نقش زنان در موسیقی ایرانی (III)

اما اولین زن نوازنده که از نوازندگیش بر روی گرامافون ضبط شد سه تارِ خانم پروانه است که خواننده نیز بوده است؛ آواز او با سنتور حبیب سماعی و تار قوام السلطان در سال ۱۳۰۶ به ضبط شده که انتشارات آن کمپانی هیزمسترز ویس بوده است، نام اصلی اش بتول رضایی است اما به نام موچول (چون ماه) و پروانه بر روی صفحات گرامافون ثبت شده است. پروانه زنی بود لاغر اندام و سبزه که در سال ۱۳۱۱ ش در سن حدود بیست و پنج سال در اثر بیماری سل در گذشت. (۱)

در موسیقی ایرانی با نام سه خواننده به نام پروانه روبرو می شویم که هیچ یک با هم نسبتی نداشتند:
۱- پروانه – بتول رضایی ضبط آثار ۷-۱۳۰۶ ش
۲- پروانه – پروانه جعفری – اهل آذربایجان ضبط آثار ۴۰-۱۳۳۵ – اولین خواننده ترانه «مرا ببوس»
۳- خاطره پروانه – اقدس خاوری ضبط آثار ۱۳۵۷ – ۱۳۳۷ به دلیل همسایه بودن با خانم پروانه بتول رضایی در دوران کودکی در منزل آنها آمد و شد داشته و پس از خواننده شدن نام خاطره پروانه را انتخاب کرد.

چنانکه پیشتر گفته شد، از موچول پروانه (بتول رضایی) که خود نوازنده چیره دست سه تار بوده اثری ضبط شد که هم می نوازد و هم می خواند.

جالب اینجاست که در دوره قاجاریه هیچ اثری از ساز سه تار به ضبط نرسیده است و اولین اثر ساز سه تار از موچول پروانه می باشد. اما نکته قابل توجه در میان آثار ضبط شده در سال ۱۳۰۷ کمپانی کلمبیا، تصنیف مولود نبی است که برای جشن نیمه شعبان سروده شده است و مدتی این تصنیف، سرود انجمن اخوت بود؛ «مولود نبی» شعرش از علی اکبر شیدا و آهنگ آن از درویش خان است و خواننده آن توران خانم است که از اقلیت های ارامنه می باشد و نوازنده تارش یحیی زرپنجه از نوازندگان کلیمی است که وحدت مذاهب را در زیر یک پرچم به نام موسیقی نشان می دهد و مشخص کننده این واقعیت است که اقلیت های مذهبی در طی قرنها زندگی مسالمت آمیز در کنار هم در این کشور، در تولید یک اثر هنری با یکدیگر همکاری می کرده اند. این اثر بعدها بوسیله گروه فرهنگ و هنر به سرپرستی زنده یاد فرامرز پایور بازسازی و بوسیله خاطره پروانه بازخوانی شده است

در سال ۱۳۰۷ مسئولین دولتی متوجه شدند که گرامافون به عنوان اولین رسانه صوتی در ایران با اینکه در ابتدا وسیله اشرافی بوده ولی خطرش کمتر از مطبوعات نیست، به همین دلیل بوسیله سرتیپ محمد درگاهی رئیس شهربافی وقت آئین نامه ای در ۵ ماه تنظیم می شود که از آن تاریخ به بعد شعر و موسیقی بوسیله ارگان های ذیربط کنترل می گردد. آثاری که از سال ۱۳۰۶ تا اوایل ۱۳۰۸ به ضبط رسیده است، به عنوان «عصر طلایی صفحات گرامافون» نام برده می شود زیرا همه چیز در فضای باز اجتماعی اجرا و به ضبط می رسید، از جمله این آثار می توان به تصنیفی به یاد شاعر ناکام میرزاده عشقی با نام «ای دست حق» با صدای قمر اشاره کرد.

در دوره ای که در آن فقدان بانون تحصیل کرده موسیقی کاملاً حس می شد) اولین بانوی هنرمند موسیقی که تحصیل علمی کرد (اما مدرکی نداشت) روح انگیز بود که شاگرد کلنل وزیری بود. وی اولین بانوی موسیقی است که در سال ۱۳۱۲ به خارج از کشور برای ضبط صفحه رفت و اولین بانوی موسیقی است که به اجرای دو صدایی پرداخت که با مرحوم ظلی است؛ این آثار با کمپانی نعیم رکورد در شهر بغداد این صفحات به ضبط رسید. وی تنها بانوی آواز خوان ایرانی است که در سال ۱۳۵۶ ردیف آوازیش را با تار ابراهیم سرخوش به ضبط رساند. اما اولین صفحه گرامافونی که ردیف آوازی به صورت بدون ساز در آن خوانده شده، دستگاه سه گاه با کمپانی پته در سال ۱۳۰۶ ش بوسیله خانم هلن ایران الدوله ( (اﯾﺮان ﺧﺎﻧﻢ، اﯾﺮان ﺧﺎﻧﻢ ﻫﻠﻨﯽ و اﯾﺮان اﻟﺪوﻟﻪ ﻫﻠﻦ) اجرا گردیده است و افسوس که همین یک اثر است!

امروزه با وجودی که بانوان مدرس آواز به کار مشغول هستند و به ترتیب شاگردان می پردازند، هنوز ردیف آوازی بوسیله بانوی هنرمندی به ضبط نرسیده و فقط همان ردیف آوازی روح انگیز است که در سال ۱۳۵۶ ش به ضبط رسیده است.

پی نوشت
۱- همسرش خیاطی داشت از وی فرزندی نمانده است وی از خانواده های شیرازی بود. مقبره اش در امامزاده عبداله تهران است.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تاریخ ادبیات عالمانه در موسیقی (II)

در نوشته‌های فارسی امروزی وقتی حرف از ادبیات و موسیقی به میان می‌آید عادت کرده‌ایم دنبال تحقیقاتی برویم که عمدتاً در پی رد پای اصطلاحات موسیقایی در آثار ادبی به مفهوم هنری آن هستند اما این کتاب از آن نوع نیست. در مقام مقایسه کتاب فلاح‌زاده کم و بیش رویکردی معکوس در پیش می‌گیرد و دگرگونی‌های ادبی متن‌های تخصصی موسیقی را در کانون توجه می‌آورد و تطور زبان آنها را بررسی می‌کند.

پیشنهادی در مورد فواصل زمانی نقطه دار

فواصل زمانی ترکیبی (که فواصل زمانی نقطه دار نوعی از آنها هستند) به واسطه تجمیع چند فاصله زمانی حاصل می شوند. همانند فواصل موسیقایی، فواصل زمانی نیز با هم جمع شده و در این میان، فواصل زمانی نقطه دار به دلیل تاثیر تغییر دهنده “Modifire” «نقطه» شکل می گیرند. به طور کلی تاثیر نقطه را می توان طبق فرمول زیر بیان کرد:

از روزهای گذشته…

اشتوکهاوزن، عقل گرا و عارف (IV)

اشتوکهاوزن، عقل گرا و عارف (IV)

این نیاز به با گذشت، چند سال بیش از پیش احساس شد، مخصوصا در نتیجه ارتباط اشتوکهاوزن با موسیقی و مذهب شرقی. اشتوکهاوزن پس از معروف شدن، تور کنسرت هایی را در سراسر دنیا برگزار کرد. برخوردهایی که اشتوکهاوزن در طی این تورها با فرهنگ هندی و ژاپنی داشت، تمایلات مذهبی که از دوران کودکی تا کنون درون او خفته بودند را بیدار ساخت.
کتابی برای آموزش تحلیل دانشورانه‌ اثر موسیقایی (IV)

کتابی برای آموزش تحلیل دانشورانه‌ اثر موسیقایی (IV)

اگر این استنباط درست باشد و بپذیریم که نویسنده‌ی آن گزیده‌ها منظوری جز این نداشته است، مشخص می‌شود که از همین ابتدا در مورد ظرفیت‌ها و کاربردهای روش آنالیز شنکری یک سوءتفاهم عمیق شکل گرفته است. درست است که این روش گاه گاه در رشته‌ی آهنگسازی نیز در کشورهای دیگر تدریس می‌شود (والبته قطعا بیشتر در رشته‌هایی مانند تئوری موسیقی و موسیقی‌شناسی) اما هدف، آن نیست که به دانشجو بیاموزاند چطور باید عمل آفرینش‌گرانه انجام بدهد. آنالیز شنکری چنان که از روند کار خود هاینریش شنکر و دیگر شاگردان و ادامه‌دهندگان راهش نیز برمی‌آید روشی است برای نظریه‌پردازان تا بتوانند ویژگی‌های ساختاری نهان یک اثر موسیقی را تفسیر (استخراج) کنند.
نگاهی گذرا به کتاب‌های آموزش هارمونی متنشر شده <Br>در سال‌های اخیر (۸۹-۸۳) قسمت ششم

نگاهی گذرا به کتاب‌های آموزش هارمونی متنشر شده
در سال‌های اخیر (۸۹-۸۳) قسمت ششم

[۷] رسم‌الخط مخصوصی را برای مکتوب ساختن برخی از اصطلاحات جا افتاده‌ی موسیقی به کار برده که در ابتدا باعث می‌شود خواننده کمی سردرگم شود. برای مثال: «سُپرآنُ» به جای سوپرانو و «آلتُ» به جای آلتو یا «مینُر» به جای مینور و ماژُر به جای ماژور (۱۲). در [۴] با وجود این‌که اشکالات زبانی کمتر است، اما گاه اظهار نظرهایی وجود دارد که خواننده را در مورد صحت متن ترجمه شده به شک می‌اندازد. مثلا: «آهنگسازان ملی مانند استراوینسکی، بارتوک، یاناچک و اخیرا مسیان و کوپلند سیستم‌هایی را خلق کرده‌اند که در آن‌ها از الگوهایی برای ایجاد شخصیت و حداکثر تاثیرگذاری در موسیقی بهره برده‌اند.
مروری بر کنسرت «شب پیانوی آهنگسازان معاصر ایرانی»

مروری بر کنسرت «شب پیانوی آهنگسازان معاصر ایرانی»

در شب پیانوی آهنگسازان معاصر ایرانی سه نوازنده آثاری از نُه آهنگساز را اجرا کردند. آثار اجراشده که بازه‌ی زمانی ۶۵ ساله‌ (از توکاتای فرهت که در ۱۳۳۱ ساخته شده تا قطعات امروزی) را می‌پوشاندند، شامل بخشی از تاریخ آهنگسازی برای پیانو در ایران بود. شنیدن نام‌ پیشکسوتان نام‌آور مثل امانوئل ملیک اصلانیان، فوزیه مجد، هرمز فرهت و محمد سعید شریفیان تا نسل‌های بعدی مثل آزاد حکیم رابط، امیرمهیار تفرشی‌پور، محمدرضا تفضلی، امین هنرمند و نگین زمردی برنامه‌ی اجرا را رنگارنگ می‌کرد.
صبا از زبان سپنتا (II)

صبا از زبان سپنتا (II)

در سال ۱۳۳۳ رهبری ارکستر ملی را در هنرهای زیبای کشور به عهده گرفت و چندی بعد رهبر ارکستر شماره یک آنجا گشت که از ادامه کار آن سخن خواهیم گفت. صبا در سال‌های آخر عمر، در بعضی برنامه‌های گل‌های رادیو، به عنوان رهبر یا نوازنده شرکت داشت.
سریر: باید اجازه بدهیم هر کس روایت خود را داشته باشد

سریر: باید اجازه بدهیم هر کس روایت خود را داشته باشد

من ترجیح دادم در این کار دخالت خاصی نداشته باشم و بگذارم این گروه کار خود را پیش ببرند. نوازندگان این ارکستر تقریبا همگی جوان بودند، در انتخاب خوانندگان هم سعی شده بوده از میان خوانندگان پر طرفدار روز کسانی انتخاب شوند که توجه بیشتری به کیفیت کار موسیقی دارند و خانم نوری هم روی این گروه از خوانندگان تاکید داشتند.
سایه روشن تاریخ موسیقی ما (X)

سایه روشن تاریخ موسیقی ما (X)

یکی از مهم‌ترین شاخه‌های پژوهشی تاریخ موسیقی در سال‌های گذشته ترسیم روند تحول موسیقی ایرانی (حداقل نظری) است و پاسخ به این سوال که چگونه ساختارهای اجرایی قدیمی به دستگاه‌های امروزی تبدیل شده است (۳۲). در این مورد نیز باید گفت که دست کم از برخی ساده‌اندیشی‌های گذشته مانند منسوب کردن ساختارهایی از قبیل هفت دستگاه به ساختارهای اجرایی اواخر دوره‌ی ساسانی که تنها اسمی از آن در دست ما باقی مانده دور شده‌ایم (۳۳).
ویژگیهای ارتعاشی چوب و کوک کردن صفحات ویولن (V)

ویژگیهای ارتعاشی چوب و کوک کردن صفحات ویولن (V)

حساسیت ارتعاش یک صفحه مرتعش شده را می توان در آزمایشگاه آکوستیک با روشهای پیشرفته Jansson و Alonso اندازه گیری کرد (تصویر ۹-۱). برای این کار صفحه مورد نظر بوسیله نوارهای لاستیکی آویزان می شود و بر روی آن محرک و اندازه گیر صوت نصب می گردد. با تغییر دادن فرکانس به آرامی، حساسیت ارتعاشی بدست می آید و در همین حال نتیجه میدان (وسعت) ارتعاش اندازه گیری می شود.
موسیقی در ایران باستان (I)

موسیقی در ایران باستان (I)

ایرانیان نگرش خاصی به زیبایی داشتند، در ایران باستان مراسم عبادتی و پرستشی آناهیتا برگزار می شد. آناهیتا الهه ی بارندگی است و زنی است زیبا با قامتی بلند که سوار بر ارابه ای چهار اسب (باد، باران، ابر و تگرگ) است. پرواضح است که ایرانیان الهه های دیگری نیز داشتند و بیانگر این مطلب است که حس زیبایی و زیباشناسی در ایران ریشه ای کهن دارد. هنر موسیقی نیز از بدو آفرینش های هنری ایرانیان بر طبق شواهد و مدارک به دست آمده همراه و همراز آنان بوده است. در یک تقسیم بندی کلی می توان تاریخ موسیقی ایران را به سه دوره تقسیم کرد:
انیو موریکونه – ۲

انیو موریکونه – ۲

موسیقی “روزی روزگاری در آمریکا” علاوه بر تم کند اصلی، در جاهایی با موسیقی رقص متعلق به آن دوران جایگزین میشود و همچنین در آن از سازهای نامتعارفی چون بانجو و پن فلوت Pan-Flute (سازی شامل چندین ساز فلوت مانند با ارتفاع متغیر که مانند ساز دهنی در کنار هم قرار گرفته اند) استفاده کرده است.