تئوری نوین بر مبنای آفرینش مدال موسیقی ایران (IV)

مد و کنترمد (MODE & CONTREMODE)
این دو گام مکمل یکدیگر هستند که پایه و اساس هارمونی زوج، هارمونی ابتکاری مرتضی حنانه، بر مبنای موسیقی ایران، قرار گرفتند البته مدها می توانند همان مدهای موسیقی یونان یعنی: میکسولیدین، لیدین، فریژین و… و یا مدهای کلیسایی باشند ولی این فکر و ایده برای آرمونیزه کردن همان به اصطلاح مدهای موسیقی خودمان، یعنی دستگاههای موسیقی ایرانی مثل یک گاه یا همان مد ماهور، دوگاه یا همان شور، سه گاه و چهار گاه و… آوازها و مقامهای مربوط به آنها مانند ابوعطا که خود خاصیت یک مد جدید را دارا است و یا آواز ترک که همانطور است، افشاری، دشتی، اصفهان و گام بینابین آنها یعنی همایون باشد، برای اولین بار در ذهن خلاق مرتضی حنانه رخ داد.

بله! یک لحظه ممکن است برابر چندین سال به درازا بکشد!

تمامی این چند گام یعنی: یک گاه، دوگاه، سه گاه، چهارگاه، ابوعطا، ترک، افشاری، دشتی، اصفهان و همایون را دیگر می شود به صورت اشلهای مدال نگاه کرد. نگرش جدیدتر من که در شماره های آینده خواهید خواند، تنظیم کردن ۱۴۴ مد تامپره شده روی موسیقی خودمان است.

شاید این سوال مطرح شود که چطور؟ من به غیر از این مدها که می توانند به صورت اشل هایی مدال حائز اهمیت باشند، تلفیق تتراکوردی بر مبنای همین مدها انجام داده ام. مثلا تتراکورد اول شور را تا نمایان آن، درجه چهارم، برداشته ام و از نمایان به بعد، تتراکورد اول یا دوم گام دیگر ایرانی را به آن چسبانده ام و نتیجه آن، تولد یک مد جدید بوده است که دیگر نخواسته ام در نام نهادن این مدهای تلفیقی از اسامی گذشته استفاده کنم و مثلا به گام جدیدم می توانم (I 12) یا D4 بدهم.

حالا دیگر میتوان به یک گاه، دوگاه، سه گاه، چهارگاه، اصفهان، همایون، دشتی، ابوعطا، ترک و شور به عنوان مد نگاه کرد. حال که به طرف هارمونیزه کردن پیش می رویم، تمام عملیات هارمونیکی را به عنوان مثال روی گام شور (گامی که بر مبنای مد یا مایه شور ساخته شده) یا بهتر بگویم، گام دوگاه انجام می دهیم.

گام دوگاه، طبیعی ترین مد محسوب می شود ولی من مجبورم امروز برای جا انداختن این منظور، گام دوگاه را تعدیل کنم تا جهان هم از فهم آن عاجز نشود. پس همه مثالها بر مبنای گام دوگاه تعدیل شده خواهند بود.

چون ملل مختلف با فواصل موسیقی ما آشنا نیستند و در این تئوری من به رعایت استانداردهای جهانی ملزم میباشم. ویژگی های اصیل موسیقی ایران و همان فواصل ربع پرده و سه چهارم پرده در اینجا تعدیل یافته اند و البته درست است که این تعدیل کمی از اصالت شور می کاهد ولی ضمنا آنرا برای کمپوزیسیون آماده میکند.

در کمپوزیسیون همواره کمی از ارزش اصالت مد کاسته می شود زیرا تلفیق ها و تعدیل مد اصلی باعث می شوند که این اتفاق روی بدهد. هرگز در کمپوزیسیون نباید گام اصیل را انتخاب کرد و آنرا تنظیم کرد زیرا اینکار باعث اشتباهات فراوان و زشتی کار خواهد شد. اکثر این اصوات نامتعادل موسیقی ما تابع قانون ملایمت کلاسیک نیستند اما در عین حال، به خودی خود دارای زیبایی های مخصوص خودشان هستند.

الف) مد (mode)
در سیستم هارمونی زوج، مد همانطور که در قبل هم اشاره کردم عبارت است از گامی که از عصاره آوازها یا مقام اخذ شده باشد و پایه آکوردهای درجات مختلف گام قرار بگیرد. مانند مثال شماره ۱: گام دوگاه یا همان دستگاه شور
نگاه شود به مثال شماره ۴: گامی که بر پایه مد شور ساخته شده است.

مثال یک: دستگاه شور یا به عبارتی مد دوگاه تعدیل نشده در قالب گام که دارای نت سی کرن میباشد



مثال چهار: گام دوگاه بالارونده


همانطور که می بینید، دو گاه از دوتتراکورد متصل به هم و یک نیم پرده در آخر گام تشکیل شده است.

این گام در تتراکورد اول خود، دارای سی کرن است که همین باعث می شود، یکی از طبیعی ترین گامها شکل بگیرد و یکی از خواص تتراکوردها این است که همیشه دو نوت اصلی آن ثابت و دو نوت بین نوتهای اصلی متغیر باشند (مانند مثال شماره ۵)


مثال پنج: گام دورین پایین رونده

تذکر: دورین کاملا با ماژور بالارونده منطبق است و این هم یکی دیگر از دلایل انتخاب گام دوگاه (شور) یا دورین برای مثالها میباشد.


لذا در بکار بردن سی بصورت بکار یا بمل یا کرن، بحثی نیست ولی چون هنوز اجرای فواصل کمتر یا بیشتر از نیم پرده برای نوازنگان ارکسترهای سمفونیک جهان ناشناخته است، نتیجتا غیر قابل اجرا است.

برای همین، موسیقیدان در نوشتن چنین فواصلی صاحب اختیار است و در صورت نوشتن آن، بستگی کامل به طرز تفهیم آن برای نوازندگان و همچنین توانائی آنها در اجرای آن دارد. مثال شماره ۷

اصوات بین یک تتراکورد


ب) کنترمد (CONTRAMODO):
همانطور که از اسم این گام عجیب استنباط می گردد، گامی است که از هر جهت با مد متضاد است و در جهت مخالف مد حرکت می کند.

کنترمد در سیستم هارمونی زوج به گامی گفته می شود که اولا محتوای اصواتی که در مد وجود ندارند در آن وجود داشته باشد و دوما، ترتیب پی درپی قرار گرفتن آن، در جهت مخالف مد باشد یعنی اگر مدی بالارونده است، کنترمد آن باید حتما پایین رونده باشد. به مثال شماره ۹ نگاه کنید.
مثال۹) از بالا: مد دوگاه و کنترمد دوگاه

6 دیدگاه

  • ارسال شده در اردیبهشت ۱۶, ۱۳۹۰ در ۱:۱۳ ق.ظ

    دورین پایین رونده برابر مازور بالارونده است.این هم دلیلی است برلی انتخاب مد شور.

  • سلام بر شما
    ارسال شده در خرداد ۴, ۱۳۹۰ در ۷:۵۴ ب.ظ

    “کنترمد در سیستم هارمونی زوج به گامی گفته می شود که اولا محتوای اصواتی که در مد وجود ندارند در آن وجود داشته باشد و دوما، ترتیب پی درپی قرار گرفتن آن، در جهت مخالف مد باشد یعنی اگر مدی بالارونده است، کنترمد آن باید حتما پایین رونده باشد.”
    لطفا علاوه بر مطلب بالا درباره کنترمد و ارتباط آن با مد بیشتر توضیح بدهید.
    سپاسگزارم.

  • amir ali hannaneh
    ارسال شده در خرداد ۲۴, ۱۳۹۰ در ۳:۰۸ ب.ظ

    شما خودتان کنتر مد را تعریف کردید فقط مانده اینکه بدانید خواص این کنترمد که خودش مد دیگری است کاملا متضاد مد اصلی است و جهت عکس آن را دارد ولی در دومینانت با مد مشترک است.واینک درجه هفتم کنترمد همان درجه اول مد است..

  • فرشاد
    ارسال شده در مهر ۶, ۱۳۹۰ در ۵:۲۹ ب.ظ

    سلام.جناب حنانه من چطور میتونم با شما تماس بگیرم؟اگر ممکن شماره تماس یا ایمیلتون رو بنویسید.
    با سپاس

  • امیر علی حنانه
    ارسال شده در آذر ۱۵, ۱۳۹۱ در ۱۰:۲۶ ق.ظ

    آموزش هارمونی زوج از آذر ماه ۹۱ در آموزشگاه موسیقی ندای چنگ ۰۲۱۸۸۵۰۵۵۷۵

  • ناشناس
    ارسال شده در فروردین ۶, ۱۳۹۷ در ۶:۳۴ ب.ظ

    با سلام وتشکر، میخواستم اکوردهای، مد های کلیسایی رو از لحاظ اینکه روی چه درجه ای از مد ساخته میشوند بدونم، ممنون

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر آلبوم «بوم خیال»

اگر اجرای موسیقی آوازیِ مو به مو مبتنی بر بلوک‌بندی و جمله‌بندی و ساختار خرد و کلان ردیف‌ها را یک سرِ طیف، و موسیقی آوازیِ آهنگسازی‌شده را، که شاید از ماحضر موسیقی کلاسیک ایرانی تنها اشل‌هایِ صوتیِ مدها را در خود داشته باشد و تمام دیگر عناصرش (از الگوهای ملودیک و ریتمیک گرفته تا نحوه و روند تغییر مدها، فرم و غیره) از چشمه‌ی خلاقیتِ سازنده/نوازنده‌اش جوشیده، سرِ دیگرِ طیفِ آن سنتی بدانیم که در قرن اخیر بداهه‌نوازی نام گرفته است، پنج تکه تکنوازیِ مجملِ صائب کاکاوند در «بوم خیال» را باید جایی نزدیک به پایانه‌ی نخستِ طیف در نظر گرفت.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XV)

در واقع، هم او است که شایع کرد «دستگاه ماهور» همان «گام ماژور» غربی است. در دستور تار اولین تعریف از موسیقی ایرانی در مورد آواز ماهور است:

از روزهای گذشته…

نشست مطبوعاتی مستر کلاس رهبری ارول اردینج

نشست مطبوعاتی مستر کلاس رهبری ارول اردینج

چهارشنبه ۱۲ آبان ماه، نشست خبری ارکستر سمفونیک تهران با حضور علی رهبری (رهبر دائم و مدیر هنری ارکستر سمفونیک تهران)، ارول اردینچ (رهبر میهمان ارکستر سمفونیک تهران) در تالار وحدت برگزار شد. این نشست در دو بخش مجزا درباره مستر کلاس ارول اردینج (همراه با ترجمه منیره خلوتی) و بخش دوم مسائل پیش روی ارکستر سمفونیک تهران برگزار شد.
رموز ویولن (V)

رموز ویولن (V)

در نهایت چوبها بعد از انتخاب که در حوزه کارشناسی انجام می شود و تحت نظارت مجموعه های مربوطه کنترل و بهره برداری می گردد، برش خورده و قطع میگردند و بعد به قطعات کوچکتری به جهت مصرف در نوع خود، خشک شدن سریع تر و خروج آب و املاح در سطح وسیعتر صورت می گیرد.
عصر حماسی کوبیسم و فردیت در حنجره بزرگان (II)

عصر حماسی کوبیسم و فردیت در حنجره بزرگان (II)

آوازخوان باید هنگام آوازخواندن یک اتوبیوگرافی ِ اعتراضی، اندیشگی و درون گرا از خود ارائه دهد.درواقع آوازخوان با بیان موسیقی آوازی و در قالبی غیرمعمول، سطری از دفتر زندگی خود را به صورت یک تاریخچه ی شخصی رقم می زند که در آن حقایقی نهفته از پرده می افتد، چونان آرش کمانگیر که بطالت و عبث بودن محیط بی رحم خود را ثبت کرد. آوازخوان باید مخاطب خود را وادارد تا حکمت، تشخیص و جذابیت اجراهای او را تحسین کند. از این رو آنچه ارائه می شود نباید به سمت شعار هنری بگرود(منظورم وجود اندیشه ی خام و عریان در اثر است).
تولد یک نابغه

تولد یک نابغه

۲۴۹ سال پیش روز ۲۷ ژانویه بود که نابغه بی همتای موسیقی، ولفگانگ آمادئوس موتزارت در سالتزبورگ بدنیا آمد. نابغه ای که در مدت ۳۵ سال زندگی با تصنیف بیش از ۶۰۰ قطعه پایه های موسیقی کلاسیک را آنچنان استوار بنا نهاد که پس از او دیگران با آرامش خاطر با تکیه بر ستونهای استوار آن به خلق آثار هنری پرداختند.
سریالیسم «همه‌ جانبه»

سریالیسم «همه‌ جانبه»

جریان موسیقی مدرن به مفهوم سبک شناختی و به مثابه روند آفرینش هنری در تاریخ موسیقی قرن بیستم مطرح است. شاید بتوان مهمترین بخش این جریان موسیقایی را مرتبط با مکتب دوم آهنگسازی وین دانست. معروف‌ترین آهنگساز این مکتب آرنولد شوئنبرگ برای رهایی از قواعد دست و پاگیر هارمونی تونال، در ادامه راهی که از سالهای پایانی قرن ۱۹ در آثار واگنر و … آغاز شد به سمت استفاده پی‌در‌پی گروه‌هایی از تن‌ها رفت.
خبر شوکه کننده برای ویولنیست ها؟! (II)

خبر شوکه کننده برای ویولنیست ها؟! (II)

امروزه نام هایی مانند آنتونیو استرادیواری، جوزپه گورانری و نیکولو آماتی در سراسر دنیا برای ویولنیست ها احترام می آورد، اینان شاید بزرگترین ویولن سازان تاریخ بوده اند. برخی از اعضای خانواده، وابسته ها یا دنباله رو های این سه شخص شهرتی قابل مقایسه اما کمتر از آنها بدست آورده اند. این سه ویولن ساز در دوره ای که دوره طلایی ویولن سازی بود زندگی می کردند یعنی حدود سال ۱۵۵۰ تا ۱۷۵۰ در شهر کرمونای ایتالیا که به خصوص به مرکز تولید مشهور بود.
عشق‌بازی می‌کنم با ˝نام˝ او (II)

عشق‌بازی می‌کنم با ˝نام˝ او (II)

آیا عنوان “مثنوی در موسیقی دستگاهی” به معنای معرفی و سپس بسط این گوشه در موسیقی دستگاهی نیست؟ و اگر پاسخ سوال پیشین مثبت است، این اتفاق چگونه رخ داده؟
شروع یک گفتگو «نغمه» یا «صدا»

شروع یک گفتگو «نغمه» یا «صدا»

از دیدگاه علم فیزیک، فرق اصوات موسیقایی با اصوات غیر موسیقایی، در طول موج آنهاست. هنگامی که ارتعاش صوت منظم باشد، دامنۀ موج و بسامد آن ثابت و منظم است و به گوش خوش می آید، اصوات موسیقایی غالباً از این نوعند، این امواج در زبان انگلیسی تن (tone) نامیده می شوند؛ ولی هنگامی که ارتعاش صوت نامنظم باشد و دامنه و بسامد موج دایماً بدون نظم و قاعدۀ خاصی تغییر کند، به گوش ناخوشایند است و اصوات غیرموسیقایی از این نوع هستند، این امواج در زبان انگلیسی نویز (Noise) نامیده می شوند.* فرهنگستان زبان و ادب فارسی در مقابل واژه پیچ (Pitch) و تن (Tone) اصطلاح فارسی نغمه را استفاده کرده که در سال های اخیر تا حد زیادی جای خود را در ادبیات موسیقی شناسی باز کرده است و در کتاب های موسیقی نیز بسیار دیده می شود که به جای صوت موسیقایی از واژه «نغمه» استفاده شده است. نوشته ای که پیش رو دارید، به نقد این واژه مصوب شده توسط فرهنگستان زبان و ادب فارسی می پردازد.
در جستجوی موسیقی سنتی (II)

در جستجوی موسیقی سنتی (II)

تصویر سورآلیستی ای در نظرم آمد که قافله ای از چندین و چند شتر همه سی دی های سمفونی کوه البرز را بار کرده از دروازه های ارمنستان قدم در جاده ابریشم گذاشته و “سی دی ها را روانه بازار” می نمایند و به هر شهر و دیاری که می رسند جمیع مشتاقان، سی دی پلیر به دست، دم دروازه ها منتظر رسیدن قافله ایستاده اند و هلهله می کنند! (البته این استقبال بی سابقه مشتاقان موسیقی سمفونیک از این آثار را باید بیشتر مرهون نقد جانانه ای دانست که در فصلنامه ای وزین به قلم منتقد و و موسیقی شناسی برجسته نوشته شده و در آنجا خواندم که اثر به سبک آثار ریشارد واگنر ساخته شده و با آنها کوس برابری می زند و بسیار عالی و جهانی است.)
کتابی درباره رضا ورزنده (IV)

کتابی درباره رضا ورزنده (IV)

سنتور رضا ورزنده سنتوری ده‌خرک بوده که او براساس نیازهای خود تغییراتی پس از ساخت در آن داده است. این تغییرات بدین‌شرح‌اند: