حضور موسیقی سمفونیک در انقلاب ۱۹۷۹ (قسمت دوم)

فریدون ناصری
فریدون ناصری
غالب انقلابیون بدین نکته باور داشتند که هنر، خود غایت نیست، وسیله ای است برای تبلیغ و تهییج. گاه «برای حفظ جبهه خودی ها از گزند طعنه های بدخواهانی که جوانان انقلابی را فاقد هر گونه هنری می دانند.» با این همه، آثار انگشت شماری نیز در آن اتمسفر ضد ساختار گرا (anti-structuralism) پدیدار شدند که سوای پرسوناژ انقلابی، ارزش هنری و تکنیکی خود را نیز از کف ندادند.

یکی از این آثار، قطعه ای بود به نام «شهادت هم سنگر» ساخته «سید محمد میرزمانی» که بر اساس تمی ارمنی برای ارکستر زهی نوشته شده بود. این قطعه از نظر ساختاری، شباهت بسیاری به آداجیوی ساموئل باربر برای زهی ها، اثر مشهور آهنگساز آمریکایی دارد.

میرزمانی این قطعه را در متر ۲/۴ نوشته بود و ضمن جلوه های جالب توجه اجرای زهی ها(برای نمونه در جایی همه ی سازها بالای رجیستر ساز بالایی خود می نوازند، مثلاً کنتر باس بالای ویولن سل، ویولن سل بالای ویولن ها و …) سنکوپ های زیبایی را چاشنی اثر نموده بود.(هم چنین استفاده از نت های پیشرس در تدابیر هارمونیک).شایان ذکر است که پارتیتور این اثر همواره برای نگارنده نماد مهمی از حضور سنگین فضای تبلیغاتی بر فضای هنری است؛ درج شعار های روز انقلابی در سربرگ پارتیتور!

اما یکی از مهمترین رویدادهای موسیقایی آن دوره، مربوط به آفرینش اثر «نی نوا» می گردد. حسین علیزاده، آهنگساز جوان آن روزگار، این قطعه را در سال ۶۲ و در شش قسمت برای نی و ارکستر زهی با همکاری ارکستر زهی صدا و سیما و تکنوازی جمشید عندلیبی منتشر ساخت. شاید حتی تا امروز، صفی طویل به اندازه ی صف مردمی که در انتظار خرید «نی نوا» در مقابل نوار فروشی ها می ایستادند برای هیچ اثری بسته نشده باشد!

قسمت نخست این اثر در فضایی سنگین، محزون و پیوسته جریان می یابد. قطعه با چند آکورد کشیده کوارتال (آکوردهای متشکل از فواصل چهارم) در نوای سل (سل مینور، در مکان اصلی مقام نوا که متاسفانه بسیاری، هنوز نوا در «حسینی» از متعلقات شور می نوازند) آغاز شده و پس از چند میزان سولوی ویولن (با اجرای چشم گیر و محزون خاچیک بابایان) با اجرای جمله ی نخست تم مقدمه (اکسپوزیسیون) بدان می پیوندد.

فضای پلی ریتمیک، جملات ساده، گیرا و دلنشین سولوی نی و استفاده ی بجا از تدابیر هارمونیک و کنترپوانتیک، نی نوا را در زمره آثار برگزیده پس از انقلاب قرار داده است. (نی نوا فرمی چند پاره (episodic) دارد که استفاده از دیزونانس های بر اساس فواصل سوم کوچک در خطوط کنترپوان و چگونگی حل آپوژیاترها، آکوردهای مورد استفاده و نیز گام سل مینور، فضای نخست آن را بسیار شبیه قسمت هایی «سربداران»، اثر سمفونیک فرهاد فخرالدینی نموده است.) هر چند که صدا و سیما با شرحه شرحه کردن و استفاده نابجا از تم های آن، بعضاً تصاویر نامربوطی را همراه با این اثر در ذهن شمار بسیاری از مخاطبان برجای نهاده است.

پس از گذشت شش سال و تا اندازه ای فروکش کردن تب تند احساسات انقلابی، صحبت از تجدید سازمان ارکستر سمفونیک تدریجاً به میان آمد و اندکی بعد دوتن از نوازندگان سابق ارکستر، بیژن قادری نوازنده هورن و نادر مرتضی پور نوازنده کنترباس، رهبری ارکستر سمفونیک تهران را پس از بازگشایی عهده دار شدند.

با وجود این که به دلیل موج گسترده مهاجرت نوازندگان، ارکستر با کمبودهایی در زمینه نوازنده و سازهای مورد نیاز مواجه بود، ارکستر جسته و گریخته به فعالیت خود ادامه می داد.

«کامبیز روشن روان» که سابقه نوازندگی در ارکستر ژونس موزیکال و تحصیل در دانشکده هنر های زیبا را به همراه داشت، پس از گذراندن تحصیلات خود با رتبه ممتاز در دانشگاه جنوب کالیفرنیا، در بازگشت به ایران یک دوره پر مشغله را پیش روی خود قرار داد. وی اثری را با عنوان «خنیاگران خون» برای ارکستر سمفونیک، کر چهار صدایی و سولیست تنور نوشت. در فضایی که بیشتر سرودها به منظور فراگیری در میان عوام از کرهای انیسون و مونوتنیک بهره می بردند، استفاده از کر چهار صدایی بسیار جالب توجه می نمود.

روشن روان برای نخستین بار در این اثر، تکنیک های مدرن آهنگسازی (در زمینه ی ارکستراسیون و صدا دهی) را برای القای صریح تر فضای احساسی بکار گرفت. در قسمت هایی از قطعه، تمام سازهای ارکستر ضمن اجرای روباتو و آزاد، فارغ از هر الگوی از پیش تعیین شده ای آزادانه و به دلخواه در تمپوی بالا می نوازند.(روشن روان بعد ها این تکنیک را در موومان یکم سمفونی فلک الافلاک مجددا بکار برد.)

«حسن ریاحی» نیز دیگر آهنگسازی بود که با سبک ویژه خود در ارکستراسیون و استفاده از افه های ارکسترال، آثار فراوانی را در آن دوران آفرید. این آثار چنان توجه مردم و دست اندرکاران را برانگیخت و از چنان محبوبیتی برخوردار شد، که می توان از این قطعات به عنوان امضای موسیقایی فضای انقلابی یاد کرد. قطعه ی موسوم به «آب زنید راه را هین که نگار میرسد…» تا حدود ده سال پس از انتشار، یکی از قطعات کالت موسیقی انقلاب به شمار می آمد. ریاحی با استفاده از موتیف های کوتاه و ادغام آن ها در یکدیگر، از سویی فضای ملودیک مطلوب گوش ایرانی را فراهم می آورد و از سوی دیگر بر خلاف آثار بسیاری از آهنگسازان آن دوره، توجه اساسی خود را بر سازبندی و رنگ آمیزی ارکسترال قطعه قرار می داد.

محمد شمس و مرحوم فریدون ناصری نیز آثاری را برای ارکستر سمفونیک و گروه کر نوشتند که شنیدن این آثار پس از گذشت بالغ بر بیست و اندی سال هنوز خالی از لطف نیست. در کنار این آثار نیز، آهنگسازان دیگری همچون نادر مشایخی، حمید شاهنگیان، امید سیاره، ابراهیم نظری، شهاب انتظامی و… قطعاتی را برای ارکستر و کر ساختند که در کل بار محتوایی چندانی را در بر نداشته و بیشتر گرایشات قالبی همان فضا را تکرار می کردند.

گوستاو فلوبر در یکی از نامه های خود می نویسد «…در کار هنری، عشق های نابهنجار و شورهای زارزننده می خواهم…» هنر متعهد، انقلابی و خردگریز که یورشی به معیارهای اخلاقی و خردمدارانه زمانه بود، گرچه به دنبال ایفای وظیفه ی خود (پاک نمودن جهان آکنده از بی ایمانی و خباست) سر از پا نمی شناخت، اما خود در چاه خویش فرو افتاد که موسیقی کلاسیک نیز خود مظهری از طاغوت و طاغوتیان شناخته می شد.

از این رو دست کم آهنگسازان آن دوره کوشش می نمودند که ضمن احتراز از همان عشق های نا بهنجار و جلوه های هوس کامانه ی (erotic) هنر، یک جدا همه گذشته را ویران کنند. شاید آن ها نیز بسان گوته چنین می پنداشتند که هنر رومانتیک خود نوعی بیماری است. اما به جای عشق و رومانس چه چیزی بر ساخته شد؟ هنر انقلابی به قولی بر پایه ای بنا شده بود که خود آن را نفی می کرد. واکنش نسبت به هر چیزی… اما هنر را کنش های انسانی پرورش داده است.

یک دیدگاه

  • payam kashani
    ارسال شده در اسفند ۲۱, ۱۳۸۶ در ۲:۱۷ ب.ظ

    ba tashakkor az maghaleye khubetun,hamuntor ke midunin emtiaze ertebate tasviri va interneti bar kare neveshtari, haman jelvehaye soti va basari ghazie ast.agar site mohtarame hamronytalk lotf befarmayand va in selsele az maghale ha ro be hamrahe sample soti erae konand besiar aali khahad shod.chon man shaksan besiar donbale karhaye naseri, shams, roshanravan va … dar an sal ha hastam.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

اولین دکتر موسیقی (I)

حســین ناصحی در سال ۱۳۰۴ در خانواده ای هنردوست به دنیا آمد. مادرش از شاگردان استاد درویش خان بود و تار می نواخت. به همین جهت ذوق موسیقی او از اوان کودکی پرورش یافت. وی از ســن ۱۴ سالگی با ورود به هنرستان عالی موسیقی و انتخاب ساز ترومبون زیر نظر اســتاد چک «ژوزف اسالدک» مشغول تحصیل گردیــد و پس از مــدت کوتاهی به همکاری با ارکســتر رادیو به سرپرستی پرویز محمود پرداخت. او جزو شاگردان ممتازی بود که به دعوت دولت ترکیه و با بورســیه هنرستان برای ادامه تحصیل روانــه آنکارا گردید و در آنجا زیر نظر اســتاد «کاظم آکســس» از شاگردان برجســته «بلا بارتوک» آهنگساز شهیر مجارستان به همراه دوست دیرینه اش ثمین باغچه بان به فراگیری آهنگسازی پرداخــت.

دوازدهمین دوره مسابقات گیتار تهران (مگتان ۱۲- بهمن ماه ۹۶) برگزار می شود

دوازدهمین دوره مسابقات گیتار تهران در روز ششم بهمن ماه ۱۳۹۶ به صورت اینترنتی برگزار خواهد شد. ای دومین دوره مسابقات مگتان است که به صورت اینترنتی به صورت ترکیب اجرای زنده و اینترنتی برگزار می شود و طبق معمول به برنده این مسابقه یک گیتار با ارزش اهدا خواهد شد.

از روزهای گذشته…

چند توصیه برای محافظت از ساز شما

چند توصیه برای محافظت از ساز شما

مطلبی که پیش رو دارید نوشته آرین شرادر است که برگردان آنرا به پارسی میخوانید: چوب با رطوبت منبسط و در هوای خشک منقبض میشود. ساز ها می توانند هم در مقابل هوای خشک هم در مقابل هوای شرجی مقاوت کنند البته به شرط آنکه زمان کافی برای وفق دادن با محیط به آنها داده شود. اما تغییرات سریع مشکلاتی را بوجود می آورد.
گفتگوی هارمونیک دو ساله شد

گفتگوی هارمونیک دو ساله شد

با همراهی و پیگیری شما دوستان وارد دومین سال از فعالیت خود شدیم، سال گذشته بسیاری از موضوعات عمومی و تخصصی موسیقی را با همکاری و در کنار شما تحلیل و بررسی کردیم و بیش از ۳۶۰ مقاله و نوشته با موضوعات مختلف را در سایت منتشر کردیم.
about violin design – طرح و مدل (IV)

about violin design – طرح و مدل (IV)

در مرحله دیگر باید در نظر داشت که ساختار از اشکال ساده قرار است ایجاد شود و یا از اشکال پیچیده و یا به نوعی دیگر خواسته صوتی و نیاز موسیقی با توجه به تاریخ و گذشته آن هر چند کوتاه و مختصر چه روندی را طی نموده است، این خواستگاه در اشکال ساده تعریف می شود و یا در اشکال چند بعدی، سطوح تخت هستند و یا محدب، در معیار سطوح تخت با کیفیت های ساده مواجهیم و یا چند وجهی، همچنین نیز در سطوح محدب با چه نوع کیفیتی مواجه خواهیم بود؟
«رو به آن وسعت بی‌واژه» به روایت موسیقی

«رو به آن وسعت بی‌واژه» به روایت موسیقی

«رو به آن وسعت بی‌واژه» عنوان آلبوم تازه‌ای است از رضا والی؛ آهنگساز ایرانی مقیم آمریکا. نام آلبوم از اثری به همین نام (برای نی و ارکستر سمفونیک) گرفته شده است؛ اثری در سه بخش که با الهام یکی از سروده‌های سهراب سپهری آفریده شده است. اجرا کننده اثر، ارکستر مدرن بوستون در قالب یک سی.دی بوده است.
حنانه و هزاردستان

حنانه و هزاردستان

همانطور که در مطلب قبل گفته شد، “آتشی در سینه دارم جاودانی” که از آثار با ارزش مرتضی نی داوود است، در اجرای جدیدش صرفنظر از آواز، اجرایی بی نقص نبود!
شریفیان: موسیقی کلاسیک شما را به جلو هل می دهد

شریفیان: موسیقی کلاسیک شما را به جلو هل می دهد

دکتر محمدسعید شریفیان در سال ۱۳۳۳ در تهران متولد شد. پس از اتمام تحصیلات متوسطه با عزیمت به انگلستان به تحصیل موسیقی پرداخت و پس از اتمام کورس Foundation در کالج موسیقی لیدز، فوق دیپلم موسیقی را از دانشگاه هادرزفیلد و فوق دیپلم در هنرهای تجسمی را از دانشگاه لندن و دیپلم نوازندگی فلوت و دیپلم های هارمونی و کنترپوان را از کالج سلطنتی موسیقی لندن اخذ نمود. وی لیسانس و فوق لیسانس خود را در موسیقی با گرایش آهنگسازی از انستیتوی موسیقی کلچستر (دانشگاه انگلین) دریافت کرد و در ادامه، درجه دکترا در فیزیک صوت و موسیقی الکتروآکوستیک را در دانشگاه پادوای ایتالیا اخذ کرد. دکتر شریفیان در کنار فعالیت های آموزشی در کنسرواتوارهای ایتالیا و کالج های موسیقی در انگلیس، چندین سال مدیریت هنری و اجرایی گروه ها و ارکسترهای مجلسی و کر را تجربه کرده است. به علاوه، پنج سال نیز در مجموعه هنری کمونیتامونتانا و دو ارکستر فیلارمونیک ایالت توسکانی به عنوان آهنگساز مقیم فعالیت داشته است.
معرفی کوتاهِ کتاب «مکتب های کهن موسیقی ایران» نوشته محسن حجاریان

معرفی کوتاهِ کتاب «مکتب های کهن موسیقی ایران» نوشته محسن حجاریان

کتابِ در سال ۱۳۹۳ توسط نشر گوشه در تهران منتشر شده است. نویسنده ی کتاب که دکترای قوم موسیقی شناسی دارد و از او مقالات متعددی به انگلیسی و فارسی به خصوص در کتاب سال شیدا چاپ شده است نویسنده ی کتاب های «مقدمه ای بر موسیقی شناسی قومی» (۱۳۸۷)، «موسیقی جهان»(۱۳۸۹)، «موسیقی وشعر»(۱۳۹۲)، و مترجمِ «مردم شناسی موسیقی سرخپوستان آمریکا» (۱۳۸۸) است و کتاب «مردم شناسی و موسیقی» را در دست انتشار دارد.
نگاهی به اپرای مولوی (XXI)

نگاهی به اپرای مولوی (XXI)

در پاسخ مولوی پیرمرد می خواند: «گر خطا گفتیم اصلاحش تو کن. مصلحی تو ای تو سلطان سخن» در این بخش گردش ملودی شبیه به بخش اولی است که همین خواننده خوانده است و به همین دلیل آهنگساز از همان آکومپانیمان ارکستری برای این بخش هم استفاده می کند.
بندتی، رمانتیک می شود! (I)

بندتی، رمانتیک می شود! (I)

اغلب اینگونه نیست که یک نوازنده جدی به استودیو ضبط برود تا آهنگ های درخواست شده را بنوازد اما هرچه موسیقی کلاسیک بیشتر به مسابقه تلویزیونی The X Factor راه می یابد اگر از پائول پاتز صرفنظر کنیم، می بینیم که نوع رابطه نیکولا بنِدِتیِ با مخاطب متفاوت است. او پس از چندین سال کار حرفه ای که در ۱۷ سالگی و با پیروزی مشهورش در مسابقه نوازنده جوان سال بی بی سی آغاز شد، اکنون در ۲۳ سالگی یک سی دی روانه بازار کرده که فاقد برنامه یا نگرش خاصیست. در این سی دی هیچ اثر جدیدی معرفی نشده، یا اینکه هیچ بازنوازی از یک اثر خاک خورده از آرشیو های قدیمی ارائه نشده؛ بلکه بندتی دو کنسرتو بسیار معروف رپرتوار را ضبط کرده است.
موسیقی کانتری (IV)

موسیقی کانتری (IV)

در سال ۱۹۷۷ خانم دالی پارتون (Dolly Parton) موسیقیدان برجسته سبک کانتری با آهنگ “اینجا باز هم تو” به عنوان بهترین آهنگ کانتری و در رده سوم بر روی بیلبورد بهترینهای پاپ آمریکا جای گرفت. همچنین کنی راجرز (Kenny Rogers) پس از موفقیت در پاپ، راک و موسیقی محلی با آهنگ “لوسیل” به موسیقی کانتری راه یافت و در رده پنجم بیلبورد بهترینهای پاپ آمریکا قرارگرفت. در حقیقت راجرز و پاترون هر دو این توانایی را داشتند که هم زمان هم در موسیقی کانتری و هم پاپ برترین باشند.