تئوری نوین بر مبنای آفرینش مدال موسیقی ایران (I)

مقدمه
در ابتدا باید خاطر نشان کرد که هر دانشمندی (موسیقیدانی) که تئوری موسیقی ای از خود ارائه دهد، حتما باید با علومی همچون فیزیک و ریاضی تا حدود زیادی آشنا باشد. این بدین دلیل است که در دنیای امروز برای اثبات مطلبی تئوریک، استفاده کردن از نمودار بسیار آسان تر از اثبات آن روی ۵ خط حامل است. با توجه به این که این تئوری جدید در دنیای امروز و در فضایی سه بعدی تعریف خواهد شد، لزوم آشنایی با نمودار ها را برای هنرجویان عزیز توصیه می کنم. قبلا در کتاب “تئوری موسیقی ایران” نوشته آقای داریوش طلایی، استفاده از “مربع های عمودچین شده روی هم” که نقش تتراکورد ها را بازی می کرد را دیدیم. این خود شیوه نوین تری بود، اما رفاه در انتقال مفهوم به هنرجو در آن بسیار کمتر دیده می شد. نهایتا هدف، رسیدن به پولی فونی با رفاه بیشتر در ساختار مدال و ایجاد کنترپوان های متوالی قدرتمند برای گسترش (Development) موسیقی، آن هم نه به صورت کلاسیک بلکه راحت تر از همیشه، است. ( یعنی حاوی بالاترین تکنیک کمپوزیسیون)

چون تئوری موسیقی هایی که در کشور ما انتشار یافته است، مبنای آن تئوری موسیقی کلاسیک غرب بوده است (تنال دیاتونیک)، مانند تئوری های آقای پورتراب و پرویز منصوری و … ، در آن دومینانت یا درجه پنجم، نت اول تتراکورد دوم محسوب می شود، لذا به این تئوری ها دیاتونیک اوتنتیک می گوییم. اما در این سیستم جدید، “تئوری موسیقی نوین” من بر اساس توالی دو تتراکورد روی “یک نقطه” سبب می شود در ساختار مدال، به آن تئوری مدال کروماتیزم پلاگال بگوییم.

اگر به مهم ترین تعریف تئوریک، یعنی گام، توجه کنیم، یعنی: “مجموعه ای از نت ها که در یک اشل صوتی به صورت متوالی قرار می گیرند و نت اول در آخر تکرار می شود”، آن گاه با همین تعریف ساده که آخرین فرمی است که شکسته خواهد شد، می توان دست به آفرینش بسیار مقتدرانه ای زد. چند نوع از این گامها را می توان شناسایی کرد؟ بدون شک تعداد این گامها بسیار زیاد تر از آنچه در تصور مان می گنجد خواهد بود.

ولی گام به تنهایی مد نظر من نیست؛ باید “مد” را هم بشناسیم. این کلمه گنگ Modo (که امروزه در استفاده روزمره نیز وجود دارد و در دنیای مدرن هر روز آنرا می شنویم) بر عکس، اشل صوتی کهنی است که در آن فرهنگ و عصاره آواز های ملتی کهن «ایران یا آریان» وجود دارد که از طرفی به اسطوره ها هم مربوط می شود.

مد (نه به معنی شکل ظاهری) بلکه در این تئوری مادر و عصارهء لادها (LADES) ملودی ها یا ترانه های کهنی هستند که تا به امروز بخشی از آنها به دست ما رسیده و بخش دیگر آن در طول تاریخ گم شده است. اکنون نمی دانیم که در کجا باید به دنبال آن ها بگردیم و بی شک یا آنان در غرب و در مرکز اروپا به دست فراموشی سپرده شده اند و یا در فرهنگ ملل مرکزی اروپا خود را جا انداخته اند.

مد که مجموعه ای از ملودی های باستانی است، از هفت نت تشکیل شده است. برای همین هم در نگرش قدیمی تر در ایران، از “هفت دستگاه موسیقی ایران” یاد می کنیم ولی هدف ما رسیدن به کروماتیزم می باشد. پس آن پنج نت باقی مانده چه می شود؟ حال چه رسد به ربع پرده هایی که در ساختار دستگاه باعث می شود که گامی از ۱۸ نت بدست بیاوریم که در آن هیچ چیز جای خود را پیدا نخواهد کرد. پس راهی جز تامپره کردن مد ایرانی برایمان نمی ماند و بهتر است استانداردهای جهانی را رعایت کنیم و مد های خود را به صورت تعدیل شده در این تئوری مطرح کنیم تا بتوانیم کروماتیزم و مدالیته را در تلفیق های آینده با قدرت بیشتر بنویسیم.

گفتم هدف رسیدن به کروماتیزم است (چون کروماتیزم کاملترین شکل استاندارد گام است)، پس می خواهم سعی کنم ساختار دیاتونیک گام را بشکافم و در گام کروماتیک، مدی خاص را مطرح کنم. این به من آزادی بیشتری را در کمپوزیسیون می دهد زیرا هدف من از این تئوری صرفا استفاده آن در کمپوزیسیون (آفرینش) خواهد بود. بنابراین ابتدا “گام مد” و سپس “گام کنترمد” را برای اولین بار مطرح می کنم.

قبل از آن دوباره تاکید می کنم که “مفهوم گام” به عنوان تنها فرمی است که غیر قابل دگرگون شدن می باشد. از آنجا که همه چیز در دنیا به سمت دگرگونی می رود اما تا زمان دگرگونی گام (تمام شدن موسیقی) هنوز می توان کارهای بزرگی انجام داد. یک نکته هوشمندانه تری هم در اینجا وجود دارد که من در این تئوری، مد (Mode) را بر پایه گام استوار نموده ام یعنی گام به مانند لیوانی است که حاوی آب (مد) می باشد و این گام نه تنها به مد شکل می دهد بلکه باعث می شود آب هدر نرود و روی زمین به صورت بی شکل ریخته نشود.

اولین گامی که می سازیم، “گام مد دیاتونیک پلاگال” است که در آن به جای درجه ۵، “درجه چهارم” را به عنوان نمایان یا دومینانت معرفی می گردد زیرا در ساختار مدال که بعدا در نمودار ها خواهید دید توالی دو تتراکورد بر روی یک نقطه، در درجه چهارم گام، می باشد. پس، از این به بعد عنوان “نمایان” به درجه چهارم گام یا “نقطه تلاقی دو تتراکورد” ، اطلاق خواهد شد که خود به “اعتبار مدالیته” نیز می افزاید. به دلیل آنکه مد از هفت نت تشکیل شده بود.

در دنیای امروز وقتی انسان صدای توربین هواپیما را که دارای منطق و شکل هندسی است را با کمال میل می شنود و لذت می برد، سخن از لوله های صوتی و هارمونیک های طبیعی که آن هم به ساختار ساز ربط دارد نه آواز، چیزی واهی به نظر می رسد و بوده است. در اینجا فیزیک صوت نمی تواند مورد قبول واقع شود زیرا همان فیزیک صوت نمی تواند صدای هواپیمای مدرن را تحلیل کند. پس از فیزیک اپتیک یا همان دیدن شنیدن استفاده شده است.

پی نوشت:
گام: Gamme
مد: Mode
گام مد: Gamme de Mode
گام کنتر مد: Gamme de Contremode
گسترش: Development
نمایان: Dominant
نقطه تلاقی یا مرکز جاذبه: junction
پلاگال: Plagal
تتراکورد: Tetracorde
اسطوره: Myth
فرم: Form
لاد: Lade
دیاتونیک: Diatonique
کروماتیک: Chromatique

9 دیدگاه

  • فروغ ناصری
    ارسال شده در بهمن ۲۰, ۱۳۸۹ در ۴:۲۵ ب.ظ

    با سلام ،سکوت های به موقع در موسیقی مانند صفر های با ارزش مکانی ریاضیات هستند. چگونه یک آهنگساز آهنگی
    خلق میکند؟ آیا ساختن یک آهنگ زیبا بر اساس فرمولهای ریاضی و فیزیک است؟
    با احترام. فروغ ناصری. نیشابور
    ۸۹/۱۱/۲۰

  • حمیدرضا
    ارسال شده در بهمن ۲۰, ۱۳۸۹ در ۸:۵۹ ب.ظ

    سلام
    چه سودی از گنده گویی میبرید ؟
    لطفا ابتدا اثر خود را خلق بفرمایید,تئوری از آن استخراج خواهد شد, در غیر این صورت مواردی که فرمودید از حد قصه های کسالت بار و بافته های ناموزون و مغلوطی از یک سری مفاهیم پایه – بعضا با برداشت اشتباه- فراتر نمیروند.

  • admin
    ارسال شده در بهمن ۲۱, ۱۳۸۹ در ۱۲:۰۷ ق.ظ

    حمیدرضا جان! تا کی غرض ورزی؟!
    چه سودی می برید از بد گویی؟
    از کجا می دانی اثری خلق نشده؟! تازه مگر همه آهنگسازان دنیا که نظریه داشتند در مورد تئوری موسیقی مثل دبوسی، شوئنبرگ و وبرن اول آهنگ ساختند بعد تئوری نوشته شد؟!
    هر دو مورد وجود داشته و می تواند وجود داشته باشد و هیچ ایرادی هم ندارد…. محکوم کردن یک نوشته بدون مطالعه فقط میتواند نشانه غرض ورزی باشد

  • کاوه پیمان
    ارسال شده در بهمن ۲۲, ۱۳۸۹ در ۱۰:۴۸ ق.ظ

    اشتباه تدوین تئوری پیش از پیدایش عملی باز هم در این مقاله در حال تکرار شدن است.پیشتر تئوریسین هایی نظیر کلنل وزیری از این روش استفاده کردند و نتیجه آن شد که می دانید.نمونه دیگر نظریه آقای حنانه بود که ایشان با استفاده از تخیل نیمه منطقی دست به تولید تئوری جدید زدند.این مقاله از آن نمونه است.

  • ارسال شده در اسفند ۱۷, ۱۳۸۹ در ۲:۵۴ ق.ظ

    من در منطقی بودن و یا غیر منطقی بودن این تئوری که بر مبنای آن کارهایی هم نوشته ام هیچ پافشاری نکردم.اما اگر همان تئوریسین هایی را که نام میبرید نبودند هم موسیقی ما متحول نمیشد.وقتی ملودی های اصیل کشورمان همه ریشه مدال دارند نمیشود با آرمونی غربی آن را چند صدایی کرد.من در صدد هستم که نوعی پولیفنی جدیدی را برای موسیقی مدال ایران پیریزی کنم که به اعتبار مد ایرانی خدشه وارد نکند.پس اول یک تئوری موجب خلق یک سیستم پولیفونیک میتواند بشود که البته از تجربیات م.حنانه نیز تاثیر گرفته.جالب اینجاست که تا صحبت از تئوری میشه اکثرا موضع میگیرند.پس پوزش میطلبم اگر ناراحتتان کردم.

  • ارسال شده در اسفند ۱۷, ۱۳۸۹ در ۳:۴۵ ق.ظ

    شما از من ایراد میگیرید بدون اینکه بدانید که کارهایی هم برای پیانو سولو من نوشتم.خوب دلیل اینکه شما نمیدونید رو دیگه من نمیدونم ولی میتونید برید دانلود مجنی بکنید.تراک ۵ -به یا صیاد میتونه مثال خوبی باشه.حداقل ایرانی صدا میده.من زیاد کار نوشتم ولی شما هنوز نشنیدید.البته که گناه شما هم نیست.من نمیتونم کارم به یک شرکت که معلوم نیست آخرش چی میشه واگذار کنم.پس بذار خاک بخورهکار مخاطب عام نداره.

  • یک دوست
    ارسال شده در اسفند ۱۷, ۱۳۸۹ در ۱۱:۲۸ ق.ظ

    با سلام خدمت تمامی دوستان.

    فقط میخوام یک نکته رو بگم :

    لطفا اگه یک مطلب رو درک نمیکنید نظر ندین

    اول مطالعه کنید و بعد نظر بدین

    گرچه تنها افرادی این مطالب رو درک میکنن

    که شعور موسیقایی بالایی داشته باشند.

    به همین دلیل از دوستانی که شعور موسیقایی

    ندارند تقاضا میکنم الکی نظر ندن .

    متشکرم

  • امیر
    ارسال شده در فروردین ۸, ۱۳۹۰ در ۱۰:۰۶ ب.ظ

    با تشکر از یک دوست عزیز
    من به کسانی که با تعصب و حرص و آز و با موضع نظرات به گمان خودشان بی نقص رادر این صفحه ارایه میدهند یک چیز را گوشزد کنم ، شک نکنید که در آینده ای نه چندان دور شاگردان شما یا از این رفتار شما به تنگ میایند و سرانجام راه درست را پیدا میکنند یا راه خود شما را بدتر از خودتان ادامه میدهند .

  • شیرین
    ارسال شده در بهمن ۱۹, ۱۳۹۲ در ۱۲:۵۲ ب.ظ

    سلام.
    اول از توضیخات کامل شما سپاس گزارم.
    در مورد هر موضوعی آدم ها دیدگاه های متفاوتی دارند و سلیقه های متفاوت باعث به وجود امدن نظرات متفاوت میشه.
    در مورد هر موضوعی هم یه انسان کامل در حد توان و فهم خودش اگاهی پیدا میکند.مثلا میشه در مورد قانون نسبیت انیشتین گفت که تمام مدرم جهان تعریف ان را میدانند ولی درک این قانون نیازمند توانایی بالا در فیزیک و ریاضیات است.
    موسیقی نیز مانند تمام علوم دیگر نیازمند دقت و تامل بسیار است.
    این که کسی از این مطالب استفادهی لازم را نکرده ملزم به سخت یا دشوار بودن مطالب نیست.
    در جامعه ای که برای موسیقی کشور حتی بودجه کافی وجود ندارد، نیاز است که هنرمدان بیشتر کنار هم باشند تا در موضوعاتی به این کوچکی با هم بحث کنند

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مقایسه‌ی روش‌های آموزش ساز عود در موسیقی ترکی (IV)

در قرن پانزدهم، عبدالقادر مراغی در کتاب «جامع الالحان» ساختار و عملکرد عود و سازهای مشابه آن را بررسی کرده‌است (عود قدیم، عود کامل، تحفه‌العود، پیپا و شاهرود). او با استفاده از تکنیک‌ها و «ترجیعات»، مضراب عود را معرفی کرده است (Sezikli.2011:235-252). عبدالعزیز عودنواز فرزند عبدالقادر مراغی و نوازنده‌ی سلطان محمد فاتح، در کتاب «نقاوة‌الادوار» درباره‌ی عود مطالبی مشابه اطلاعات ارائه شده در کتاب پدرش را بیان کرده است (Koc.2010,46,50). از پایان قرن نهم تا قرن سیزدهم هجری، سازهای تنبور (5) و نی به تدریج جایگزین عود شدند (Tanrikorur.2001:189)؛ علت این امر تا حدود زیادی به سبب علاقه‌مند شدن عثمانیان به سازهای تنبور و نی و گسترش سماع بوده‌است.

برای ده‌سالگی مجله‌ی اینترنتی «گفتگوی هارمونیک»

شاید امروز دشوار بتوان موضوعی در حوزه‌ی موسیقیِ علمی یافت که با جستجوی اینترنتی آن به زبان فارسی، با لینکی از سایت «گفتگوی هارمونیک» برخورد نکرد؛‌ منبعی با بیش از 3000 عنوان نوشته که بیش از نیمی از آنها مقالات علمی قابل استنادند. «گفتگوی هارمونیک» را می‌توان نخستین سایت کاملاً تخصصی موسیقی در ایران دانست. نخستین گامی که پس از سپری شدن ده سال، هنوز هر روزه، به روز می‌شود و یک دهه، بی وقفه به حرکت خود ادامه داده است؛ گام‌هایی که تنها به همت چند نویسنده‌ی فعال در حوزه‌ی ‌موسیقی تداوم یافته است. این مداومت در شرایطی محقق شده است که این سایت در پنج سال گذشته (یعنی نیمی از طول دوران فعالیت سایت تا مقطع حاضر) هیچگونه پشتوانه‌ی مالی نداشته است. اما این تداوم، صرفاً بقا نبوده و چند وی‍ژگی مهم را در خصوص فعالیت و بار محتوایی این وبگاه باید در نظر داشت:

از روزهای گذشته…

طراحی با اتوکد (II)

طراحی با اتوکد (II)

حال نقطه تقاطع را مرکز دایره خود قرار داده، دایره ای با همین شعاع رسم می کنیم. برای این کار از نوار ابزار گزینه Circle را انتخاب یا حرف C را وارد و Enter را می زنیم. اکنون موس را به نقطه مورد نظر برده و کلیک کرده و حرکت می دهیم، سپس عدد 80 میلیمتر را که شعاع ماست وارد می کنیم. دایره مورد نظر رسم شد.
سلطانی: غالب آثار مدرن در ایران کلاف سردرگم است

سلطانی: غالب آثار مدرن در ایران کلاف سردرگم است

من تصور می کنم که جسارت و پیشروی در هنر مدرن حدی دارد. این که اثر هنری که ساختار و شالوده اش شکسته شود، به یک اثر مدرن بدل می گردد، من باور ندارم خیلی از هنرمندان مدرن قرن بیستم بیشتر از آن که قصد داشته باشند تا یک اثر واژگون شده و یا ساختارشکن را به وجود آورند، قصد دارند تا نمای جامعه ای تهی شده از تصاویر انسانی خودشان را بیان کنند.
بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (III)

بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (III)

حسین مهرانی، در دیاگرام‌هایی که به تلخیص برای توضیح ساختار دانگی دو گوشه‌ی راک و سفیر (صفیر) راک ترسیم کرده، به اکثر دانگ‌های مورد اشاره در این سلسله گوشه‌ها اشاره کرده است (مهرانی 1389: 379). نکات زیر در مورد تحلیل وی حائز توجه است:
کاربرد نظریه آشوب در آهنگسازی (II)

کاربرد نظریه آشوب در آهنگسازی (II)

در سپیده دم قرن بیستم آرنولد شوئنبرگ روشی را برای آهنگسازی بوجود آورد که از دیدگاه زیباشناسی تقریبا به هیچ چیز پیش از خودش شبیه نبود. روشی نو که بعدا به سریالیسم شهرت یافت. به دلیل همین ساختمان ناآشنا، تعداد زیادی از شنوندگان نحوه آهنگسازی او را تصادفی می‌پنداشتند اما در حقیقت چنین نبود. اگر به جریان موسیقی در قرن بیستم نگاهی کلی بیافکنیم بدرستی متوجه می‌شویم تا پیش از جان کیج هیچ موسیقی دیگری را نمی‌توان به طور جدی دارای ویژگی‌های تصادفی دانست.
اِدیت پیاف، گنجشککِ آواز فرانسه (VII)

اِدیت پیاف، گنجشککِ آواز فرانسه (VII)

سال 1961 به درخواست برونو کوکَتریس (Bruno Coquatrix)، ادیت پیاف در اُلمپیایِ پاریس (Olympia de Paris) که به خاطر مشکلات مالی در حال ورشکستگی بود، یک سری کنسرت برگزار کرد که جزِ, به یادماندنی ترین و متأثر کننده ترین کنسرت هایش بود. ادیت با اجرای این برنامه ها، اُلمپیا را از ورشکستگی نجات داد اما وضعیت جسمی خودش بسیار وخیم بود و بیماریِ آرتریت او را از کاراُفتاده کرده بود و تنها با تزریق مقدار زیادی مورفین می توانست به خواندن ادامه دهد و خود را بر روی صحنه سر پا نگه دارد.
توماس فتس والر (۱۹۴۳-۱۹۰۴)

توماس فتس والر (۱۹۴۳-۱۹۰۴)

به جرات می توان گفت که بزرگترین پیانیست و خواننده Jazz ای که توانایی آنرا داشته که ساعت ها برای مردم ساز بزند و بخواند بدون آنکه مردم احساس خستگی و یکنواختی کنند کسی نبوده جز توماس فتس والر.
فواصل زمانی (II)

فواصل زمانی (II)

از فواصل تبدیلی می توان به عنوان ابزاری درتغییرات متریک موسیقی ٬ مثلا تبدیل اوزان ساده و ترکیبی به یکدیگر استفاده نمود:
لونی اسمیت و هموند B3

لونی اسمیت و هموند B3

من نوازندگی را برای مشهور شدن یا پولدار شدن که به تعبیر بسیاری از مردم معادل خوشبختی است انتخاب نکردم، بلکه فقط به این دلیل که موسیقی و نوازندگی را دوست داشتم به این سمت رفتم. من مدتها پیش از آنکه مشهور شوم، به خوشبختی دست پیدا کرده بودم و آن هنگامی بود که مسیر زندگی ام را به سوی نوازندگی ارگ سوق دادم.
یو-تو (II)

یو-تو (II)

U2 در 26 سپتامبر 1976 در دوبلین تشکیل شد. لری مولن جونیور چهارده ساله از اعضای دبیرستان، گروهی در آشپزخانه خود تشکیل داد! پس از مدت زمان کوتاهی به اعضای اصلی گروه، ایوان مک کورمیک و پیتر مارتین که از دوستان مولن بودند اضافه شدند. پس از اولین تمرین جدی مارتین و پس از گذشت چند هفته کورمیک گروه را ترک کردند.
نکات مهمی که یک نوازنده باید رعایت نماید (II)

نکات مهمی که یک نوازنده باید رعایت نماید (II)

تمرین تنها فیزیکی نیست بجای اینکه تنها با عضلاتتان ساز بزنید قبل از شروع هر تمرینی چه گام و چه قطعه با نگاه کردن به نت قطعه مورد نظر، ذهن خود را برای تمرین آماده سازید. به عقیده شخصی (نگارنده) بسیاری از تمرینات عضلانی تنها وقت شما را میگیرند و کار مفیدی را انجام نمیدهند! درواقع تنها شما خسته میشوید و حس کاذب پیشرفت را به شما دست میدهد؛ در حالیکه با تمرینات ذهنی میتوانید با فشار کمتر و بازدهی بالاتر از تمرینات خود استفاده ببرید.