نقش زنان در موسیقی ایرانی (III)

اما اولین زن نوازنده که از نوازندگیش بر روی گرامافون ضبط شد سه تارِ خانم پروانه است که خواننده نیز بوده است؛ آواز او با سنتور حبیب سماعی و تار قوام السلطان در سال ۱۳۰۶ به ضبط شده که انتشارات آن کمپانی هیزمسترز ویس بوده است، نام اصلی اش بتول رضایی است اما به نام موچول (چون ماه) و پروانه بر روی صفحات گرامافون ثبت شده است. پروانه زنی بود لاغر اندام و سبزه که در سال ۱۳۱۱ ش در سن حدود بیست و پنج سال در اثر بیماری سل در گذشت. (۱)

در موسیقی ایرانی با نام سه خواننده به نام پروانه روبرو می شویم که هیچ یک با هم نسبتی نداشتند:
۱- پروانه – بتول رضایی ضبط آثار ۷-۱۳۰۶ ش
۲- پروانه – پروانه جعفری – اهل آذربایجان ضبط آثار ۴۰-۱۳۳۵ – اولین خواننده ترانه «مرا ببوس»
۳- خاطره پروانه – اقدس خاوری ضبط آثار ۱۳۵۷ – ۱۳۳۷ به دلیل همسایه بودن با خانم پروانه بتول رضایی در دوران کودکی در منزل آنها آمد و شد داشته و پس از خواننده شدن نام خاطره پروانه را انتخاب کرد.

چنانکه پیشتر گفته شد، از موچول پروانه (بتول رضایی) که خود نوازنده چیره دست سه تار بوده اثری ضبط شد که هم می نوازد و هم می خواند.

جالب اینجاست که در دوره قاجاریه هیچ اثری از ساز سه تار به ضبط نرسیده است و اولین اثر ساز سه تار از موچول پروانه می باشد. اما نکته قابل توجه در میان آثار ضبط شده در سال ۱۳۰۷ کمپانی کلمبیا، تصنیف مولود نبی است که برای جشن نیمه شعبان سروده شده است و مدتی این تصنیف، سرود انجمن اخوت بود؛ «مولود نبی» شعرش از علی اکبر شیدا و آهنگ آن از درویش خان است و خواننده آن توران خانم است که از اقلیت های ارامنه می باشد و نوازنده تارش یحیی زرپنجه از نوازندگان کلیمی است که وحدت مذاهب را در زیر یک پرچم به نام موسیقی نشان می دهد و مشخص کننده این واقعیت است که اقلیت های مذهبی در طی قرنها زندگی مسالمت آمیز در کنار هم در این کشور، در تولید یک اثر هنری با یکدیگر همکاری می کرده اند. این اثر بعدها بوسیله گروه فرهنگ و هنر به سرپرستی زنده یاد فرامرز پایور بازسازی و بوسیله خاطره پروانه بازخوانی شده است

در سال ۱۳۰۷ مسئولین دولتی متوجه شدند که گرامافون به عنوان اولین رسانه صوتی در ایران با اینکه در ابتدا وسیله اشرافی بوده ولی خطرش کمتر از مطبوعات نیست، به همین دلیل بوسیله سرتیپ محمد درگاهی رئیس شهربافی وقت آئین نامه ای در ۵ ماه تنظیم می شود که از آن تاریخ به بعد شعر و موسیقی بوسیله ارگان های ذیربط کنترل می گردد. آثاری که از سال ۱۳۰۶ تا اوایل ۱۳۰۸ به ضبط رسیده است، به عنوان «عصر طلایی صفحات گرامافون» نام برده می شود زیرا همه چیز در فضای باز اجتماعی اجرا و به ضبط می رسید، از جمله این آثار می توان به تصنیفی به یاد شاعر ناکام میرزاده عشقی با نام «ای دست حق» با صدای قمر اشاره کرد.

در دوره ای که در آن فقدان بانون تحصیل کرده موسیقی کاملاً حس می شد) اولین بانوی هنرمند موسیقی که تحصیل علمی کرد (اما مدرکی نداشت) روح انگیز بود که شاگرد کلنل وزیری بود. وی اولین بانوی موسیقی است که در سال ۱۳۱۲ به خارج از کشور برای ضبط صفحه رفت و اولین بانوی موسیقی است که به اجرای دو صدایی پرداخت که با مرحوم ظلی است؛ این آثار با کمپانی نعیم رکورد در شهر بغداد این صفحات به ضبط رسید. وی تنها بانوی آواز خوان ایرانی است که در سال ۱۳۵۶ ردیف آوازیش را با تار ابراهیم سرخوش به ضبط رساند. اما اولین صفحه گرامافونی که ردیف آوازی به صورت بدون ساز در آن خوانده شده، دستگاه سه گاه با کمپانی پته در سال ۱۳۰۶ ش بوسیله خانم هلن ایران الدوله ( (اﯾﺮان ﺧﺎﻧﻢ، اﯾﺮان ﺧﺎﻧﻢ ﻫﻠﻨﯽ و اﯾﺮان اﻟﺪوﻟﻪ ﻫﻠﻦ) اجرا گردیده است و افسوس که همین یک اثر است!

امروزه با وجودی که بانوان مدرس آواز به کار مشغول هستند و به ترتیب شاگردان می پردازند، هنوز ردیف آوازی بوسیله بانوی هنرمندی به ضبط نرسیده و فقط همان ردیف آوازی روح انگیز است که در سال ۱۳۵۶ ش به ضبط رسیده است.

پی نوشت
۱- همسرش خیاطی داشت از وی فرزندی نمانده است وی از خانواده های شیرازی بود. مقبره اش در امامزاده عبداله تهران است.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

ریتم و ترادیسی (I)

ریتم و ترادیسی دو روشِ فهم نظم های زمانی در جهان پیرامونِ ما را در تباین با هم قرا می دهد: فهم مستقیم به-واسطه ی قوه ی ادراک، و فهم غیر مستقیم به واسطه ی تجزیه و تحلیل. «ریتم» به دستگاه ادراکی ای که امکان مشاهده و دریافتِ بی دردِسرِ پدیده های ریتمیک را در اختیار افراد قرار می دهد گریز می زند، درحالیکه «ترادیسی» ابزارهای ریاضی ای را که برای کشف نظم ها و مطالعه ی الگوها مورد استفاده قرار می گیرد پیشِ روی می گذارد.

موسیقی و شعر در «گرگیعان و گرگیعان» (II)

بیرون‌رفتن مردم از خانه و برگرفتن و دورافکندن کلوخ در آخرین روز ماه شعبان به احتمال فراوان به نشانه ترک عیش و عشرت و باده‌نوشی در ماه مبارک روزه‌گیران و دورکردن دیو گناه باده‌نوشی از خود بوده است و این آیینی بازمانده از دوره پیش از اسلام بوده که با دگرگونی نظم و روال زندگی عادی مردم در تغییر ماه همراه بوده است (۲) و یا جشن «هالووین» در فرهنگ غربی. «هالووین» یک جشن مسیحیت غربی و بیشتر سنتی می‌باشد که مراسم آن سه شبانه‌روز ادامه دارد و در شب «۳۱ اکتبر» (نهم آبان) برگزار می‌شود. بسیاری از افراد و مخصوصا کودکان و نوجوانان در این شب با چهره‌های نقاشی شده، لباس‌های عجیب یا لباس‌های شخصیت‌های معروف، چهره و ظاهری که آن به‌نظرشان ترسناک باشد خود را آماده جشن می‌کنند و برای جمع‌آوری نبات و آجیل به در خانه دیگران می‌روند. این جشن را مهاجران «ایرلندی» و «اسکاتلندی» در سده نوزدهم با خود به قاره آمریکا آوردند. (۳)

از روزهای گذشته…

یک قطعه آرامش دهنده

یک قطعه آرامش دهنده

حتی اگر سازی نمیزنید یا مطالعه در موسیقی ندارید چند دقیقه وقت بگذارید و به این قطعه آرامش دهنده گوش کنید :
بزرگترین شخصیت Jazz سال ۱۹۸۳ (II)

بزرگترین شخصیت Jazz سال ۱۹۸۳ (II)

اولین حضور حرفه ای او در سن سیزده سالگی در فستیوال سالیانه جز در یکی از شهرهای فرانسه بود. در آن سال کلارک تری (Clark Terry) نوازنده ترومپت نیاز به همکاری یک نوازنده پیانو داشت. پتروسیانی در این باره گفته است:
علی رهبری: رحمت الله بدیعی بهترین نشان است

علی رهبری: رحمت الله بدیعی بهترین نشان است

بدنبال تهیه مطلب “علی رهبری و موسیقی صلح “با علی رهبری، رهبر و آهنگساز صاحب نام ایرانی مصاحبه ای انجام دادیم که در این مطلب قسمت دوم آنرا میخوانید. لازم به ذکر است که این گفتگو قبل از انتصاب ایشان به رهبری دائم ارکستر سمفونیک تهران و پس از کنسرت قبلی ایشان یعنی زمانی که به دعوت مرحوم فریدون ناصری و به عنوان رهبر میهمان رهبری در تهران حضور داشتند انجام شده است.
گزارش جلسه شانزدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (V)

گزارش جلسه شانزدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (V)

بسیاری از نقدهای سیاسی- ایدئولوژیک، انسان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه‌ی موسیقی مردم‌پسند بر این جنبه‌ها تکیه دارند (حتی نقد آدورنو با عنوان «درباره‌ی موسیقی عامه‌پسند» که جنبه‌های موسیقایی را نیز از نظر دور نمی‌دارد). برای کسانی که از این دیدگاه می‌نگرند موسیقی (به‌ویژه مردم‌پسند) به‌عنوان یک عنصر فرهنگی که در شکل‌دهی روابط اجتماعی و فرهنگی نقشی تعیین کننده دارد، مورد توجه است و نه یک فرآورده‌ی کاملاً مستقل هنری.
نقدی بر مقاله پیمان سلطانی، «آهنگ شعر معاصر» (I)

نقدی بر مقاله پیمان سلطانی، «آهنگ شعر معاصر» (I)

آنچه را در ادامه می خوانید، تاملی است بر مقاله پیمان سلطانی با عنوان «آهنگ شعر معاصر» که در ژورنال گفتگوی هارمونیک منتشر شده است. مقاله ی اخیر ایشان در مورد آهنگ شعر معاصر باعث شد تا در مورد آن نکاتی را بیان کنم. برای وضوح مطالب و مقاصدم نه تنها به نقل مضمون بلکه به نقل مطلب پیمان سلطانی پرداخته ام.
تنظیم همراهی برای ملودی

تنظیم همراهی برای ملودی

در ادامه مطلب قبل راجع به همراهی جلوتر از هارمونی در این نوشته سعی می کنیم با ذکر یک مثال موضوع را بیشتر روشن کنیم. هر چند در آینده روشهای بهتر و حرفه ای تری را برای همراهی و اجرای یک ملودی معرفی خواهیم کنیم.
سالاری: ساز های من در طول سال، بیش از ۳ الی ۴ بار <br>نیاز به کوک کردن ندارند

سالاری: ساز های من در طول سال، بیش از ۳ الی ۴ بار
نیاز به کوک کردن ندارند

اکثر ساز هایی که به ایران آورده می شد ۱۲ خرک بود و پس از گذشت زمان نیاز به تعمیر داشت و کم کم کوچکتر می شود و مجبور بودند ۱۱ خرک بر روی صفحه قرار دهند و گاه به ۱۰ یا ۹ خرک هم می رسید.اما اصولا ابعاد و تعداد خرک ها در سنتور علمی نبود و با مقدار تحمل کششی سیم های فلزی مطابقت نداشت.
کتابی در اقتصاد موسیقی (V)

کتابی در اقتصاد موسیقی (V)

کالا/خدمت در صنعت موسیقی: در حوزه‌ی اقتصاد موسیقی منظور از کالا (Good/Bad) می تواند (۶) آلبوم و ویدئو‌کلیپ وکتاب و آلت موسیقی و غیره باشد و منظور از خدمت (Service) می‌تواند آموزش موسیقی و برگزاری یک کنسرت و هرگونه تبلیغات کالاهای موسیقی و موارد مشابه باشد، اما رویکرد کتاب در تشخیص کالا و خدمات عموماً نظر به تولیدات صوتی و تصویری موسیقی و در مواردی نیز برگزاری کنسرت‌های موسیقی دارد. در حالی که هرچند تولیدات صوتی، مهم‌ترین «کالای نهایی» صنعت موسیقی به‌شمار می‌روند و موسیقی دست آخر در صدا و صوت خلاصه می‌شود، بخش آموزش موسیقی و تولید و تجارت سازهای موسیقی و انتشار کتاب‌های موسیقی و بسیاری موارد دیگر نیز در صنعت موسیقی محل بحث‌اند که کتاب به این مقوله‌ها نپرداخته است. شاید اگر در آغاز کتاب، به جای ورود مستقیم به بحث تولید، «اقتصاد موسیقی» در فصلی جداگانه بطور دقیق تعریف و تشریح می‌شد، ذهن خواننده می‌توانست منظم‌تر و شفاف‌تر با کتاب همراه شود.
جنبش اتنوموزیکولوژی

جنبش اتنوموزیکولوژی

اولین اسناد نوشته شده در زمینه پژوهش بر اساس موسیقی شناسی قومی، نوشته های ژان ژاک روسو، نویسنده و اندیشمند سوئیسی است. در اواخر قرن نوزدهم، همزمان با فعالیت های روز افزون جنبش های ملی گرایانه دراروپا، توجه به موسیقی های قدیمی و محلی اروپایی و در ادامه آن توجه به فرهنگ و موسیقی دیگر ممالک، رشد چشمگیری پیدا کرد.
نگاهی کوتاه به مقایسه آکوستیکی تمبک و کلام (I)

نگاهی کوتاه به مقایسه آکوستیکی تمبک و کلام (I)

موسیقی و گفتار را علی رغم تفاوت در واکنش سیستم عصبی به آنها، می توان به دلیل وجود نکات مشترک و یکسان بودن مکانسیم های آکوستیک و سایکوآکوستیک تولید و درک٬ با ابزار یکسانی مورد بررسی قرار داد. به معنی دیگر موسیقی را می توان با ابزار زبان شناسی (Linguistics) مورد مطالعه نمود. چنین مطالعه ای را زبان شناسی موسیقایی (Musicolinguistics) گویند.