یک منبع تحقیقاتی و نیز برای درمان امراضی چون حملات ناگهانی، فشار خون پایین، بیماری های روانی، افسردگی، بی خوابی و به طور کلی می توان گفت به عنوان عامل موثر در بهبود سریع تر بیماری ها، به کار می رود.
همراه با موسیقی تا آخرین لحظه

همراه با موسیقی تا آخرین لحظه

فریدون ناصری رهبر دائم ارکستر سمفونیک تهران جمعه هفدهم تیر ماه در بیمارستان مدائن تهران درگذشت. وی در سال ۱۳۶۹ در مراسمی که به مناسبت بزرگداشت مرتضی حنانه رهبر و دوست دیرینه او، برگزار شده بود، برای اولین بار هدایت ارکستر سمفونیک تهران را به دست گرفت.
Neapolitan 6th

Neapolitan 6th

شاید نام آکورد ناپولیتن شش را شنیده باشید، وجه نامگذاری این آکورد به احتمال زیاد به این جهت بوده است که در قرون ۱۷ و ۱۸ بخصوص در دوران باروک به کررات در اپراهای شهر ناپل ایتالیا استفاده می شده است. این آکورد معمولا” در مواقعی که اپرا حالت درام و مهیج به خود می گرفته است کاربرد بسیار داشته.
امشب و فردا شب کوارتت شهرزاد به روی صحنه می رود

امشب و فردا شب کوارتت شهرزاد به روی صحنه می رود

امشب و فردا شب کوارتت شهرزاد در این کنسرت منتخبی از آثار محمدسعید شریفیان همچون فانتزی برای پیانو، تصاویر روستایی، کوارتت زهی، شب دریای موج برای سولوی ویولن – نکتورن برای فلوت و پیانو و ۴ قطعه گرگانی را اجرا خواهد کرد.
پرسشی از پیمان سلطانی، رهبر ارکستر ملل

پرسشی از پیمان سلطانی، رهبر ارکستر ملل

چند سالی است که شاهد تشکیل ارکستر موسیقی ملل، متشکل از تعداد بسیاری ازجوانان نسل نوی موسیقی ایرانی هستیم که با استقبال چشمگیر دوستداران موسیقی همراه بوده است. دوصد افسوس که عدم حمایت از این ارکستر منجر به فعالیت منقطع و با وقفه این ارکستر گشته است. بگذریم… در شرایطی که کم تر کسی در چنین شرایطی جرات نزدیک شدن به چنین عرصه ای را دارد و اکثر هنرمندان سعی بر جمع و جور کردن گروهی کوچک و نقلی دارند تا راحت تر بتوانند سفر خارجه بروند و از قبل اشاعه موسیقی ایرانی با کیسه پر درم بازگردند… مجریان این ارکستر (ارکستر ملل) و رهبر آن (که با شناختی که از ایشان دارم در دو زمینه موسیقی ایرانی و غربی اگاه و فعال میباشند) از نسل جوان میباشند، با عشق، گرما بخش دلهای کسانی است که به هر صورت در صدد خدمت به موسیقی برآمده اند.