نقش زنان در موسیقی ایرانی (III)

اما اولین زن نوازنده که از نوازندگیش بر روی گرامافون ضبط شد سه تارِ خانم پروانه است که خواننده نیز بوده است؛ آواز او با سنتور حبیب سماعی و تار قوام السلطان در سال ۱۳۰۶ به ضبط شده که انتشارات آن کمپانی هیزمسترز ویس بوده است، نام اصلی اش بتول رضایی است اما به نام موچول (چون ماه) و پروانه بر روی صفحات گرامافون ثبت شده است. پروانه زنی بود لاغر اندام و سبزه که در سال ۱۳۱۱ ش در سن حدود بیست و پنج سال در اثر بیماری سل در گذشت. (۱)

در موسیقی ایرانی با نام سه خواننده به نام پروانه روبرو می شویم که هیچ یک با هم نسبتی نداشتند:
۱- پروانه – بتول رضایی ضبط آثار ۷-۱۳۰۶ ش
۲- پروانه – پروانه جعفری – اهل آذربایجان ضبط آثار ۴۰-۱۳۳۵ – اولین خواننده ترانه «مرا ببوس»
۳- خاطره پروانه – اقدس خاوری ضبط آثار ۱۳۵۷ – ۱۳۳۷ به دلیل همسایه بودن با خانم پروانه بتول رضایی در دوران کودکی در منزل آنها آمد و شد داشته و پس از خواننده شدن نام خاطره پروانه را انتخاب کرد.

چنانکه پیشتر گفته شد، از موچول پروانه (بتول رضایی) که خود نوازنده چیره دست سه تار بوده اثری ضبط شد که هم می نوازد و هم می خواند.

جالب اینجاست که در دوره قاجاریه هیچ اثری از ساز سه تار به ضبط نرسیده است و اولین اثر ساز سه تار از موچول پروانه می باشد. اما نکته قابل توجه در میان آثار ضبط شده در سال ۱۳۰۷ کمپانی کلمبیا، تصنیف مولود نبی است که برای جشن نیمه شعبان سروده شده است و مدتی این تصنیف، سرود انجمن اخوت بود؛ «مولود نبی» شعرش از علی اکبر شیدا و آهنگ آن از درویش خان است و خواننده آن توران خانم است که از اقلیت های ارامنه می باشد و نوازنده تارش یحیی زرپنجه از نوازندگان کلیمی است که وحدت مذاهب را در زیر یک پرچم به نام موسیقی نشان می دهد و مشخص کننده این واقعیت است که اقلیت های مذهبی در طی قرنها زندگی مسالمت آمیز در کنار هم در این کشور، در تولید یک اثر هنری با یکدیگر همکاری می کرده اند. این اثر بعدها بوسیله گروه فرهنگ و هنر به سرپرستی زنده یاد فرامرز پایور بازسازی و بوسیله خاطره پروانه بازخوانی شده است

در سال ۱۳۰۷ مسئولین دولتی متوجه شدند که گرامافون به عنوان اولین رسانه صوتی در ایران با اینکه در ابتدا وسیله اشرافی بوده ولی خطرش کمتر از مطبوعات نیست، به همین دلیل بوسیله سرتیپ محمد درگاهی رئیس شهربافی وقت آئین نامه ای در ۵ ماه تنظیم می شود که از آن تاریخ به بعد شعر و موسیقی بوسیله ارگان های ذیربط کنترل می گردد. آثاری که از سال ۱۳۰۶ تا اوایل ۱۳۰۸ به ضبط رسیده است، به عنوان «عصر طلایی صفحات گرامافون» نام برده می شود زیرا همه چیز در فضای باز اجتماعی اجرا و به ضبط می رسید، از جمله این آثار می توان به تصنیفی به یاد شاعر ناکام میرزاده عشقی با نام «ای دست حق» با صدای قمر اشاره کرد.

در دوره ای که در آن فقدان بانون تحصیل کرده موسیقی کاملاً حس می شد) اولین بانوی هنرمند موسیقی که تحصیل علمی کرد (اما مدرکی نداشت) روح انگیز بود که شاگرد کلنل وزیری بود. وی اولین بانوی موسیقی است که در سال ۱۳۱۲ به خارج از کشور برای ضبط صفحه رفت و اولین بانوی موسیقی است که به اجرای دو صدایی پرداخت که با مرحوم ظلی است؛ این آثار با کمپانی نعیم رکورد در شهر بغداد این صفحات به ضبط رسید. وی تنها بانوی آواز خوان ایرانی است که در سال ۱۳۵۶ ردیف آوازیش را با تار ابراهیم سرخوش به ضبط رساند. اما اولین صفحه گرامافونی که ردیف آوازی به صورت بدون ساز در آن خوانده شده، دستگاه سه گاه با کمپانی پته در سال ۱۳۰۶ ش بوسیله خانم هلن ایران الدوله ( (اﯾﺮان ﺧﺎﻧﻢ، اﯾﺮان ﺧﺎﻧﻢ ﻫﻠﻨﯽ و اﯾﺮان اﻟﺪوﻟﻪ ﻫﻠﻦ) اجرا گردیده است و افسوس که همین یک اثر است!

امروزه با وجودی که بانوان مدرس آواز به کار مشغول هستند و به ترتیب شاگردان می پردازند، هنوز ردیف آوازی بوسیله بانوی هنرمندی به ضبط نرسیده و فقط همان ردیف آوازی روح انگیز است که در سال ۱۳۵۶ ش به ضبط رسیده است.

پی نوشت
۱- همسرش خیاطی داشت از وی فرزندی نمانده است وی از خانواده های شیرازی بود. مقبره اش در امامزاده عبداله تهران است.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پیرگلو: نسبت به گذشته افت داشتیم

در آن زمان من هم ماندم و به هر حال یک سری مسائل خانوادگی هم بود، برادرم فوت شده بود و دختراشان را باید نگه می داشتم، مادرم هم که سرطان گرفته بودند و فوت کردند، این شد که فعلا دیگر ماندگار شدم.

ویژگی‌های رابطه‌ی موسیقی و برآمدن دولت-ملت مدرن در ایران (VI)

این گواه کوتاه نشان می‌دهد پیش از تولد دولت-ملت مدرن هم تصوری از یک فرهنگ موسیقایی که بتوان آن را «موسیقی ایرانی» خواند در مراکز اصلی شهری، یعنی تجمع‌گاه‌های قدرت و ثروت، وجود داشت. با یک جستجوی سردستی نیز دست‌کم تا میانه‌ی دوره‌ی قاجار می‌توان پیشینه‌ی چنین مفهومی را عقب برد. برخلاف نمونه‌های اروپایی در ایران این زبان موسیقایی نه تنها ممنوع (۲۵) یا گمشده نبود بلکه حمایت‌شده و رسمی هم بود. موسیقی دستگاهی افزون بر تمایز بسیار روشن از موسیقی اروپایی، به قدر کافی از همتایانش، یعنی حوزه‌های موسیقایی عربی و ترکی نیز فاصله گرفته بود.

از روزهای گذشته…

استفاده از تیونر برای کوک سنتور (II)

استفاده از تیونر برای کوک سنتور (II)

آموزش کوک سنتور به طریقه ی سنتی(با تکیه بر گوش): کار و تمرین بر روی اصوات تا گوش هنرجو قادر به تشخیص صدای درست شود. این روش البته مستلزم صرف وقت زیادی است و کار و انرژی فراوان را هم از طرف معلم و هم از طرف شاگرد نیاز دارد.
موسیقی و جنسیت (IV)

موسیقی و جنسیت (IV)

این دست اندرکاران بر این نظراند که بهتر است محدودیت در موسیقی داخل پدید آورند، آنها فکر می کنند در این شرایط مخاطبان موسیقی، دیگر به این هنر گوش نخواهند داد. این حضرات نمی دانند یا نمی خواهند بدانند که این مخاطبین به ناچار به موسیقی کشورهای همجوار و بین المللی متمایل خواهند شد.
پنجره ای موسیقی شناسانه به موسیقی آوانگارد (III)

پنجره ای موسیقی شناسانه به موسیقی آوانگارد (III)

رشد این رشته‌ی علمی در شرایطی که ارتباط با جهان خارج روزبه‌روز کم‌تر می‌شد (به ویژه در دوره‌ی استالین) یک مسیر منحصر به فرد را رقم زد، به ویژه که در دیگر حوزه‌های اندیشه مثل نشانه‌شناسی، نقد ادبی فرمالیست‌های روسی و … نیز خطوط تفکر متمایزی بود که روی نظریه‌پردازان موسیقی تاثیر می‌گذاشت. شرایط بسته، شاید شبه‌گل‌خانه‌ای، موجب رشد مجموعه‌ای از مفاهیم، حوزه‌های مورد علاقه و روشمندی‌های پژوهش موسیقایی شد که یا به‌کلی مختص موسیقی‌شناسی روسی‌اند (موزیکوودینیا) یا اگر در موسیقی‌شناسی غیر روسی هم معادل‌هایی دارند؛ در موزیکوودینیا به معنایی کاملا متفاوت یا در جایگاه‌هایی دیگر به‌کار می‌روند (۶).
ویژگی های یک سنتور خوب (V)

ویژگی های یک سنتور خوب (V)

کیفیت مواد به کار رفته: مواردی که در این شماره می خوانید شاید کمتر به درد یک هنرجوی تازه کار می آید چون برای او هیچ یک از موارد ذیل به درستی قابل بررسی و تشخیص نیست مگر اینکه از قبل اطلاعاتی مثلا راجع به چوب یا دیگر اجزاء ساز داشته باشد. با این حال ذکر این موارد حداقل هنرجو را با شمای کلی ماجرا آشنا می کند تا شاید مثلا هنگام خرید بتواند در مورد موضوعاتی که یاد دارد سوالاتی بکند یا اگر اشاره ای به او در قالب این موضوعات کردند لااقل یک بار آنها را شنیده باشد و مثل یک فرد بی اطلاع، کاملا مبهوت نگردد.
“آینده روشن”

“آینده روشن”

در تاریخ سوم و چهارم شهریور، قرار است، اثر ۱۲ موومان سمفونیک، بهزاد عبدی با عنوان “آینده روشن” (انتظار)، به رهبری پروفسور منوچهر صهبایی رهبر ارکستر سمفونیک تهران در تالار وحدت اجرا میشود. اجرای این اثر از دو منظر قابل توجه است، نخست از این نگاه که بهزاد عبدی جوانترین آهنگسازی است که حداقل از ۲۰ سال پیش تا کنون در میان آهنگسازانی جای دارد که اثرش برای اجرا با ارکستر سمفونیک تهران به صورت مجرد پذیرفته شده است، دوم، تغییرات قابل توجهی که در نوازندگان ارکستر بوجود آمده و شمایل ارکستر را کاملا جوان کرده است.
رودز: «از عبارت “موسیقی کلاسیک” متنفرم» (II)

رودز: «از عبارت “موسیقی کلاسیک” متنفرم» (II)

رودز، با موهای درهم بر هم مدل بایرونی و خالکوبی هایش (او «سرگئی راخمانینوف» را با حروف سیریلی بر ساعد راستش خالکوبی کرده است)، قطعا یک فرد عصبی است. مأموریت او بازگرداندن موسیقی کلاسیک به قشر عادی جامعه است مانند جیمز الیور اما در زمینه موسیقی کلاسیک: «کاری که جیمز الویر انجام داد این بود که آشپزی را آسان، قابل فهم و سرگرم کننده ساخت. به نظرم برای موسیقی کلاسیک نیز کاری بهتر از این نمی توان انجام داد».
موسیقی و معنا (XI)

موسیقی و معنا (XI)

آنها با استفاده از این یافته نشان دادند که واکنش عصبی و شناختیِ حاصل از الگوهای تنش و آرامش در هارمونی، با فرایند پردازش متون یکپارچه و هماهنگِ زبانی قیاس‌پذیر است، اما بدون توجه به محتوای معنایی آن. بنابراین، آنها بر این نظرند که معنا در موسیقی با الگوهای تنش و آرامش تشکیل‌دهنده‌ی موسیقی تولید می‌شود و اساساً با آنچه در مورد معنا در زبان روی می‌دهد، متفاوت است.
ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت

ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت

فردا سه شنبه سوم اسفند ماه، ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت با حمایت موسسه فرهنگی هنری رادنواندیش و فرهنگسرای ارسباران، در محل فرهنگسرای ارسباران برگزار می شود.
نگاهی به مفهومِ گروندگشتالت به‌نزدِ شوِنبرگ

نگاهی به مفهومِ گروندگشتالت به‌نزدِ شوِنبرگ

چنان‌چه بخواهیم خلاصه‌ای از اندیشه‌ی موسیقایی شوِنبرگ به دست بیاوریم باید در مفهومِ “Grundgestalt” (شکلِ بنیادین) غور کنیم. در اینجا چند پیش‌فرض بنیادین شوِنبرگ را – که نه صراحتاً در نوشتارش آمده، بلکه از آناکاوی و کالبدشکافی نوشتارش به دست می‌آید – بررسی می‌کنیم.
“رازهای” استرادیواری (XIV)

“رازهای” استرادیواری (XIV)

به غیر از قالب ساخته شده از چوب درخت بید برای نخستین ویولای کنترالتو ساخت استرادیواری در سال ۱۶۷۲ و نیز قالب مورد استفاده برای ویلن ۴/۱ به نام Aiglon که از چوب سپیدار ساخته شده بود، تمام قالبهای ویلن، کنترآلتو و ویولای تنور از چوب گردو درست شدند. (ضخامت قالب ویولا کنترآلتو ۱۷ میلی متر و ضخامت قالب ویلن Aiglon 13 تا ۱۵ میلی متر می باشد).