موسیقی سمفونیک ایرانی (قسمت ششم)

فرهاد فخرالدینی
فرهاد فخرالدینی
در هر حال وزیری قطعات بسیاری از جمله سمفونی نفت، بندباز، تصنیف هایی برای آواز و پیانو و … را به شیوه ی دوصدایی (diaphonic) و چندصدایی ساخته بود که در بسیاری از آن ها تأکید بسیاری بر تعدیل و تامپره کردن موسیقی ایرانی رفته بود. وزیری در موسیقی خود گامی با بیست و چهار ربع پرده به وجود آورد و با خارج کردن فواصل از حالت طبیعی خود، آن ربع پرده ها را مساوی فرض می نمود. با وجود این که بر اساس اصول و متدولوژی علمی موسیقی شناسی، انطباق فواصل تیِرس در هارمونی غربی با موسیقی ایرانی به همان صورتی که با اصول آکوستیکی حاکم بر موسیقی غربی سازگار بود، به دلیل نسبت ها، فواصل خاص و فونکسیون های اصوات تشکیل دهنده ی موسیقی ایرانی، منتفی می گردد.

اما روش وزیری در موسیقی، با تغییراتی در صورت و محتوای آن تا سال ها پس از آن و حتی دوره ی کنونی، مورد استفاده ی بسیاری از آهنگسازان ایرانی قرار گرفته است و سوای ناسازگاری ها و تناقضات درونی مبانی موسیقی وزیری، بسیاری از منتقدان، آثار وزیری را نقطه ی آغاز جریان موسوم به موسیقی ملی می دانند. روح الله خالقی، عبدالکریم دست افشان، جواد معروفی و حتی آهنگسازان نسل بعد هم چون فریدون شهبازیان،حسین یوسف زمانی، کامبیز روشن روان و … آثار فراوانی را به این شیوه خلق کردند.

اما پس از فروکش کردن تب تلاطم های جهانی رقابت های قدرت های غالب در جنگ جهانی دوم و بحران های داخلی، پرویز محمود در سال ۱۳۲۵ به جای علینقی وزیری سمت ریاست هنرستان را عهده دار شد و ارکستر سمفونیک تهران را جایگزین ارکستر هنرستان موسیقی که اغلب نوازندگان آن ها یکسان بودند، نمود.

روبیک گریگوریان نیز به جای خالقی بر مسند معاونت اداره ی موسیقی و هنرستان تکیه زد و از این رهگذر پیشنهاد حذف موسیقی ایرانی از برنامه ی هنرستان به شورای وزارت فرهنگ و معارف ارائه شد. تا آن زمان تقریباً کتاب خاص و مهمی به جز کتاب های معدود علینقی وزیری در ایران منتشر بود و کتاب های منتشره نیز خود متأثر از موسیقی غربی بود.

هرچند که وزیری اصرار داشت که برنامه ی اصلی موسیقی هنرستان، تدریس تئوری، مبانی و سازهای موسیقی ایرانی باشد و در کنار آن به موسیقی غرب نیز پرداخته شود(وزیری در زمان ریاست خود، یادگیری سازتار را به جای پیانو که در کلیه ی هنرستان ها و کنسرواتوارها معمول بود، اجباری نمود )، محمود نظریه ها و تئوری موسیقی وزیری را واجد صلاحیت نمی دانست و چنان که پیشتر اشاره شد با وجود این که از حضور موسیقی ایرانی و محلّی در حاشیه ی موسیقی غرب استقبال می نمود، این نوع موسیقی را به هیچ روی شایسته ی بحث و تدریس علمی نمی دانست.

audio file بشنوید قسمتی از “رنگ دختر من” ساخته کلنل وزیری را

بنا بر نظریه میشل فوکو در باب جابجایی متن و حاشیه در گردش قدرت، ارکستر سمفونیک نیز دستخوش این گونه تغییر و تحولات مدیریتی و دیدگاه های مسئولان متبوع می گردید. در اواخر سال ۱۳۲۷، ارکستر سمفونیک تهران کنسرتی را به رهبری روبیک گریگوریان به روی صحنه برد که در آن قطعات «اوبرون» اثر کارل ماریا فون وبر، «سمفونی دوم» اثر بتهوون، «نوروز» اثر پرویز محمود و هم چنین کنسرتو ویولن برامس با همکاری کولت فرانتس سولیست توانای فرانسوی اجرا شد. پس از آن، در دی ماه همان سال گریگوریان اثری از خود را با عنوان «سوییت ایرانی» اجرا نمود.

audio file بشنوید قسمتی از “کنسرتینو ویولون” ساخته پرویز محمود به رهبری پروفسور منوچهر صهبایی با تکنوازی آریا صهبایی را

حشمت سنجری، به عنوان سولیست کنسرتو ویولن بتهوون را با همکاری ارکستر به رهبری محمود اجرا کرد. اکنون تعداد نوازندگان ارکستر به پنجاه و سه نفر رسیده بود و در آخرین دوره رهبری محمود، آهنگسازان خلّاق و مبدّعی در صدد آفرینش آثاری ملهم از موسیقی ایرانی و متفاوت با شیوه ی مرسوم مکتب وزیری برآمدند. مرتضی حنانه، از جمله این آهنگسازان بود که برای نخستین بار دست به تجربیاتی در هارمونی زوج و تلفیق آن با موسیقی ایرانی زد.

3 دیدگاه

  • رضا پرچمي
    ارسال شده در اسفند ۳, ۱۳۸۶ در ۲:۲۹ ب.ظ

    باسلام، کلنل وزیری نه تنها به این هم بسنده نکرد بلکه اصرار داشت که حتی موسیقی کلاسیک بر خلاف همه جای دنیا در حاشیه موسیقی ایرانی قرار گیرد.بر خلاف مثلا آذرباییجان که با وجود این که تاکید آن ها بر احرای موسیقی ملی است، با این وجود کنسرواتوار های ایشان کاملا به سبک معمول اداره می شود.آثار موسیقی موسوم به موسیقی ملی دستخوش تناقضات زیادی شده است.آیا صرف استفاده از چند ساز کلاسیک و تبدیل ربع پرده ها به نیم پرده و سپردن نقش سازهای ایرانی به پیتزیکاتوهای ویولن درمان دردهای موسیقی ماست؟در همین برنامه های ارکستر ملی ، تعداد آثار ارزشمند از انگشتان دست تجاوز نمی کند که بسیاری از همان ها نیز ساخته ی استاد حنانه بود که همانطور که آقای یحیی نیز اشاره کردند ، روشی جداگانه برای کار خود داشت. استفاده از هارمونی تیرس و فواصل سوم حاکی از کم دانشی موزیسین های وطنی در ارکستره کردن آثار ایرانی است.

  • HASSAN-HAGHI
    ارسال شده در اسفند ۸, ۱۳۸۶ در ۵:۲۳ ب.ظ

    ba durud;
    be nazare man ta zamani ke baraye musighiy iran sarmaye ghzari nashavad ma nemitavanim in musighi ra ba tavajuh be ghustardeghiysh dar jahan be khubi muarefi kunim der iran be andazeye keshvare turky ma daneshghahe musighi nadarim ve dulete iran ham meyli be sarmaye ghuzari nadarad.

  • امیرحسین
    ارسال شده در آبان ۱۹, ۱۳۸۷ در ۱:۴۳ ق.ظ

    وزیری کجا به دنبال تامپره کردن موسیقی بود؟تئوری گام ۲۴ ربع پرده ای تنها به منظور سهولت در بررسی های تئوریک مطرح شد نه به منظور تغییر در اجرای عملی فواصل.
    خود استادوزیری هم در این مورد در سخنرانی خود درکنگر جهانی موسیقی در سال۱۳۴۰ به ارایه توضیحاتی در این مورد پرداختند که در این مورد میتوانید به کتاب ای ایران تالیف گلنوش خالقی مراجعه کنید…
    -نتیجه زحمات وزیری در گلهابه بار نشست.و آنی شد که بخشهایی از آن را شنیده ایم…
    کجاربع پرده ها تبدیل به نیم پرده شده؟کجا سعی در جایگزینی سازهای ایرانی باپیتزیکاتو های سازهای آرشه ای غربی شده؟اصلآ در ارکستر گلها نوازنده تار وجود داشت و در ارکستر های وزیری هم همینطور و اصلآ خود کلنل دست به ابداع ساز های بمتار و تارسوپرانو و… زد.چرا بی دلیل سعی در تخطئه شخصی دارید که عاشقانه به فرهنگ و هنر مملکتش خدمت کرده؟
    در موردآقای حنانه…استاد بزرگی بودند اما اولآ ایشان تا آنجاییکه من میدانم تخصصی در موسیقی ایرانی نداشتند بلکه تحصیلاتشان در ایتالیا در موسیقی کلاسیک بودضمن اینکه به فرض اینکه ایشان در موسیقی ایرانی تجربیات عملی داشته اند و به فرض محال اینکه ایشان در هیچیک از آثارشان میکرو تونهارا حذف نکرده باشند…مگر ایشان هم نسل آقای وزیری بودند که ایشان را با وزیری مقایسه میکنید؟زمانی که وزیری شروع به کار کرد تقریبآ سابقه ای در این مورد وجود نداشت و ایشان مجبور بودند که بالاخره کار را از یک جایی شروع کنند…حتی هارمونی غربی هم از روز اول پیدایش به بالندگی امروز نبود اما هیچ غربی ای را ندیده ایم که پیشینیانش را به ریشخند بگیرد بلکه برای آنها به عنوان بزرگانی اندیشه ای فراتر از زمان خود داشته اند و جریان ساز شده اند و توجه آیندگان را به مباحثی معطوف کرده اند که به رشد امروزشان ختم شده احترام بسیار قائلند و آنها را میستایند…حداقل کار وزیری شروع جریانی بود که خواستاررشد موسیقی ایرانیست و در حد توان خود از هیچ تلاشی فروگذارنکرده اصلآ مگر بدون آزمون و خطا میتوان راه درست را پیدا کرد و به نتیجه مطلوب رسید؟آزمون و خطا به معنی تناقض نیست بلکه بخشی از حرکت رو به کمال علمیست که در این نوع موسیقی (موسیقی ایرانی)سابقه ای بس کوتاه داشته و هنوز دارای قوانین کامل نیست و هرکس ناچار است بسته به توان خود دست به آزمون وخطا بزند تا قوانین مناسب و سازگار با روح این موسیقی را بیابد…حال ممکن است نتیجه موفقیت آمیز باشد یا اینکه نه!اصلآ افتضاح از آب درآید!!…مهم تلاش برای رسیدن به کمال است…نتیجه دیر یا زود بدست خواهد آمد ولی این درست نیست که از ترس اشتباه کردن قدم از قدم بر نداریم و درجا بزنیم و روز بروز بر عقب ماندگی مان افزوده شود البته در این میان باید جریان سنت گرا هم وجود داشته باشد تااصل موسیقی بکر بماند و در صورت لزوم امکان بازیابی باشد…و لازم است که سنت گرایان هم دائم سنگ اندازی نکنند وبه جای تخطئه دیگران به کارخود که در جای خودش بسیار باارزش است بپردازند…اما متاسفانه بسیاری از ماعادت کرده ایم تفکر صفر و یکی و دیکتاتور مابانه داشته باشیم.
    -ضمنآ فراموش نکنید که نت نویسی موسیقی ایرانی را هم از وزیری داریم و همین کلمات سری و کرن توسط او ابداع شده.
    -نکته دیکر آنکه هارمونی تیرس به معنای کم دانشی موسیقیدانان ایرانی نیست…موسیقی ایرانی بواسطه خواص منحصر به فردش چندان با هارمونی غربی سازگاری ندارد…و چاره تنها در آزمون و خطا و امتحان گزینه های متفاوت است وتلاش مستمر …اگر این بندگان خدا به ناچار از هارمونی تیرس (و بعضآ چهارم)استفاده میکنند به این دلیل است که دستشان بسته است نه اینکه هارمونی غربی نمیدانند…
    -چرا میگویید تیرس با موسیقی ما سازگاری ندارد؟برچه اساسی این حرف را میزنید؟مگر نوازندگان قدیمی(مثلآاستادشهنازی) از دوبل نت هایی بااین فاصله استفاده نکرده اند؟حتمآ از نظر آنها این فاصله مطبوع بوده که استفاده کرده اند.
    اصلآ وزیری بد و کم دانش…آن بنده خدا هفتادهشتاد سال پیش زحمتش را کشید و رفت و توانش همینقدر بود که موسیقی ما را متحول کرد و جریان ساز شد..شما و شمای نوعی برای این موسیقی چه کرده اید جز اینکه دائم به استخوانهای این بندگان خداکه همه چیزشان را وقف موسیقی کردند و جز ناسپاسی چیزی ندیدند لگد بزنید و بد و بیراه بگویید.
    دیگران نتوانستند…اما ظاهرآ شما میتوانید! پس دست بکار شوید!!شاید آیندگان در قبال شما منصف باشند و به استخوانهایتان لگد نزنند و بد و بیراه نگویند.!!!

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پهلوگرفته بر ساحل اقیانوس موسیقی ایران (X)

فرض کنید از این ۴۰۹۶ مجموعه در طی تقریبا چهارصد سال گذشته هر سال تنها از ۲۰ مجموعه مختلف استفاده شده است. این می‌شود ۸۰۰۰ مجموعه (۴۰۰*۲۰)؛ یعنی ۴۰۰۰ تا بالاتر از گنجایش سیستم. حال به‌طور فرضی سقف مصرف سیستم را پایین بیاوریم و فرض کنیم در هر سال ۱۵ مجموعه مختلف استفاده شده. این می‌شود ۶۰۰۰ مجموعه یعنی ۲۰۰۰ مجموعه بالا تر از گنجایش سیستم. باز سقف مصرف سیستم را پایین بیاوریم و فرض کنیم در هرسال از ۱۴ مجموعه مختلف استفاده شده. این می شود ۵۶۰۰ مجموعه.

نگاهی به غلبه موسیقی پاپ بر موسیقی کلاسیک در کنسرت «ارکستر سازهای ملیِ» جدید

به یاد می آورم پس از اولین کنسرت ارکستر سمفونیک تهران با عنوان جدید «ارکستر سمفونیک ملی ایران»، غوغایی در جامعه موسیقی به پا شده بود و طرفداران طرح علی رهبری (که تعطیلی ارکستر ملی و ادغام آن با ارکستر سمفونیک تهران و تغییر نام این ارکستر بود) و فرهاد فخرالدینی (که خواستار تشکیل ارکستری مجزا از ارکستر سمفونیک تهران به مانند سالهای گذشته با عنوان ارکستر ملی بود) در مقابل هم صف کشی کرده بودند؛ در نهایت برنده این بحث رهبر سابق ارکستر ملی فرهاد فخرالدینی بود و به سرعت طی برگزاری جلسه ای، ارکستر ملی تقریبا با همان ترتیب سابق شکل گرفت البته با این تفاوت که قرار شد با دعوت از رهبران میهمان، وضعیت تک بعدی ارکستر ملی که به شدت تحت تاثیر موسیقی سبک ارکسترال ایرانی بود تعدیل یابد. *

از روزهای گذشته…

جف بک، نابغه دیوانه!

جف بک، نابغه دیوانه!

جف بک (Geoffrey Arnold “Jeff” Beck) در ۲۲ ژوئن سال ۱۹۴۴ در والینگتون انگلیس بدنیا آمد. او نوازنده راک انگلیسی و یکی از اعضای گروه رویایی آن زمان یعنی Yardbirds که ستارگانی چون اریک کلاپیتون و جیمی پیج در آن حضور داشتند، بود. جف بک در کودکی خواننده گروه کر کلیسا بود، وقتی نوجوان بود توانست نواختن را با قرض گرفتن گیتار فرا بگیرد.
وداع با موسیقی آوانگارد (I)

وداع با موسیقی آوانگارد (I)

«۷ سال پیش، سال ۱۹۶۶، داشتم برای کتابم، “گوناگونی بی نهایت موسیقی” (infinite variety of music)، مقدمه مینوشتم؛ این دوران برای من دوران ضعیفی از لحاظ موسیقی در قرن ما بود، به واقع ضعیف ترین دورانی که در زندگی تجربه کردم.» برنشتاین با این مقدمه سخنرانی خود را در مورد موسیقی آوانگارد و سریال شروع می کند و به جایی می رسد که می گوید: «چند سال قبل در مقدمه ای نوشته بودم، من امروز موسیقی های پاپ و راک را بیشتر از موسیقی های استادان موسیقی آوانگارد می پسندم، هرچند امکان دارد چند سال دیگر از این گفته پشیمان شوم؛ ولی امروز وقتی می بینم آهنگسازان آوانگارد تغییر مسیر داده اند و باز به موسیقی تنال برگشته اند، می فهمم پیش بینی ام درست بوده و استادان این مکتب به مسدود بودن این راه با تغییر مسیرشان اعتراف کرده اند. یک نوع نئوکلاسیسیم روی داده که باعث بوجود آمدن هوایی تازه شده است. دلیل این اتفاق کشف دوباره تنالیته است (نقل به مضمون از سخنرانی لئوناردو برنشتاین در تاریخ ۱۹۷۳ در دانشگاه هاروارد با عنوان «شعر زمین»)
صداسازی در آواز (IV)

صداسازی در آواز (IV)

در الگوی حاضر وظیفه اصلی در بازدم بر عهده عضلات سطح پشتی مکعب شکمی (فیله کمر) می باشد. به صورت فرضی اگر این عضلات را به یک ورزشکار پاورلیفتیگ تشبیه کنیم که بر روی عضلات کف لگن ایستاده، هنگام بازدم زمانی است که ورزشکار درحال هل دادن وزنه یا همان دیافراگم به سمت بالا می باشد که این فشار علاوه بر ناحیه دیافراگم در روی عضلات کف لگن، یعنی دقیقا جایی که پای این ورزشکار قرار گرفته نیز احساس می گردد.
یویو ما، نوآوری در ویلنسل (II)

یویو ما، نوآوری در ویلنسل (II)

از سال ۱۹۹۸ تا به امروز یویوما عمده تلاش خود را به پروژه جاده ابریشم اختصاص داده و در این راه کنسرت های متعددی با هدف ترویج مبادلات فرهنگی در این مسیر کهن تجاری مابین آسیا و اروپا، برگزار نموده است. در حقیقت این پروژه نه تنها تجسمی است از آرزوی دیرینه او در مورد احیای زنجیره تبادلات فرهنگی ما بین موسیقیدانان غرب و شرق، بلکه بیانگر ارتباط موجود بین سبک های کلاسیک و معاصرغربی و آسیایی است.
اپرای متروپلیتن (IV)

اپرای متروپلیتن (IV)

تکنولوژی “عنوان متروپلیتن” داری سیستم خاموش روشن شدن، عوض کردن زبان (در حال حاضر به آلمانی و اسپانیایی نیز می باشد)، فیلتری که نور صفحه، حضار پشتی یا کناری را اذیت نکند. به دلیل ارتفاع صحنه نمایش سالن متروپلیتن، گذاشتن متن ترجمه در بالای سن مناسب نبود، در حالی که در بیشتر اپراها از این روش استفاده می شد. استفاده از آن به شدت توسط کارگردان موسیقی جیمز لوین منع شد و سیستم “عنوان متروپلیتن” به عنوان بهترین راه حل نمایش ترجمه، مورد قبول هنرمندان اپرا و حضار بوده.
نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (VIII)

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (VIII)

به عبارت دیگر جمالزاده و نیما با «زبان خودشان» آثاری به وجود آوردند که در حرکت جهانی مدرن، نماینده فرهنگ و هنر ایران بود. پیشگامان و معتقدان به ادبیات متجدد نمی خواستند زبان جدیدی به وجود آورند و حتی (در ایران) در فکر تغییر خط فارسی هم نبودند و برخلاف ادعای برخی، به دشمنی با ادبیات قدیم هم برنخاسته بودند. (استثنای عمده در میان احمد کسروی بود که او هم بیشتر تاریخ نگار بود تا ادیب و «زبان پاک» اش هم سرنوشتی مانند «موسیقی نوین و علمی» پیدا کرد).
پرلود

پرلود

پرلود یکی از فرم های آهنگ سازی است که انگیزه اصلی ایجاد آن از سازهای کلاویه ای غیر از ارگ الهام گرفته شده است. شما با ارگ میتوانید یک آکورد را برای مدت دلخواه ثابت نگه دارید اما در سازهایی مثل هارپسی کورد یا پیانو این امکان کمتر است چرا که صدای تولید شده به تدریج کاهش پیدا می کند.
وضعیت ویژه (I)

وضعیت ویژه (I)

سالهاست اصطلاح “فیلم جشنواره پسند” را می شنویم؛ فیلمهایی که تحت تاثیر علایق داوران ساخته شده و هدفی جز خودنمایی در جشنواره ها ندارد. اصولأ رقابت سنگین و دقت بالای داوران در انتخاب فیلمهای برتر باید موجب رشد کمی و کیفی فیلمها شود اما در مورد فیلمهای ایرانی اوضاع متفاوت است.
کاربرد مثلث در موسیقی

کاربرد مثلث در موسیقی

مثلث از ابتدایی ترین اشکال هندسی بوده که انسانها در هنر از آن استفاده میکردند، بدون شک اولین نوع از انواع مثلث هم که در هنر از آن استفاده شده مثلث متساول الاضلاع بوده است. اهرام مصر نمونه بسیاری قدیمی (حدود ۲۸۰۰ سال پیش از میلاد) از کاربری مثلت در هنر معماری قدیم بوده است. نمونه های دیگر از استفاده از مثلث در هنر تمدن های قدیم را می تواند در کاشی کاری های دیواره معابد Pompeii در نپال نیز مشاهده کرد.
اصول نوازندگی ویولن (X)

اصول نوازندگی ویولن (X)

ایجاد ارتباط و پیوستگی صوتی میان دو نت در پوزیسیون های مبدا و مقصد هنگامی که همراه با تغییر پوزیسیون دست چپ و ناشی از جابجایی طولی “دو شماره انگشت” متفاوت بر روی گریف می باشد را “پورتامنتو” می نامند. پورتامنتو می تواند بر روی یک و یا دو سیم مجاور صورت گیرد و دست نیز می تواند بصورت بالا رونده و یا پایین رونده بر روی گریف جابجا گردد.