سمفونی سرداران از نگاه موسیقی دستگاهی

مجید کیانی
مجید کیانی
نقدی از دیدگاه موسیقی دستگاهی ردیف ایرانی بر سمفونی سردارن ساخته محمد سعید شریفیان
امروزه تقریبا همه امور در حیطه علمی، هنری و حتی فلسفی بر اساس تخصص و نگاه آکادمیک مطرح میشود، در حالی که با یک اثر هنری و یا آنچه میشنویم و دوست داریم، میتوانیم ارتباط نزدیک برقرار کنیم و لازم است که آنرا نیز از دیدگاه تخصصی بررسی نمائیم. بدیهی است که در نگاه شنیداری نمیتوان نقد نکات فنی، علمی و تخصصی اثر را مورد بررسی قرار داد اما از دیدگاه کلی تر و بخصوص از دیدگاه شنونده صاحب تخصص در رشته مورد نظر، نقد علمی را میتوان انجام داد. بویژه که در برخی از رشته های هنری، نکات بسیار مشترک و یکسانی وجود دارند.

از این رو، اگر موضوع مورد نقد، موسیقی باشد و حال اینکه نوع موسیقی در تخصص ما قرار نگیرد، حداقل میتوانیم نکات مشترک آنرا مورد نقد و بررسی قرار دهیم. بدینگونه نقد ما در اینجا براساس حالتها و نکات زیباشناختی روانی است، تا نکات بیرونی که میخواهد مباحث فنی و هنری آنرا از طریق همین نگاه به مسائل درونی یک اثر را علیرغم سختی، و شاید به قولی علمی نبودن آن نگاه، مورد بررسی قرار دهد.

لذا در درجه اول باید متوجه بود که موضوع مورد نقد ما هنر است و همانطوریکه میدانیم هنر، یک کیفیت درونی است، هرچند که (ممکن) است در تفکر مدرن، این نگاه درون گرایانه انطباق با واقعیت نداشته باشد و یا غیر علمی محسوب شود.

ولی بپذیریم که منتقد با تفکر ملی و شرقی به اثر هنری مینگرد و اتفاقا” خود او اعتبار و ارزش کیفی یک اثر هنری را به باطن و درون میداند تا به ظاهر و اهمیت کیفی یک اثر را همان دانسته و به همین نگاه آن را بررسی مینماید، دیگر چه چیزی جهت بررسی باقی میماند؟ بخصوص زمانیکه آنچه اهمیت دارد، همان باطن اثر و همانا کیفیت آن است. هرچند که ناگفتنی و مشکل باشد. در این حال میتوان اثر مورد نظر را از این دیدگاه چنین بررسی نمود:
۱- سمفونی سرداران اثر استاد شریفیان، یک اثر هنری کاملا ملی ایرانی است که در آن از تمها و حالت های موسیقی رسمی یعنی همان موسیقی دستگاهی استفاده به جا و اندیشمندانه شده است.

۲- شروع موومان اول به حالت آواز کرد بیات است که توسط ترومبون ها به آواز دشتی گرایش دارد و سپس توسط ابوا و فلوت، دستگاه نوا نمایان میشود و توسط زهی ها، آواز اصفهان خودنمایی مینماید. پس از چندی، تم قبل مجددا” در حالت نوا به گوش میرسد و همچنین در بازگشت به آواز اصفهان، حالت زیبایی دیگر نمایان میگردد.

۳- در موومان دوم و توسط پیانو و پیکولو؛ دستگاه همایون، در گوشه های بیداد و بختیاری شنیده میشود که همراه با انتخاب خلاقانه و صحیح سازها و همچنین ملودیهای ساده و روان، هماهنگی دلنشینی را در این دستگاه بوجود می آورد. در حالیکه ابوا و ارکستر در انتها، حالات شور و شهنار را به گوشه رضوی میبرند، شور و شعف را با صفت “بسیار بجا” به این اثر القا مینمایند.

۴- موومان سوم، با حالت دستگاه همایون و در ابتدا همانند درآمد این دستگاه آغاز میشود؛ در قسمت شروع موومان چهارم نیز با حالت چهارگاه شروع میشود که البته حالت چهارگاه آن بسیار نا محسوس و درونی است، بطوری که این نامحسوسی حالت چهارگاه، عمق اثر را بسیار فزونی میبخشد و سپس به آرامی به سوی بیداد همایون گرایش پیدا میکند.

۵- در موومان چهارم و بعد از سکوت، حالت زابل که تبدیل به گوشه عراق میگردد و سپس در حالت نوا و دوباره چهارگاه است، به گوش میرسد. این عمل از نگاه موسیقی دستگاهی، نوعی مرکب نوازی را تداعی مینماید که در مجموع، فضا را برای قسمت روشنی صدای ارکستر و سپس حالت شادی در فضای دستگاه شور را آماده مینماید.

۶- در قسمت میان موومان چهارم، صدای کشش سازهای زهی، حالت دستگاه ماهور را به رنگ کاملا سبز با درخشندگی خاص خود، شادی و امید را در فضا می پراکند و سپس با یک حرکت جانانه موسیقی و احساس، وارد دشتی وسیع از نور و امید میگردد که در فضای همچنان ماهور، سرانجام به یک دعای شکر گویانه از پیروزی، همانند شهر آشوب ماهور میرسد و در حالیکه تمپو همچنان به تدریج سرعت میگیرد، موسیقی همه را دعوت به یک سماع جاودانه مینماید.

۷- از آنجاییکه مسائل باطنی و کیفی اثر را نمیتوان با مباحث فنی و تکنیکی بیان نمود، لذا نویسنده به ناچار در شش مورد فوق از تمثیل، تشبیه و کنایه استفاده نموده و کلماتی چون فضا، رنگ سبز، درخشندگی، شادی و امید را به کار گرفته است. بطوریکه در اصل نیز چنین میباشد و زبان مباحث درونی یک اثر، تمثیل و کنایه و غیره … تنها راه توصیف آنها میباشند.

۸- سرانجام آنچه که به این اثر زیبایی هنری و کمال میبخشد صرفا استفاده از گوشه ها و ردیف دستگاههای موسیقی ایرانی نیست، بلکه مجموعه ای از عوامل مختلف صوتی است که در مقام یک ساختار در موسیقی هنری نقش آفرینی مینمایند که در آن موارد ذکر شده فوق، خود به خود و بدون استفاده عمدی از موسیقی دستگاهی-ردیف را بصورت غریضی و بوسیله تمها و آکوردهای شرقی متجلی مینماید و چنانچه در مقدمه ذکر شد، این احساس، کاملا درونی است که نگارنده با داشتن تخصص و آشنایی به موسیقی دستگاهی، موسیقی آشنای دیگری را اکنون همچون موسیقی خود میشنود و الذا این نزدیکی و پیوند درونی را بسیار ارزنده و قابل ستایش میداند.

9 دیدگاه

  • حسين بيژني
    ارسال شده در فروردین ۲۸, ۱۳۸۷ در ۱۱:۱۸ ب.ظ

    با سپاس از استاد کیانی به خاطر بذل توجه به موسیقی سمفونیک.

  • امین
    ارسال شده در فروردین ۳۰, ۱۳۸۷ در ۱:۴۷ ب.ظ

    درودبر استاد کیانی…

  • رهگذر
    ارسال شده در فروردین ۳۰, ۱۳۸۷ در ۵:۰۵ ب.ظ

    استاد کیانی ببخشید شما بهتر است مقداری بیشتری با موسیقی غربی آشنا شوید بعد در مورد این سمفونی که سرتاسر وصله پینه و کپی است اظهار نظر کنید.نقد شما کاملا “غیر حرفه ای” ست و هر شاگرد انشا نویس با مختصری آشنایی با موسیقی ایرانی میتواند اینطور که شما شرح فضائل داده اید ،بنویسد.

  • ارسال شده در اردیبهشت ۱, ۱۳۸۷ در ۴:۵۳ ق.ظ

    ببخشید جسارتم را، نگاه شنیداری (در پاراگراف اول) یعنی چه؟

  • حسين بيژني
    ارسال شده در اردیبهشت ۳, ۱۳۸۷ در ۱۲:۵۰ ق.ظ

    سایت محترم هارمونی تاک، با کمال تاسف دیده می شود که برخی از مخاطبان بی نزاکتی و حرمت را نسبت به اساتید مسلم موسیقی ایران به نهایت رسانده اند.
    من مطمنم که این افراد نه هنرمندند و نه هنر دوست.که اگر هنرمند بودند، شور و شوق استاد کیانی را که عمری در زمینه ی موسیقی ایرانی تلاش کردند(هر چند باشیوه ای شاید نه چندان موردتوجه)به یک جمله ی ” بهتر است مقداری بیشتری با موسیقی غربی آشنا شوید” نمی آلودند و بر نوشتار این بزرگوار عنوان غیرآکادمیک نمی گذاشتند.
    همه چیز را کوبیدن و خلاصه کردن ، کار شخصیت های اسکیزوتایپال و روان پریش است.
    کسانی که کاریکاتور روشنفکری دهه ی شصت اند که همه چیز را به ریشخند می گرفت.
    شما لازم نیست طریقه انشا نویسی را به استاد کیانی یاد بدهی.کاش قدری ادب یاد می گرفتی و عقده های پوچ و پریشانی های روانی خودرا از چیزی نشدن ،این چنین به قلم نمی آوردی.
    بنده نوازنده ی تار هستم ، اما سال ها در محضر اساتید موسیقی کلاسیک زانوی تلمذ زدم و به فراگیری کلارینت پرداختم.بیش از آن چیزی که فکر کنید با موسیقی کلاسیک آشنایی دارم.
    سمفونی سرداران یکی از نقاط عطف موسیقی ایرانی ارکسترال بود.
    استاد شریفیان، این بزرگمرد موسیقی که هم معلم بزرگی هستند و هم آهنگساز خوش قریحه ای که آثارشان هر کدام بارانی بر این کویر موسیقی ما بارید.
    استاد شریفیان، خوش بختانه از نظر سواد و دانش هنری آن قدر مطرح هستند که نیازی به دفاع بنده ندارند.
    آقای رهگذر ، از موسیقی فقط فحاشی و بد وبیراه گفتن و تخریب و کوبیدن را یاد گرفتی.شما و امثال شما، …مرا به یاد بحث های کافه گودو و کافه شوکا می اندازید.لمپنیسم هنری دقیقا از همین نظرات آغاز شد.
    باشد که حقیقت مکشوف گردد.

  • احسان
    ارسال شده در خرداد ۵, ۱۳۸۷ در ۶:۰۳ ب.ظ

    درود بر استاد مسلم موسیقی استاد کیانی

  • hojat
    ارسال شده در خرداد ۵, ۱۳۸۷ در ۶:۲۵ ب.ظ

    با دورود و سپاس از هنرمند عزیز حسین بیژنی بخاطر جوابییه محترمانه و هنرمندانه به اظهار نظر بی مایه “رهگذری” بنام رهگذر.و با درود و سپاس از هنر مند گرامی شریفیان که با conceptualizetion خود از ردیف موسیقی ایرانی و رنگ امیزی زیبای سازها اثری به این زیبایی آفریدند وبا قدر دانی از استاد ارجمند آقای “مجید کیانی” بخاطر نقد و تحلیل زیبایشان از این اثر بسیار زیبا . اساتیدی همچون “استاد کیانی” ولی نعمتان موسیقی ی دستگاهی ی مملکت ما هستند که خداوند همه آنان را طول عمر با عزت عطا کند و ما در زیر سایه شان .

  • ارسال شده در تیر ۲, ۱۳۸۷ در ۴:۵۶ ب.ظ

    man ham shagerde koocheki az aghaye kiani boodeham in ghadr midanam ke ishan moosike gharbi ra dar soorboe paris tahsil kardehand banabarin.mitawanand alemane.nazar.bedahand

  • منوچهر
    ارسال شده در شهریور ۳۱, ۱۳۸۸ در ۵:۱۴ ب.ظ

    با درود
    مرگ استاد مسلم سنتور نواری ایران جنای پرویز مشکاتیان را به همه هم میهنان گرامی تسلیت میگویم
    چه سود که قدرش را ندانستیم و دولت خیانتکار بموسیقی ایرانی هم از او سخنی بمیان نیاورد
    بدرود

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

امینی: وفادار حدود ۴۰۰ اثر دارد

نوشته که پیش رو دارید گفتگویی است با علیرضا امینی، نوازنده، ترانه سرا و مدیر ارکستر نیایش که قرار است در کنسرت «بگو کجایی» که قرار است ۹ شهریور ماه سال جاری در برج میلاد به روی صحنه برود؛ این گفتگو در برنامه نیستان در شبکه فرهنگ انجام شده است.

اعجاز پاگانینی (II)

این باورکردنی‌ترین اتّهامی بود که می‌توانستند به او بزنند، زیرا تا آن زمان هیچ «انسان»ی آنگونه ویولن ننواخته بود! چنین شایعه‌ای در آن عصر کم از ترور فیزیکی نداشت و نیکولو را مجبور به ترک سرزمین مادری و مهاجرت به وین می‌کند. در آنجا با شوبرت آشنا می‌شود و مورد حمایت او قرار می‌گیرد و پس از چندی آوازه‌اش ابتدا پاریس و لندن و پس از چندی تقریباً تمامی شهرهای مهم اروپا را تسخیر می‌کند.

از روزهای گذشته…

گفتگو با یوگنی کیسین

گفتگو با یوگنی کیسین

در سال ۱۹۸۴ در روسیه نوازنده ای به جهان معرفی شد که در اجرای خود کنسرتو پیانوهای شوپن را به نحو احسن نواخت نکته مهم در این قضیه این بود که این اجرا توجه نوجوانی ۱۲ ساله به وقوع پیوست و تا به امروز توانسته است با مهارت خویش دنیای موسیقی را معطوف به خود نماید.
درباره لغو یک رسیتال پیانو در دانشگاه تهران

درباره لغو یک رسیتال پیانو در دانشگاه تهران

در ساعت چهار بعدازظهر اول خرداد، قرار بود تا رسیتال پیانویی توسط حمزه یگانه و پدرام نحوی زاده، دو پیانیست جوان، در تالار آوینی دانشگاه تهران برگزار شود ولی در زمان اجرا، جمعیت حاضر در سالن شاهد حضور و اجرای یک پیانیست دیگر بودند!
بچه‌ها بیایید به موسیقی فکر کنیم… (III)

بچه‌ها بیایید به موسیقی فکر کنیم… (III)

آموختن دستگاه‌ها از شناسایی نام‌ها آغاز می‌شود. گوینده نام‌ها را یک به یک می‌گوید و سپس مانند قبل، با پرسش‌هایی به بچه‌ها کمک می‌کند یادگیری خود را بیازمایند. جالب این است که نام‌های نادرست دستگاه‌ها همگی نام‌‌هایی است که در کاربردهای دیگر درست است؛ مانند: ابوموسی، هما و … در شیار ۸ اشارات کوتاهی به فرم در موسیقی دیده می‌شود.
ضرابی: هر قطعه باید به زبان همان ساز دربیاید

ضرابی: هر قطعه باید به زبان همان ساز دربیاید

یکی از دلایل دیگر ساده تر کردن این قطعات بود برای هنرجویان سنتور که بتوانند به راحتی آن را اجرا کنند و در اجرای آن مشکلی نداشته باشند. این قطعات به خاطر زیبایی شان مورد علاقه هنرجویان است ولی اگر نت آنها نباشد شاگرد با گوش به شکل نادرستی آنها را مینوازد.
کیت جان موون، نوازنده اسطوره ای درامز (I)

کیت جان موون، نوازنده اسطوره ای درامز (I)

کیت جان موون درامر گروه راک The Who بود. موون در سال ۱۹۶۴ به جای Doug Sandom به گروه The Who پیوست و با آنها در همه آلبومها همکاری کرد، یعنی از «نسل من» تا «تو که هستی» که در سال ۱۹۷۸ دو هفته قبل از درگذشت موون منتشر شد.
یاد بود استاد حسن کسایی (I)

یاد بود استاد حسن کسایی (I)

یک سال پس از درگذشت جاودان استاد نی، حسن کسایی، مراسم یادبود این استاد یگانه در یکی از سالن های دانشگاه شهر ارواین واقع در ایالت کالیفرنیا ‪و‬ به همت انجمن دانشجویان فارغ التحصیل ایرانی این دانشگاه برگزار شد. این انجمن با دعوت از استاد حسین عمومی، استاد موسیقی در این دانشگاه و موسیقیدان و نوازنده برجسته نی که خود از شاگردان مبرز استاد کسایی است، بار دیگر یاد و خاطره این چهره ماندگار را در دل دوستداران موسیقی ایران زمین زنده کرد.
آکوردهای دگرگون شده (Altered)

آکوردهای دگرگون شده (Altered)

برای از بین بردن یکنواختی، ممکن آهنگساز یا نوازنده برخی از نت های آکورد را تغییر کروماتیک دهد و معمولآ بیشترین نتی که دچار این تغییر می شود درجه پنجم آکورد می باشد. همچنین باید دقت کرد که بندرت نتی از آکورد که تغییر کرماتیک پیدا کرده است در آکورد تکرار می شود.
نگاهی به سمفونی فانتاستیک اثر جاودان هکتور برلیوز (VI)

نگاهی به سمفونی فانتاستیک اثر جاودان هکتور برلیوز (VI)

پس از این مقدمه ی کوتاه که نقش فضاسازی را دارد (میزان های ۱ تا ۲۰)، ایده فیکس در بخش آلگرو برای آخرین بار به صحنه می آید ولی نه چونان گذشته «نجیبانه و محجوب». این بار به نغمه رقصی مبتذل و ناهنجار بدل شده که با صدای گوش خراش و زیر به وسیله کلارینت می بمل نواخته می شود، و نت های چالاک دارد که با تریل تزیین یافته اند.
درباره کتاب «گلهای جاویدان» (II)

درباره کتاب «گلهای جاویدان» (II)

هدف نهایی انتقال فکر متعالی اندیشمندان ایرانی از یک سو و تلطیف روان شنونده از سوی دیگر بود. برنامۀ گلها پدیده‌ای در تاریخ فرهنگ، هنر و ادبیات ایران به‌شمار می‌رود که به موسیقی‌دانان، شاعران و هنرمندان اعتبار و ارزشی والا بخشید. تا قبل از تأسیس برنامۀ وزین گلها، استادان برجستۀ موسیقی را هم‌شأن مطربان می‌دانستند و کسی‌ به ارزش و جایگاه هنری آنان واقف نبود.
گریت فول دد (I)

گریت فول دد (I)

داستان شکل گیری گروه گریت فول دد (Grateful Dead) به زمانی بر می گردد که جری گارسیا (Jerry Garcia) طرفدار پر و پا قرص موسیقی Bluegrass (سبک خاصی از موسیقی محلی غربی که بیشتر با بانجو نواخته می شود و ریشه در کشورهایی چون انگلستان، ایرلند، اسکاتلند و … دارد) از حدود پانزده سالگی شروع به نواختن گیتار کرد.