نقش زنان در موسیقی ایرانی (III)

اما اولین زن نوازنده که از نوازندگیش بر روی گرامافون ضبط شد سه تارِ خانم پروانه است که خواننده نیز بوده است؛ آواز او با سنتور حبیب سماعی و تار قوام السلطان در سال ۱۳۰۶ به ضبط شده که انتشارات آن کمپانی هیزمسترز ویس بوده است، نام اصلی اش بتول رضایی است اما به نام موچول (چون ماه) و پروانه بر روی صفحات گرامافون ثبت شده است. پروانه زنی بود لاغر اندام و سبزه که در سال ۱۳۱۱ ش در سن حدود بیست و پنج سال در اثر بیماری سل در گذشت. (۱)

در موسیقی ایرانی با نام سه خواننده به نام پروانه روبرو می شویم که هیچ یک با هم نسبتی نداشتند:
۱- پروانه – بتول رضایی ضبط آثار ۷-۱۳۰۶ ش
۲- پروانه – پروانه جعفری – اهل آذربایجان ضبط آثار ۴۰-۱۳۳۵ – اولین خواننده ترانه «مرا ببوس»
۳- خاطره پروانه – اقدس خاوری ضبط آثار ۱۳۵۷ – ۱۳۳۷ به دلیل همسایه بودن با خانم پروانه بتول رضایی در دوران کودکی در منزل آنها آمد و شد داشته و پس از خواننده شدن نام خاطره پروانه را انتخاب کرد.

چنانکه پیشتر گفته شد، از موچول پروانه (بتول رضایی) که خود نوازنده چیره دست سه تار بوده اثری ضبط شد که هم می نوازد و هم می خواند.

جالب اینجاست که در دوره قاجاریه هیچ اثری از ساز سه تار به ضبط نرسیده است و اولین اثر ساز سه تار از موچول پروانه می باشد. اما نکته قابل توجه در میان آثار ضبط شده در سال ۱۳۰۷ کمپانی کلمبیا، تصنیف مولود نبی است که برای جشن نیمه شعبان سروده شده است و مدتی این تصنیف، سرود انجمن اخوت بود؛ «مولود نبی» شعرش از علی اکبر شیدا و آهنگ آن از درویش خان است و خواننده آن توران خانم است که از اقلیت های ارامنه می باشد و نوازنده تارش یحیی زرپنجه از نوازندگان کلیمی است که وحدت مذاهب را در زیر یک پرچم به نام موسیقی نشان می دهد و مشخص کننده این واقعیت است که اقلیت های مذهبی در طی قرنها زندگی مسالمت آمیز در کنار هم در این کشور، در تولید یک اثر هنری با یکدیگر همکاری می کرده اند. این اثر بعدها بوسیله گروه فرهنگ و هنر به سرپرستی زنده یاد فرامرز پایور بازسازی و بوسیله خاطره پروانه بازخوانی شده است

در سال ۱۳۰۷ مسئولین دولتی متوجه شدند که گرامافون به عنوان اولین رسانه صوتی در ایران با اینکه در ابتدا وسیله اشرافی بوده ولی خطرش کمتر از مطبوعات نیست، به همین دلیل بوسیله سرتیپ محمد درگاهی رئیس شهربافی وقت آئین نامه ای در ۵ ماه تنظیم می شود که از آن تاریخ به بعد شعر و موسیقی بوسیله ارگان های ذیربط کنترل می گردد. آثاری که از سال ۱۳۰۶ تا اوایل ۱۳۰۸ به ضبط رسیده است، به عنوان «عصر طلایی صفحات گرامافون» نام برده می شود زیرا همه چیز در فضای باز اجتماعی اجرا و به ضبط می رسید، از جمله این آثار می توان به تصنیفی به یاد شاعر ناکام میرزاده عشقی با نام «ای دست حق» با صدای قمر اشاره کرد.

در دوره ای که در آن فقدان بانون تحصیل کرده موسیقی کاملاً حس می شد) اولین بانوی هنرمند موسیقی که تحصیل علمی کرد (اما مدرکی نداشت) روح انگیز بود که شاگرد کلنل وزیری بود. وی اولین بانوی موسیقی است که در سال ۱۳۱۲ به خارج از کشور برای ضبط صفحه رفت و اولین بانوی موسیقی است که به اجرای دو صدایی پرداخت که با مرحوم ظلی است؛ این آثار با کمپانی نعیم رکورد در شهر بغداد این صفحات به ضبط رسید. وی تنها بانوی آواز خوان ایرانی است که در سال ۱۳۵۶ ردیف آوازیش را با تار ابراهیم سرخوش به ضبط رساند. اما اولین صفحه گرامافونی که ردیف آوازی به صورت بدون ساز در آن خوانده شده، دستگاه سه گاه با کمپانی پته در سال ۱۳۰۶ ش بوسیله خانم هلن ایران الدوله ( (اﯾﺮان ﺧﺎﻧﻢ، اﯾﺮان ﺧﺎﻧﻢ ﻫﻠﻨﯽ و اﯾﺮان اﻟﺪوﻟﻪ ﻫﻠﻦ) اجرا گردیده است و افسوس که همین یک اثر است!

امروزه با وجودی که بانوان مدرس آواز به کار مشغول هستند و به ترتیب شاگردان می پردازند، هنوز ردیف آوازی بوسیله بانوی هنرمندی به ضبط نرسیده و فقط همان ردیف آوازی روح انگیز است که در سال ۱۳۵۶ ش به ضبط رسیده است.

پی نوشت
۱- همسرش خیاطی داشت از وی فرزندی نمانده است وی از خانواده های شیرازی بود. مقبره اش در امامزاده عبداله تهران است.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

افق‌های مبهم گفت‌وگو (V)

متن نیز «دیگری» دریافت‌کننده است. نه چون از آنِ دیگری است یا از فرهنگ دیگری است بلکه چون خود «دیگری» است. فارغ از این که از ورای آن مؤلف را ببینیم که در بخش نخست دیدیم، خواه‌ناخواه دیگری است. خود متن امری است جدا از «خود»، ممکن است لحظه‌ای به درون بیاید اما ماندگار نمی‌شود. متن جزئی از هیچ دریافت‌کننده‌ی مثالی‌ای نیست همچنان که حتا جزئی از مؤلفش هم نیست. از این رو متن بیش از هر مؤلفه‌ی دیگری نیازمند مفاهمه و دریافت است. حلقه‌ی آنچه تاکنون گفته شد به یاری درک دیگری متن است که کامل می‌شود.

درباره «سرزمین کلاغ‌های مهاجر»

مؤسسه فرهنگی هنری «آوای ماد» آلبوم «سرزمین کلاغ‌های مهاجر» به آهنگسازی مزدک کوهستانی را روانه بازار موسیقی کرده است. این آلبوم شامل هفت قطعه برای ویولن و ارکستر زهی است که با تفکرات موسیقایی قرن بیستمی و با رگه‌هایی از موسیقی ایرانی هرچند نهفته در لایه‌های موسیقی پلی‌تنال و بعضاً آتنال موسیقی غربی تصنیف شده‌اند. به گفته مزدک کوهستانی او در این آلبوم تلاش داشته که از آنچه موسیقی مدرن گفته می‌شود فاصله بگیرد. بابک کوهستانی در نقش سولیست این اثر حضور داشته است.

از روزهای گذشته…

سرنوشت اینگونه به درب می کوبد

سرنوشت اینگونه به درب می کوبد

برای همه علاقمندان به موسیقی سه ضربه کوتاه روی نت سل و یک ضربه بلند روی نت می بمل یادآور جمله آشنایی است، جمله آغازین سمفونی شماره پنج بتهوون در دو مینور که طی سالهای ۱۸۰۴ تا ۱۸۰۷ نوشته شد و در کنار سایر کارهای او در اپوس ۶۷ قرار گرفت.
امیرآهنگ: مکتب آموزش هارمونی روسیه با فرهنگ ما در ایران سازگارتر است

امیرآهنگ: مکتب آموزش هارمونی روسیه با فرهنگ ما در ایران سازگارتر است

استاد حنانه فرم موسیقی را با مِتُدِ ایتالیایی و از روی کتابِ جولیو باس (تئوریسین، کمپوزیتور و اُرگ نواز ایتالیایی) تدریس می کردند. این کتاب را هم خودشان از زبان ایتالیایی ترجمه کرده و بصورت دستی تایپ کرده بودند که بصورت زیراگس در آن سالها تکثیر و در اختیار امیر علی حنانه و من و سپس بقیه شاگردانشان قرار گرفت. البته جلد اول (شامل عناصر ریتمیک در ملودی و پیوند شعر و موسیقی) و جلد دوم (شامل موتیف، نیم جمله، جمله و پرییود موزیکال) بعدها یعنی در سال ۱۳۷۳ توسط انتشارات چنگ (با سانسور بخشی از مقدمه مترجم کتاب که توسط استاد حنانه نوشته شده بود!) چاپ شد. این کتاب در اصل در شش جلد است.
بلبل سرگشته (II)

بلبل سرگشته (II)

مجموع آثار ضبط شده با این کمپانی ۵۰ روی صفحه یا ۲۵ عدد صفحه می باشد. اولین اثر ضبط شده از صدای قمر در مایه بیات اصفهان یا تار مرتضی خان نی داود است که روی صفحه نوشته شده بیات اصفهان ۱ و ۲ به شماره کاتولوگ ۵ و ۲۱۳۴۳۴-V تار مرتضی نی داود. شعر از سعدی:
خود آموختگی و خلاقیت (I)

خود آموختگی و خلاقیت (I)

خود آموختگی اصولا مقوله ای معرفتی است که طی آن، موضوعی که باید آموخته شود چون نقطه ای روشن از انتهای خیال برجسته و برجسته تر میشود. یکی از ضعف های نظام مدرسی آن است که فاقد تحریک هدف و خواسته یا آندو به مثابه نقطه روشن برای وصال و تجلی آن میباشند و موضوع علم یا هنری را که میخواهند پرورش دهند از قلمرو خیال خارج میسازند.
گزارش اختصاصی از اجرای ارکستر سمفونیک تهران در آلمان

گزارش اختصاصی از اجرای ارکستر سمفونیک تهران در آلمان

ارکستر سمفونیک تهران، ۲۰ آگوست ۲۰۰۶ (۲۹ مرداد ۱۳۸۵) در شهر اوسنـابـروک (Osnabruck) در آلمان کنسرت داد. در این برنامه که در واقع سرآغاز جشنـواره شرقـی (Morgenland Festival) در تالار شهر اوسنابروک بود حدود ۱۴۰۰ شنونده حضور یافتند. پیش از اجـرای موسیقـی، شهـردار اوسنابروک، هانـس یورگـن فیـپ (Hans-Jürgen Fip) در سخنانـی کوتاه، با توجه به دشواری های برگزاری این برنامه گفت: «تا امشب باور نمی کردم که ارکستر سمفونیک تهران در اوسنابروک کنسرت خواهد داشت!»
دیبازر: امروز مدیریت تخصصی است

دیبازر: امروز مدیریت تخصصی است

به هر حال این وضعیت یک دوره گذار از یک شکل سنی به شکل معاصر است و در جهان معاصر، کشورهای دیگر هم در حال فعالیت هستند و توقف ندارند. رسیدن به نسبتی بین آنچه که داشتیم و آنچه می خواهیم و آنچه که در حال حاضر وجود دارد و امکانات بالقوه و اینکه چطور می خواهیم آن را بالفعل کنیم به نظرم زمان می برد.
خاچاطوریان در مقام رهبر ارکستر

خاچاطوریان در مقام رهبر ارکستر

زمانی که خاچاطوریان به تمرین با ارکسترهای کوچک در تئاترهای مختلف مشغول بود، این آرزو که زمانی خود قادر به اجرای آثار ارکستری اش باشد، در نظرش محال می نمود و در حقیقت در حکم یک رویای دست نیافتنی به شمار می رفت. اما دیری نپایید که این آرزوی دیرینه تحقق یافت و او در سال ۱۹۵۰ رهبری اجرای آثارش را در کشورهای مختلف آغاز نمود.
آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (X)

آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (X)

کلیه کوشش هایی که تاکنون در جهت تجزیه و تحلیل سیستم های تنال این موسیقی ها با استفاده از نوتاسیون معمول اروپا به عمل آمده نامؤفق بوده و بی اندازه غیردقیق و خودسرانه صورت پذیرفته است. ایراد و انتقاد بعضی از محققین به آوانویسی موسیقی های غیرغربی با استفاده از نوتاسیون معمول اروپا، بی شک تا حدودی منطقی به نظر می رسد. این نوتاسیون قادر نیست کلیه ویژگی های ملودیک، ترکیبات و کیفیت های صوتی موسیقی فرهنگ های غیرغربی را مشخص کند. به همین دلیل ابتکارها و پیشنهادهای دیگری در جهت ثبت ملودی های این فرهنگ ها ارائه می شود‌‌» (مسعودیه/۱۳۸۳، ۴۸ و ۴۹).
دستانم یاریم نمی کنند (I)

دستانم یاریم نمی کنند (I)

امروزه یکی از شایعترین معضلات عضلانی که گریبان نوازندگان را می گیرد (به خصوص نوازندگانی که بصورت حرفه ای موسیقی را دنبال می کنند)، سندروم کرامپ نویسندگان یا نوازندگان (Writers Cramp) می باشد. این سندروم بصورت انقباض عضلانی به خصوص در دو ناحیه شست دست و ساعد بوجود می آید و باعث اختلالات حرکتی در دست نویسندگان، نوازندگان و تمامی کسانی که بصورت دائمی از انگشتان دست فعالیتی تکراری را طلب میکنند، می شود.
درباره‌ی نقد نماهنگ (II)

درباره‌ی نقد نماهنگ (II)

دیدراستای یک فرم‌گرایی موسیقایی ناب که به نقد ویرانگر رابطه‌ی معنی‌دار میان موسیقی و تصویر (و یا موسیقی و هر چیز دیگر، غیر از خودش و تا حدی رقص) بیانجامد یا دیدگاه‌های دیگری چون ضدیت با جریان مردم‌پسند نماهنگ، روابط سرمایه‌سالارانه‌ی چیره بر پیدایی و همه‌گیری‌اش و به یک واژه، مخالفت از بن با اصل…
ادامهٔ مطلب »