سجاد پورقناد

هنوز زخم درگذشت آذر عظیما، شاپور رحیمی و ایرج، سه خواننده پیشکسوت موسیقی دستگاهی ایران التیام نیافته بود که نغمه خوانی دیگر از گلستان موسیقی ایران پر کشید. درگذشت بانو پروا خواننده و مدرس آواز در حالی که به نظر می‌رسید بیماری سرطان را از سر گذرانده است و حتی درحال برنامه‌ریزی اجرای کنسرتی به رهبری خانم نزهت امیری بود، جامعه موسیقی ایران را دچار غمی دوچندان کرد.

قابل ذکر است که در نظرسنجی، بخشی برای پاسخ تشریحی در نظر گرفته شده است تا چنانچه نوازنده‌ای تنها با طرح نیِ‌شش‌دانگ موافق نبود ولی با طراحیِ نوینِ دیگری موافق بود، نظر او به عنوان هواداران تغییر روی سازهای ملی ایران ثبت شود و همینطور نقد او بر طرح حسین عمومی نیز مشخص گردد. نمودارهای شکل (۱)، شامل فراوانی پاسخ به سوالات به تفکیک پاسخ‌دهندگان نسل سوم است.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و نفی وابستگی و تأثیرپذیری از غرب بر اساس ایدئولوژی‌های نظام سیاسی جدید ایران، هم‌گرایی دانش‌آموختگان مرکز حفظ و اشاعه موسیقی سنتی ایران و برخی از دانش‌آموختگان دانشگاه تهران و نتیجتاً پدیدار شدنِ خرده‌گفتمان «تجدد بر اساس سنت موسیقی ایرانی»، این گفتمانِ سنت‌گرا را به گفتمان غالب جامعه ایران بدل نکرد، بلکه در سال‌های پس از انقلاب شاهد استحاله این گفتمان در مکتبِ وزیری (گفتمان موسیقی کلاسیک ایرانی) بوده‌ایم. هرچند گفتمان «موسیقی سنتی ایرانی» همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد ولی در واقع گفتمان غالب در موسیقی دستگاهی امروز ایران را – که مصادف با حضور نسل سوم نوازندگان نی است – می‌توان گفتمان وزیری دانست (همان).

   تحول‌های موسیقی منجر به شکل‌گیری گفتمان مختلفی در گذر زمان می‌شوند. تغییرات در فرهنگ موسیقی غالباً بر اساس درک آن فرهنگ از موسیقی، تحول در ساختار اجتماعی و هم‌چنین بر پایه نیاز درونی سیستم موسیقایی به تغییر احساس می‌شود، صورت می‌‌گیرد (نتل، ۱۹۸۲). به طور کلی می‌توان گفتمان‌های موجود در موسیقی ایران را بر اساس تبارشناسی موسیقی ایرانی به شرح جدول ۱- ۱ دانست (پورقنّاد ۱۳۹۷).

«نی شش‌دانگ» دارای ساختاری مشابه با «نی هفت‌بند» است. بنابر گفته حسین عمومی در همایش «نگرشی نو به ساختار ساز نی» و مستندات نوشتاری آلبوم «آثاری از ابوالحسن صبا»، او به پیشنهاد حسین دهلوی برای برطرف کردنِ نقص پیش‌گفته، نی را به صورت هشت بند با یک سوراخ اضافه طراحی می‌کند و برای بسته شدن سوراخِ مربوط به نغمۀ «سی»، یک کلید روی ساز تعبیه می‌کند (نجفی‌ملکی ۱۳۸۳ و صبا ۱۳۸۹). نوازنده نی با وجود این سوراخ قادر است نغمه‌ای را اجرا کند که حلقه اتصال بین صدای اول (بم) و دوم (اوج) نی است؛ هر چند دشواری اجرای نغمه‌های «سی‌بمل» و «سی‌بکار»، نوازنده را مجبور به اجرای این دو نت در اکتاو‌های بالاتر یا پائین‌تر می‌کند.

   روش تحقیق غالب در این پژوهش پیمایشی بوده که جمع‌آوری اطلاعات در آن از طریق پرسش‌نامه آنلاین به عنوان متداول‌ترین ابزار گردآوری اطلاعات در روش پیمایشی استفاده شده است. هم‌چنین منابع اسنادی شامل پایان‌نامه‌ها و مقالات نیز مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در بخشِ کمّی، موسیقی‌دان‌هایی که دارای آثار ضبط شده و کنسرتی متعدد بوده‌اند و از این طریق دارای شهرتی ملی در ارائه آثاری با ساز نی هستند و همچنین بخشی از سازندگان سازِ نی که اشتهاری در جامعه نی‌نوازان دارند، مورد پرسش قرار گرفته‌اند. جامعه موردنظر این پژوهش شامل نی‌نوازان و صنعتگران این ساز است که حجم نمونه در این مطالعه شامل ۲۴ تن می‌شود. در نظرسنجی این تحقیق، سازِ نی شش‌دانگ به ۲۴ تن از نوازندگان و سازندگان حرفه ای نی معرفی شد و میزان استقبال از این سازها در سه گویۀ الف) موافق (آری) ب) ممتنع پ) مخالف (خیر)، ثبت و توضیحات اختیاری آن‌ها، مورد ارزیابی قرار گرفت.

   تاکنون پژوهشی پیرامون آراء متخصصین و نوازندگان یک ساز ایرانی با محوریت ابداع و تغییرات در ساختار ساز به ثبت نرسیده است. اگرچه مستندات گوناگونی از نظرات منتقدین هنری و نوازندگان درباره تغییرات در ساز وجود دارد که با موضوع این پژوهش ارتباط نزدیکی ندارد. اما، از جمله پژوهش‌هایی که با نگاه تحلیل گفتمان در حوزه موسیقی در ایران انجام پذیرفته‌اند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

واکنش‌های صورت‌گرفته به «نی شش‌دانگ» و در واقع، ابداع صورت‌گرفته بر روی ساز نی را می‌توان به سه گروه موافقین، مخالفین و ممتنعین تقسیم نمود که گروه سوم شامل افرادیست که علیرغم تائید تلویحی تغییرات روی ساز نی، از نواختن یا معرفی آن ساز سر باز زده‌اند. بدین منظور، نظر ۲۴ تن از نوازندگان و سازندگان نی گردآوری شده و به عنوان ابزار تحلیل مورد استفاده قرار گرفته است. از جمله دلایل انتخاب «نی شش‌دانگ» به عنوان مطالعه موردی و از جمله محدودیت‌های این پژوهش می‌توان به عدم امکان بررسی نی‌های تغییر یافته دیگر اشاره کرد؛ چراکه این نی، تنها نیِ مدرن آشنا برای نوازندگان و سازندگان بود.