آمد بهار ِ جان‌ها ای شاخ ِ تر به رقص آ

محمدجلیل عندلیبی
محمدجلیل عندلیبی
دهه شصت را می توان سال های اوج تمرکز آهنگسازان ایرانی بر روی اشعار مولوی دانست؛ گویا فضای خاص کشور تحت تاثیر جنگ، موجبات گرایش جامعه به سمت مفاهیم عرفانی اشعار مولوی را دوچندان کرده بود و تصانیفی که برای ارکستر سازهای ایرانی و حتی ارکستر سمفونیک در آن برهه ساخته می شد، از اشعار مولانا بهره زیادی می بردند.

آهنگسازان متعددی از جمله حسن ریاحی، هوشنگ کامکار، همایون رحیمیان، کامبیز روشن روان، حسین علیزاده، پرویز مشکاتیان و جلیل عندلیبی در آن دوره از اشعار مولوی استفاده کردند که بعضی از این آثار، تا امروز در رده با ارزش ترین تصانیف موسیقی ایرانی شناخته می شوند.

از مجموعه بهاریه های مولوی، غزل شمارهٔ ۱۸۹ با مطلع: آمد بهار ِ جان‌ها ای شاخ ِ تر به رقص آ، شهرت و محبوبیت قابل توجهی دارد. محمدجلیل عندلیبی که در آن زمان عضو مرکز حفظ و اشاعه موسیقی بود و با خوانندگان جوان آن روزگار مانند: شهرام ناظری، شاپور رحیمی و علیرضا افتخاری همکاری نزدیکی داشت اثری برای ارکستری از سازهای غربی و ایرانی در بیات اصفهان ساخت که در آن زمان از چند منظر قابل توجه بود:
۱- تنوع ریتمیک: این تصنیف در دو متر پنج ضربی و دو ضربی ساخته شده است و بر خلاف بسیاری از تصانیف امروزی که به صورت ساده هجاها را بر روی آکسان های اصلی ۵ ضربیِ لنگ سوار می کنند، شعر و تحریرهای میانی آن حالت سیالی روی این متر دارند (۱) و بدون اینکه لطمه ای به روند ملودیک وارد شود، در بخش هایی در شمارش آکسان ها شنونده را دچار تردید می کند.

۲- خروج از سنت مرکز حفظ و اشاعه موسیقی سنتی: مرکز حفظ و اشاعه که پیش از انقلاب پایگاه اصلی سنت گرایان بود، پس از انقلاب با تغییر مدیرانش (به خصوص شاپور رحیمی که فارغ التحصیل هنرستان موسیقی ملی و برآمده از مکتب علینقی وزیری بود و محمد بیگلری پور که فارغ التحصیل هنرستان عالی موسیقی و به کلی بیگانه با مرام نامه این مرکز بود) راه و روشی تازه برگزید که تا حد زیادی با مرام نامه بنیانگذارانش اختلاف داشت. یکی از موسیقیدانانی که می توان او را به کلی در مکتب وزیری جای داد، محمدجلیل عندلیبی است که به غیر از نوآوری های چشمگیر در ملودی پردازی، از امکانات چندصدایی و استفاده از سازهای غربی نیز ابایی ندارد. یکی از آثار او که به شکل تمام کمال می توان در مکتب وزیری طبقه بندی شود، «به رقص آ» است که به غیر از استفاده از تکنیک های جدید ملودی پردازی و چندصدایی، در کنار سازهای ایرانی از سازهای غربی استفاده کرده است.

۳- نگاه عرفانی به سماع: دانش عمومی هم نسلان جلیل عندلیبی از متون کهن و به خصوص اشعار مولوی منجر به فهم ویژه آنها از کلیدواژه های فرهنگ صوفیه شده است (۲)؛ نگاه عمیق به مقوله «سماع» در این اثر عندلیبی وقتی با ترانه «مبتذل» و «فرومایه» «برقص آ» با صدا و آهنگسازی محسن چاوشی (۳) مقایسه شود، این اختلاف حیرت آور برداشت دو نسل از یک مفهوم را بهتر در می یابیم.

۴- درخشش خواننده ای جوان: علیرضا افتخاری در زمان اجرای این اثر، از حجم صدا و تکنیک کم نظیری برخوردار بوده است و مخصوصا در اجرای این تصنیف به سنت بعضی از خوانندگان اصفهانی همچون استادش سیدجلال الدین تاج اصفهانی و همچنین ایرج، در نمایش حداکثر حجم صدای خود اهتمام داشت؛ هرچند این توانایی او قابل تحسین است ولی گاه گاه از ظرافت اثر کاسته است. افتخاری در سالهای بعد، برای ظریف تر شدن صدایش، استیل های مختلفی را تجربه کرد ولی در کمتر اثری صدای ایده آل او را می شنویم.

تصنیف «به رقص آ» با آهنگسازی محمدجلیل عندلیبی در سالهای پایانی دهه شصت بارها و بارها از تلویزیون و رادیو پخش شد و علاقمندان زیادی داشت. شاید امروز مناسبت فرارسیدن بهار، بهانه ای باشد برای مرور خاطره این تصنیف از آهنگساز خلاق موسیقی ایران محمدجلیل عندلیبی.

audio file تصنیف «به رقص آ» را با آهنگسازی محمدجلیل عندلیبی بشنوید

پی نوشت
۱- پیشتر سعید یعقوبیان در مقاله «پایِ لنگِ پنج ضربی و هفت‌ضربی» و فرشاد توکلی در مقاله «در آرزوی روستا» به این موضوع پرداخته اند. برای روشن تر شدن اختلاف این دو نوع نگاه به ریتم های لنگ، مقایسه کنید تصنیف «به رقص آ» با آهنگسازی جلیل عندلیبی را با تصنیفی مانند «سمن بویان» ساخته محمدرضا لطفی.
۲- از این گذشته کردهای ایران (که عندلیبی از این سلاله است) قرابت قابل توجهی با فرهنگ عرفانی قرون هفتم و هشتم دارند.
۳- اساسا پرداختن به فرهنگ کلاسیک و نگاه عمقی به مقولات، دغدغه اصلی موسیقی پاپ نیست؛ بنابراین اصل نباید اثری پاپ را به دلیل سطحی بودن مورد انتقاد قرار داد؛ اما اینجا بحث ما شعر مولانا و حساسیت او در نگاه به سماع است که پیچیدگی‌ و عمق آن توضیح بیشتر نمی‌طلبد و شاید بهترین مثال عدم سنخیت آن با موسیقی پاپ همین ترانه «برقص آ» از محسن چاووشی باشد.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

برنامه گردشگری موسیقی نواحی ایران همزمان با کنگره مشاهیر کُرد در سنندج

موزه موسیقی ایران همزمان با کنگره مشاهیر کرد در سنندج، سفری تخصصی در زمینه موسیقی به این شهر برگزار می کند. این سفر با همکاری موزه موسیقی ایران و انجمن موسیقی سنندج برگزار می­گردد و هدف از آن، دیدار و همنشینی با اساتید گرانقدر موسیقی غنی کُردی، بهره ­گیری از دانش موسیقایی و اجرای زنده اساتید برجسته، آشنایی با فرهنگ موسیقی کُردی شامل سازها، موسیقی­ های آیینی و گروه­های موسیقی، دیدار از کارگاه­های کهن و منحصر به فرد ساخت سازهایی چون دف، دیوان، تنبور و سنتور به منظور آشنایی با سازهای بومی و تکنیک­های خاص ساخت آن­ها در منطقه، حضور در خانقاه و آشنایی با موسیقی عمیق خانقاهی، شرکت در برنامه گروه نوازی دف، تماشای حرکات موزون کردی، دیدار از موزه ­ها و ابنیه­ تاریخی شهر سنندج می ­باشد.

آثار مرتضی محجوبی به انتشار رسید

ردیف و قطعاتی از مرتضی محجوبی به انتشار رسید. این کتاب، حاصل اندیشه و انگیزه شهرام محذوف در تبدیل دست‌نوشته‌های مرتضی محجوبی به خط نت بین‌المللی است که با همکاری فخری ملک‌پور، در طول مدت ۳سال به انجام رسیده است که دارای ۱۲ مقام (شامل ۷ دستگاه و ۵ آواز) است. تنظیم تمامی پیش‌درآمدها، قطعات ضربی، تصنیف‌ها و رِنگ‌ها توسط شهرام محذوف صورت گرفته است.

از روزهای گذشته…

Reggae

Reggae

Reggae سبک خاصی از موسیقی منحصر به کشور جامائیکا است که در سایر نقاط آمریکای لاتین و شمالی طرفداران زیادی دارد.
در‌آمدی بر دیسکوگرافی و کتابشناخت ردیف دستگاه‌های موسیقی ایران (III)

در‌آمدی بر دیسکوگرافی و کتابشناخت ردیف دستگاه‌های موسیقی ایران (III)

ضبط (صوتی) ردیف فقط برای حفظ و نگهداری (و نه در قالب یک اجرای هنری) کمی زودتر از نغمه‌نگاری آغاز گشت، اما بسیار دیرتر به عنوان وسیله‌ای برای انتقال دقیق (با مقاصد آموزشی) مورد قبول واقع شد. دلیل این موضوع شاید اعتماد بیشتر به نوتاسیون برای نگهداری و انتقال صحیح مطالب (به عقیده‌ی مرسوم آن زمان) باشد، از سوی دیگر کیفیت پایین دستگاه‌های ضبط صدا و در اختیار نبودن‌شان (۱۰) و همچنین مدت زمان محدود ضبط صدا روی صفحه (که بیشتر با اندازه‌ی یک یا چند گوشه متناسب بود تا یک دستگاه) نیز ممکن است باعث این موضوع شده باشد.
نقدی بر «شیوه نوازی» علی قمصری (II)

نقدی بر «شیوه نوازی» علی قمصری (II)

اگر این قطعات با رویکردی «آموزشی» ارائه شده اند، پس باید به لحاظ آموزشی دارای مطالب مهم و قابل ارائه ای بوده و به گونه ای کاملا گویا از این دیدگاه اجرا شده باشند اما در هیچ یک از این چهار ویدئو، شیوه های مورد نظر به خوبی اجرا نشده و حق مطلب ادا نشده است.
پایانی بر آغاز (I)

پایانی بر آغاز (I)

ارکستر سمفونیک تهران با وجود تغییر سیاست های هنری در دولت جدید، همچنان در تعطیلی است و با اینکه بارها و بارها بر ضرورت فعالیت مجدد این سازمان فرهنگی با سابقه تاکید شده، هنوز هیچ اقدام موثری برای راه اندازی دوباره آن صورت نگرفته است. منوچهر صهبایی که قبل از بی سامانی ارکستر در دوره رهبری نادر مرتضی پور، رهبری ارکستر را به عهده داشته است، به تازگی در مصاحبه هایی از وضعیت فعلی ارکستر انتقاد کرده و عنوان کرده است که این مشکل را پیش از واقع شدن، حدس می زده و به نوازندگان ارکستر گوشزد می کرده است.
ویژگی‌های رابطه‌ی موسیقی و برآمدن دولت-ملت مدرن در ایران (VI)

ویژگی‌های رابطه‌ی موسیقی و برآمدن دولت-ملت مدرن در ایران (VI)

این گواه کوتاه نشان می‌دهد پیش از تولد دولت-ملت مدرن هم تصوری از یک فرهنگ موسیقایی که بتوان آن را «موسیقی ایرانی» خواند در مراکز اصلی شهری، یعنی تجمع‌گاه‌های قدرت و ثروت، وجود داشت. با یک جستجوی سردستی نیز دست‌کم تا میانه‌ی دوره‌ی قاجار می‌توان پیشینه‌ی چنین مفهومی را عقب برد. برخلاف نمونه‌های اروپایی در ایران این زبان موسیقایی نه تنها ممنوع (۲۵) یا گمشده نبود بلکه حمایت‌شده و رسمی هم بود. موسیقی دستگاهی افزون بر تمایز بسیار روشن از موسیقی اروپایی، به قدر کافی از همتایانش، یعنی حوزه‌های موسیقایی عربی و ترکی نیز فاصله گرفته بود.
بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (III)

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (III)

در نگاهی کلی می توان از چند زاویه به بررسی قطعات و آثار پرویز مشکاتیان پرداخت که به طور خلاصه به شرح زیر است:
موسیقی در ایران باستان (II)

موسیقی در ایران باستان (II)

پس از سقوط دولت ماد توسط کورش، سلسله ی هخامنشی تاسیس گردید. دوران هخامنشی را آغاز تاریخ شاهنشاهی ایران می دانند. طبق گفته ی مورخان در دوره ی هخامنشیان موسیقی محترم شمرده می شد و سه غالب موسیقی بزمی یا درباری، موسیقی مذهبی و مردمی، موسیقی رزمی یا نظامی رواج داشت.
چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه ششم

چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه ششم

مبحث «موسیقی و زندگی اجتماعی» از سه منظر قابل مطالعه است. هریک از این سه منظر نیز جنبه‌های بسیاری از نسبت موسیقی و جامعه را مورد توجه قرار می‌دهد. این سه منظر اصلی عبارت‌اند از:
دژآهنگ: از تدریس اشمل بسیار بهره بردم

دژآهنگ: از تدریس اشمل بسیار بهره بردم

از طرفی سونوریته ای که در صداسازی‌های هارمونیکا انجام می شود به شدت قابلیت شخصی‌سازی دارد. مثلا شما می‌توانید از تغییر پوزیشن فک پائین و زبان، جنس صداهای مختلفی را ایجاد کنید که چنین چیزی با آکاردئون قابل انجام نیست.
نقدى بر رسیتال پیانو لیلا رمضان در شیراز (I)

نقدى بر رسیتال پیانو لیلا رمضان در شیراز (I)

پنجشنبه ٢۶ آذرماه، تالار حافظ شیراز پذیراى لیلا رمضان، پیانیست ایرانى مقیم سوئیس بود. کنسرتى که از جهات بسیارى شایان توجه است. نکته ی حائز اهمیت نخست، کلاس بالاى نوازندگى این پیانیست بود. تکنیک درخشان، چالاکى و صلابتى که اجراى آثار موسیقى معاصر مى طلبد، درک ساختارهاى ریتمیک پیچیده و متنوع، حساسیت روى درجه بندى دینامیکى صدا، پدالگیرى متنوع بر اساس بافت و فضاسازى هر قطعه، شناخت موسیقى کلاسیک ایرانى و موسیقى معاصر جهان، به لیلا رمضان این توانایى را داده بود که بتواند بدون نگرانى از دشوارى آثار، به بیان رسا و نافذ خواست آهنگسازان بیاندیشد.