گفتگوی هارمونیک

بخش سوم با استفاده از منابع تاریخی، به پیگیری اصطلاح «آواز» در متون فارسی دورهٔ قاجار تا سال ۱۲۷۹ خواهد پرداخت. فصل هفتم متون موسیقایی فارسی را بررسی می‌کند. بخش اول این فصل شامل متن‌هایی مربوط به حوزۀ موسیقی است که در آن «آواز» به عنوان اصطلاحی رایج برای اشاره به مدها به کار گرفته شده است. این نوشته‌ها بیشتر رساله‌ها و متون موسیقایی هستند که شرحی از دستگاه‌ها را شامل می‌شوند. در ادامه اطلاعاتی از منابع غیرموسیقایی گردآوری شده است که نمونه‌های استفادهٔ «آواز» برای اشاره به مُد در مفهوم عام آن هستند. متون غیرموسیقایی به دلیل نشان دادن استفادهٔ روزمره و عام از اصطلاحات موسیقی، مکمل مهمی برای متون موسیقایی هستند. سفرنامه‌های اشراف ایرانی و خانواده سلطنتی همچون ناصرالدین‌شاه از جملهٔ متون نام‌برده محسوب می‌شوند.

مهدی برکشلی (۱۲۹۰-۱۳۶۶) رساله دکتری خود را در دهۀ بیست شمسی در رشتهٔ فیزیک صوت و با موضوع فواصل موسیقی ایرانی در دانشگاه سوربن و اکس‌ماریس به انجام رساند. زاون هاکوپیان (۱۲۷۵-۱۳۷۰) به دنبال برکشلی، رسالهٔ دکتری خود را در سال ۱۳۳۳ در رشتهٔ موزیکولوژی در دانشگاه استراسبورگ ارائه داد.

آن‌ وقت‌ها سال‌ها و سال‌های پیش- بیش از ۶۰ سال پیش- کمتر خانواده‌ای رضا می‌داد که فرزندش ساز به دست گیرد و اگر شوق موسیقی داشت پنهان از محله، استادی ممتاز برایش به خانه می‌آمد تا قوم و خویش باخبر نشود و به مطربی متهمش نکند! برادر بزرگم شاهزاده ابوالفتح میرزا هرمزی، از شاگردان خوب میرزا حسین‌قلی بود. بسیار خوب ساز می‌زد و من به عشق او ساز به دست گرفتم و الفبای موسیقی را در نزد او آموختم و چون ابتدا جرات رفتن به محضر درویش‌خان را نداشتم از یکی از شاگردان استاد که دوست و هم محل من بود، خواستم درس‌هایی را که یاد می‌گیرد به‌ من بیاموزد. او گفت سازی بخر و بیا. ساز را گرفتم و شروع کردم به زدن، بعد از مدتی که گذشت گفت باید جلسه‌‌ای سه‌زار به من بدهی. گفتم چرا؟ گفت آن‌قدر که من پیش درویش‌خان یاد می‌گیرم تو هر جلسه ۵ درس بیشتر یاد می‌گیری. آنجا قاعده دارد هرکس یک ربع بیشتر نمی نشیند ولی تو یک ساعت می‌نشینی و می‌زنی.

امروز بخش‌هایی از وصیت‌نامه دلکش خواننده برجسته موسیقی دستگاهی ایران را که در آذرماه ۱۳۴۹ در هفته‌نامه سپید و سیاه چاپ شده را می‌خوانید

چنان‌که در مقدمۀ مؤلف آمده این کتاب بر اثر آزمایش و تدریس دوازده‌سالۀ او در هنرستان موسیقی نگاشته شده و کوشیده تا مطالب آن سهل و ساده باشد و برای آموختن آن تاحدّی که ممکن است محتاج به معلم نباشد و بدین‌جهت آن‌را «خودآموز موسیقی» نامیده است. مؤلف در این کتاب سعی کرده قواعد و علاماتی را مطرح کند که بیشتر مورد احتیاج نوآموزان است و اجمال و رویکرد آموزشی را در آن رعایت کند.

چهارمین بخش این کتاب بر مبنای اطلاعات موجود بر روی برچسب صفحات یازده دورهٔ ضبط صفحه از سه شرکت مختلف است. از جملهٔ آن‌ها، پنج فهرست قدیمی متعلق به ضبط سال‌های ۱۲۸۵، ۱۲۸۷، ۱۲۸۸، و ۱۲۹۱ شمسی است که توسط شرکت گرامافون صورت گرفتند. ضبط‌های مربوط به سال ۱۲۸۵ در همان سال به‌صورت صفحاتی یک‌رو تولید، و سال ۱۲۸۷ به‌صورت صفحات دو‌رو بازنشر و بدین‌ترتیب این ضبط‌ها دارای دو فهرست شدند (گرامافون ۱۲۸۵، ۱۲۸۷، ۱۲۸۸، و ۱۲۹۱). همچنین دو فهرست دیگر دربردارندهٔ اطلاعات مجالس ضبط سال ۱۲۸۸، ۱۲۹۱، و ۱۲۹۲ هستند (گرامافون).

نوشتار پیش‌رو مصاحبه‌ای است که پیشتر در صدمین شماره مجله «تماشا» در سال ۱۳۵۱ منتشر شده است. در این مصاحبه، بانو مهشیده فرح‌بخش با سعید هرمزی گفت‌وگو کرده است. استاد هرمزی (۱۳۵۵-۱۲۷۶) در تهران متولد شد. تار را نزد درویش‌خان آموخت ولی بعدها به نواختن سه‌تار روی آورد که خود دلیل آن را در مصاحبه می‌گوید. آثاری از وی به دعوت دکتر داریوش صفوت، در مرکز حفظ و اشاعه ضبط شد. همچنین در سال ۱۳۸۲ ردیف مستقلی از این هنرمند توسط انتشارات ماهور منتشر شد که بنا به نظر صاحب‌نظران می‌توان آن را متاثر از دو ردیفِ میرزاعبدالله و به ویژه آقا حسینقلی دانست. اهمیت زیست هنری هرمزی فقط به مشق تار نزد درویش‌خان و ردیف به یادگار مانده از او خلاصه نمی‌شود؛ هرمزی مدتی در مرکز حفظ و اشاعه به آموزش جوانانی همت گماشت که از میان آن‌ها می‌توان محمدرضا لطفی، حسین علیزاده و داریوش طلایی را نام برد.