سجاد پورقناد

در موقعیت جدید، هنوز هم بعضی از نوازندگان هم در ارکستر سمفونیک نوپای تهران می‌نوازند و هم در کاباره. پس از رسیدن مدیریت هنرستان به دست پرویز محمود در سال ۱۳۲۵، بخشی از همین نوازندگان کاباره‌ای وارد تیم آموزشی مدرسان هنرستان می‌شوند و تاثیرات تناقض‌های اخلاق فردی و حرفه‌ای در کاباره و ارکستر سمفونیک (۱۵) موجب می‌شود «تعارض نقش» (۱۶) به صورت جدی‌تری به سراغ این گروه بیاید.

گروهی که به کاباره وارد شده بودند، همواره از طرف گروهی که خانه نشینی را به نوازندگی در کاباره ترجیح داده بودند، مورد سرزنش قرار می‌گرفته و تحقیر می‌شدند. این گروه کوچک، نوازندگان کاباره را دارای موفقیت، نه در بخش هنری بلکه در بخش مالی می‌دانستند (نک. زاهدی و میرعلینقی، ۱۳۷۰، ص. ۹۲). در واقع با اینکه جمعیت کسانی که خانه نشین بودند نسبت که دیگر گروه‌ها کم بود ولی هنوز آنها قدرت «نظارت اجتماعی» (۱۲) خود را حفظ کرده بودند.

در فرهنگ «موسیقیِ کلاسیک» بر خلاف «موسیقیِ مردم‌پسند» که گاه «موسیقی تجاری» نیز خوانده می‌شود، رویکردِ هنری بر رویکرد تجاری و تفننی ارجعیت دارد، لذا ورود به کاباره برای یک هنرجوی موسیقی کلاسیک حرکتی هنجارشکنانه و خارج از عرف محسوب می‌شود. هرچند «سو گیری»[۷] گروهی می‌تواند این دگردیسی را قابل قبول و انجام پذیر کند ولی در نهایت شخص از نظر اجتماعی دچار «فردیت باختگی»[۸] شود.

با روی کار آمدن محمدرضا پهلوی و تبعید پدرش، زمینه تغییراتی در نظام موسیقی فراهم شد. دکتر عیسی صدیق وزیر وقت کابینه محمدعلی فروغی، بنا به درگیری قدیمی‌ای که با غلامحسین مین‌باشیان، مدیر هنرستان موسیقی و همسر عالم خانم، خواهرتاج ‌الملوک آیرملو همسر رضا پهلوی داشت، وی را عزل و علینقی وزیری را جایگزین او کرد. وزیری که دل آزرده از کنار گذاشته شدن آموزش موسیقی ایرانی در هنرستان توسط غلامحسین مین باشیان بود، آموزش موسیقی ایرانی را به هنرستان برگرداند و تار را به عنوان ساز اجباری قرار داده و در همین زمان همکاری بیشتر استادان خارجی نیز با هنرستان قطع شد.

نگارندگان مقاله‌ای مشابه بحث این مقاله در پژوهش‌های مربوط به حوزه بینا‌رشته‌ای موسیقی شناسی – روانشناسی – جامعه شناسی درباره واقعه اعتصاب هنرجویان هنرستان موسیقی و همچنین مقاله‌ای مشابه با موضوع این مقاله در مورد تغییر و تحول و انحطاط در جامعه موسیقی کلاسیک نیافته اند، به همین دلیل تنها با استفاده از منابعی که جریان اعتصاب هنرستان و شکل گیری ارکستر سمفونیک تهران را بررسی می‌کند، مورد تحلیل قرار خواهد گرفت.

موسیقی ‌‌کلاسیک ایران و مخصوصا مجموعه ارکستر سمفونیک تهران، از ابتدای تاسیسِ غیرِ رسمی این ارکستر تا امروز، دچار بحران هویتی عمیقی شد که آثار آن‌را تا به امروز می‌توان به وضوح مشاهده کرد. تفاوت «شخصیتی» فارغ التحصیلان دو هنرستان عالی و ملی این ظن را بوجود می‌‌آورد که نقشِ فرهنگِ غربی در هنرستان ‌‌عالی موجب بوجود‌‌آمدنِ این تفاوت است ولی دو مسئله این گمان را به چالش می‌‌کشد: اول- سیستم آموزش به شکل غربی در هر دو هنرستان وجود داشته دوم- فرهنگِ پایینِ بعضی از فارغ التحصیلان هنرستان عالی موسیقی تهران، بیشتر از اینکه از نظرِ «تیپولوژی» به شکل غربیِ آن شباهت داشته باشد، شباهت بیشتری با اقشار فرودست اجتماعی آن زمان ایران دارد. پرسش اینجاست که چرا مناسباتِ جمعیِ موسیقی کلاسیک غربی در مجامع موسیقی کلاسیک ایرانی ممکن نشد؟ مطالعه حاضر برای پاسخ به این پرسش به تحلیل محتوای گفته‌های مرتضی حنانه با استفاده از روش تحلیل محتوای قراردادی پرداخت؛ از تجزیه و تحلیل داده‌ها هفت مفهوم «زمینه اعتراض»، «کنش اعتراض»، «شکست تلاش»، «انشعاب/انحطاط گروهی»، «موفقیت/عدم موفقیت»، «پیروزی اعتصابیون» و «شکل گیری تشکلی اجباری» استخراج گردید. نتایج مطالعه نشان داد که با ورود اعتراضات هنرجویان هنرستان موسیقی تهران به فازی ساختار شکنانه، گروهی از آنها به سوی کاباره‌ها رفتند؛ حضور دراز مدت این هنرجویان در کاباره‌ها باعث شد موضوع اصلی اعتراض به فراموشی سپرده شود و کم‌‌کم فرهنگ کاباره‌‌ای و موسیقی مردم‌‌پسند با این هنرجویان جوان پیوند پیدا کند. پس از ورود همراه با خشونتِ نوازندگانِ اعتصابی به همراه نوازندگان غربی و مطربان قدیمی کافه‌‌ها به ارکستر سمفونیک، این فرهنگ بیگانه وارد ارکستر سمفونیک شد و با شکست گروه مخالف و تسخیر هنرستان، این فرهنگ به سیستم‌‌آموزشی راه پیدا می‌‌کند و تاحدی که این گرایش‌‌ها تا امروز هم پدیدار‌‌‌اند.