تئوری نوین بر مبنای آفرینش مدال موسیقی ایران (IV)

مد و کنترمد (MODE & CONTREMODE)
این دو گام مکمل یکدیگر هستند که پایه و اساس هارمونی زوج، هارمونی ابتکاری مرتضی حنانه، بر مبنای موسیقی ایران، قرار گرفتند البته مدها می توانند همان مدهای موسیقی یونان یعنی: میکسولیدین، لیدین، فریژین و… و یا مدهای کلیسایی باشند ولی این فکر و ایده برای آرمونیزه کردن همان به اصطلاح مدهای موسیقی خودمان، یعنی دستگاههای موسیقی ایرانی مثل یک گاه یا همان مد ماهور، دوگاه یا همان شور، سه گاه و چهار گاه و… آوازها و مقامهای مربوط به آنها مانند ابوعطا که خود خاصیت یک مد جدید را دارا است و یا آواز ترک که همانطور است، افشاری، دشتی، اصفهان و گام بینابین آنها یعنی همایون باشد، برای اولین بار در ذهن خلاق مرتضی حنانه رخ داد.

بله! یک لحظه ممکن است برابر چندین سال به درازا بکشد!

تمامی این چند گام یعنی: یک گاه، دوگاه، سه گاه، چهارگاه، ابوعطا، ترک، افشاری، دشتی، اصفهان و همایون را دیگر می شود به صورت اشلهای مدال نگاه کرد. نگرش جدیدتر من که در شماره های آینده خواهید خواند، تنظیم کردن ۱۴۴ مد تامپره شده روی موسیقی خودمان است.

شاید این سوال مطرح شود که چطور؟ من به غیر از این مدها که می توانند به صورت اشل هایی مدال حائز اهمیت باشند، تلفیق تتراکوردی بر مبنای همین مدها انجام داده ام. مثلا تتراکورد اول شور را تا نمایان آن، درجه چهارم، برداشته ام و از نمایان به بعد، تتراکورد اول یا دوم گام دیگر ایرانی را به آن چسبانده ام و نتیجه آن، تولد یک مد جدید بوده است که دیگر نخواسته ام در نام نهادن این مدهای تلفیقی از اسامی گذشته استفاده کنم و مثلا به گام جدیدم می توانم (I 12) یا D4 بدهم.

حالا دیگر میتوان به یک گاه، دوگاه، سه گاه، چهارگاه، اصفهان، همایون، دشتی، ابوعطا، ترک و شور به عنوان مد نگاه کرد. حال که به طرف هارمونیزه کردن پیش می رویم، تمام عملیات هارمونیکی را به عنوان مثال روی گام شور (گامی که بر مبنای مد یا مایه شور ساخته شده) یا بهتر بگویم، گام دوگاه انجام می دهیم.

گام دوگاه، طبیعی ترین مد محسوب می شود ولی من مجبورم امروز برای جا انداختن این منظور، گام دوگاه را تعدیل کنم تا جهان هم از فهم آن عاجز نشود. پس همه مثالها بر مبنای گام دوگاه تعدیل شده خواهند بود.

چون ملل مختلف با فواصل موسیقی ما آشنا نیستند و در این تئوری من به رعایت استانداردهای جهانی ملزم میباشم. ویژگی های اصیل موسیقی ایران و همان فواصل ربع پرده و سه چهارم پرده در اینجا تعدیل یافته اند و البته درست است که این تعدیل کمی از اصالت شور می کاهد ولی ضمنا آنرا برای کمپوزیسیون آماده میکند.

در کمپوزیسیون همواره کمی از ارزش اصالت مد کاسته می شود زیرا تلفیق ها و تعدیل مد اصلی باعث می شوند که این اتفاق روی بدهد. هرگز در کمپوزیسیون نباید گام اصیل را انتخاب کرد و آنرا تنظیم کرد زیرا اینکار باعث اشتباهات فراوان و زشتی کار خواهد شد. اکثر این اصوات نامتعادل موسیقی ما تابع قانون ملایمت کلاسیک نیستند اما در عین حال، به خودی خود دارای زیبایی های مخصوص خودشان هستند.

الف) مد (mode)
در سیستم هارمونی زوج، مد همانطور که در قبل هم اشاره کردم عبارت است از گامی که از عصاره آوازها یا مقام اخذ شده باشد و پایه آکوردهای درجات مختلف گام قرار بگیرد. مانند مثال شماره ۱: گام دوگاه یا همان دستگاه شور
نگاه شود به مثال شماره ۴: گامی که بر پایه مد شور ساخته شده است.

مثال یک: دستگاه شور یا به عبارتی مد دوگاه تعدیل نشده در قالب گام که دارای نت سی کرن میباشد



مثال چهار: گام دوگاه بالارونده


همانطور که می بینید، دو گاه از دوتتراکورد متصل به هم و یک نیم پرده در آخر گام تشکیل شده است.

این گام در تتراکورد اول خود، دارای سی کرن است که همین باعث می شود، یکی از طبیعی ترین گامها شکل بگیرد و یکی از خواص تتراکوردها این است که همیشه دو نوت اصلی آن ثابت و دو نوت بین نوتهای اصلی متغیر باشند (مانند مثال شماره ۵)


مثال پنج: گام دورین پایین رونده

تذکر: دورین کاملا با ماژور بالارونده منطبق است و این هم یکی دیگر از دلایل انتخاب گام دوگاه (شور) یا دورین برای مثالها میباشد.


لذا در بکار بردن سی بصورت بکار یا بمل یا کرن، بحثی نیست ولی چون هنوز اجرای فواصل کمتر یا بیشتر از نیم پرده برای نوازنگان ارکسترهای سمفونیک جهان ناشناخته است، نتیجتا غیر قابل اجرا است.

برای همین، موسیقیدان در نوشتن چنین فواصلی صاحب اختیار است و در صورت نوشتن آن، بستگی کامل به طرز تفهیم آن برای نوازندگان و همچنین توانائی آنها در اجرای آن دارد. مثال شماره ۷

اصوات بین یک تتراکورد


ب) کنترمد (CONTRAMODO):
همانطور که از اسم این گام عجیب استنباط می گردد، گامی است که از هر جهت با مد متضاد است و در جهت مخالف مد حرکت می کند.

کنترمد در سیستم هارمونی زوج به گامی گفته می شود که اولا محتوای اصواتی که در مد وجود ندارند در آن وجود داشته باشد و دوما، ترتیب پی درپی قرار گرفتن آن، در جهت مخالف مد باشد یعنی اگر مدی بالارونده است، کنترمد آن باید حتما پایین رونده باشد. به مثال شماره ۹ نگاه کنید.
مثال۹) از بالا: مد دوگاه و کنترمد دوگاه

5 دیدگاه

  • ارسال شده در اردیبهشت ۱۶, ۱۳۹۰ در ۱:۱۳ ق.ظ

    دورین پایین رونده برابر مازور بالارونده است.این هم دلیلی است برلی انتخاب مد شور.

  • سلام بر شما
    ارسال شده در خرداد ۴, ۱۳۹۰ در ۷:۵۴ ب.ظ

    “کنترمد در سیستم هارمونی زوج به گامی گفته می شود که اولا محتوای اصواتی که در مد وجود ندارند در آن وجود داشته باشد و دوما، ترتیب پی درپی قرار گرفتن آن، در جهت مخالف مد باشد یعنی اگر مدی بالارونده است، کنترمد آن باید حتما پایین رونده باشد.”
    لطفا علاوه بر مطلب بالا درباره کنترمد و ارتباط آن با مد بیشتر توضیح بدهید.
    سپاسگزارم.

  • amir ali hannaneh
    ارسال شده در خرداد ۲۴, ۱۳۹۰ در ۳:۰۸ ب.ظ

    شما خودتان کنتر مد را تعریف کردید فقط مانده اینکه بدانید خواص این کنترمد که خودش مد دیگری است کاملا متضاد مد اصلی است و جهت عکس آن را دارد ولی در دومینانت با مد مشترک است.واینک درجه هفتم کنترمد همان درجه اول مد است..

  • فرشاد
    ارسال شده در مهر ۶, ۱۳۹۰ در ۵:۲۹ ب.ظ

    سلام.جناب حنانه من چطور میتونم با شما تماس بگیرم؟اگر ممکن شماره تماس یا ایمیلتون رو بنویسید.
    با سپاس

  • امیر علی حنانه
    ارسال شده در آذر ۱۵, ۱۳۹۱ در ۱۰:۲۶ ق.ظ

    آموزش هارمونی زوج از آذر ماه ۹۱ در آموزشگاه موسیقی ندای چنگ ۰۲۱۸۸۵۰۵۵۷۵

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

امیرآهنگ: شریف لطفی مرا به حنانه معرفی کرد

استاد حنانه در آن زمان یعنی در اوایل سال ۱۳۶۵ که من خدمتشان رفتم سر گرم ساختن موسیقی متن سریال تلویزیونی (هزار دستان) و موسیقی متن فیلم مستند (موج و گلیم) بودند. همچنین بر روی کتاب های پژوهشی و تالیفی خود کار می کردند. کتاب هایی همچون: گام های گمشده، تئوری موسیقی کنونی ایران، فرهنگ موسیقی ایران، رساله پولیفونی بر مبنای موسیقی ایران، ترجمه و تفسیر مقاصد الالحان از عبدالقادر مراغه ای و… کتاب های دیگر. البته نوشتن برخی از این کتاب ها را به پایان برده بودند و در حال تایپ و بازنگری و ویرایش آنها بودند. بر روی برخی دیگر هم در حال کار و تکمیل کردن شان بودند.

بررسی ساختار دستگاه شور در ردیف میرزاعبدالله» (V)

برونو نتل و کارول بابی راکی نیز در مقاله‌ی ارزشمند خود با عنوان «روابط درونی میان اجزای دستگاه شور»، گوشه‌های اصلی این دستگاه را در سه بلوک گنجانده‌اند که این بلوک‌بندی بر اساس نحوه‌ی توزیع گوشه‌های اصلی مشترک در ردیف‌ها (هجده نمونه ردیف مورد استفاده در این پژوهش) بنیان نهاده شده‌است.

از روزهای گذشته…

نمودی از جهان متن اثر (XVIII)

نمودی از جهان متن اثر (XVIII)

اغلب اوقات آنالیز با چنین مسائلی روبرو است و برای حل آن‌ها از ابزارهای زیباشناسی و فلسفه‌ی هنر بهره می‌گیرد. هر چند ممکن است تحلیل‌گران اندکی را بیابیم که مستقیما وارد چنین بحث‌هایی شده باشند اما به‌ هر حال رد استفاده‌ی آن‌ها را می‌توان در لایه‌های زیرین تحلیل‌شان نشان داد.
بن بست تحقیقات روی جمجمه موتسارت

بن بست تحقیقات روی جمجمه موتسارت

محققین روز یکشنبه هفته جاری (۸ ژانویه) اعلام کردند، نتوانسته اند بطور قطع ثابت کنند جمجمه ای که از سال ۱۹۰۲ در موزه اتریش قرار دارد، متعلق به ولفگانگ آمادئوس موتسارت موسیقیدان برجسته قرن هجدهم است یا خیر.
بالیده بر بالین هنر

بالیده بر بالین هنر

چه غریب است دلدادگی آدمی بر نشان های تعالی؛ چه دشوار است روایت عشق انسان، بر دستاورد های انسانی… نوشته ای که پیش رو دارید روایتی است از اراده بشر، بر رهایی از بندها و پرواز بر خواسته های بشری، در پهن دشت هنر موسیقی. درک باطنی این مقال، تجربه ای از عشق و محرومیت را می طلبد که تنها برای سوختگان، فهمش میسر است. این نوشته نه تنها ستایشی ست از یک فرزند هنر، بلکه پاسداشتی ست از مردان و زنانی که با سلوک شان، پایمردی در راه هنر را، نه تنها به بی هنران که به خالقین هنر آموختند؛ کسانی که بدون نام نشانی، پیامبران هنر هستند به نسل های دگر…
درباره ابراهیم منصوری (II)

درباره ابراهیم منصوری (II)

در این ارکستر نوازندگانی چون: یحیی زرپنجه: تار و مصطفی نوریانی: ویلن شرکت داشتند که به نوبت جای خود را تعویض می کردند این ارکستر ۴ نفره به سرپرستی حسین استوار بوده است.
نهال ارکستر سازهای ملی کاشته شد!

نهال ارکستر سازهای ملی کاشته شد!

پنجشنبه ۴ تیر ماه ۱۳۹۴ به همت و تلاش بنیاد رودکی، طرح ارکستر سازهای ملی ایران با مدیریت هنری علی رهبری در تالار رودکی اجرایی شد. در این مراسم علی رهبری، طی سخنانی از بی مهری دولت های گذشته به سازهای ایرانی و ادامه دار نبودن طرح های آنها درباره تشکیل ارکستر سازهای ملی انتقاد کرد.
کج بشینیم، راستشو بگیم  (II)

کج بشینیم، راستشو بگیم (II)

زادگاه من (محله‌ی قره‌آغاج شهر تبریز) نیز یکی دو تا مجنون خیلی جالب و با مزه داشت. یکی‌شان «دلی جاواد» یا همان جواد دیوونه بود؛ خیلی بعید است هنوز زنده باشد. این آدم، عجیب دوست داشتنی بود؛ تپل بود و قد بلند. غالبن سنگریزه جمع می‌کرد. عاشق نان سنگک بود و ویژگی منحصربفردش این بود که بیشتر اوقات زار زار گریه می‌کرد. در حدی که جگر شمر کباب می‌شد! یا مورد دیگری که در دوره‌ی دانشجویی از دوستان سبزواری‌ام شنیدم؛ مجنونی موسوم به «هَنتال»، در روستای بِیزَخ سبزوار که سال ۸۷ از دنیا رفت. هنتال را «کِله شِفتله» (کله شفتالو) هم صدا می‌کردند. ریش سفید بلندی داشت و سرش طاس بود. بیشتر اوقات مشغول هیزم جمع کردن بود. می‌گویند روی تشت و این قبیل چیزها ضرب می‌گرفت و یکی از دوستان اهل موسیقی که هم‌روستایی هنتال نیز بود می‌گفت درک ریتم شگفت‌انگیزی داشت. هنتال گاه ساعتها در سکوت به صدای پرندگان گوش می‌داد و اگر کسی در آن حوالی سر و صدایی می‌کرد در ساکت کردن او با جدیت تمام، فرمان «هیس!» می‌داد.
قول و غزل یا قول و غزل (III)

قول و غزل یا قول و غزل (III)

عنوان قول و غزل در آلبوم منتشر شده توسط سروش نیز وضعیتی مشابه این دارد. به عبارت دیگر علارغم اینکه قول و غزل از دنیای موسیقی به عاریت گرفته شده و با گذر از فیلتر شعر و ادبیات، به عنوان اسم یک آلبوم موسیقی انتخاب شده است، لیکن به واسطه منسوخ بودن این اصطلاح شناسی در موسیقی روزگار خود، فاقد هرگونه دلالت موسیقایی صریح بوده است.
سر توماس بیچام، رهبر بزرگ انگلیس (XI)

سر توماس بیچام، رهبر بزرگ انگلیس (XI)

در ضبط کنسرت زنده از سمفونی دوم سیبلیوس با اکستر سمفونیک بی بی سی به رهبری بیچام در تاریخ ۸ دسامبر ۱۹۵۴ در تالار جشنوار سلطنتی، بیچام را در حالی می یابیم که در لحظه های هیجانی با فریاد های خود نوازندگان را در نواختن تشویق می کند. بیچام نسبت به برخی از آثار کلاسیک شناخته شده بی توجه بود؛ به عنوان مثال، او حاضر بود که تمام کنسرتوهای براندنبورگ (Brandenburg) باخ را به نفع مانون از ماسنت (Massenet) کنار بگذارد!
روش سوزوکی (قسمت پنجاه و یکم)

روش سوزوکی (قسمت پنجاه و یکم)

بعد از جنگ جهانی دوم زندگی کردن در ژاپن بسیار دشوار بود. زمستانهای شهر ماتسوموتو سخت است در آنجا بعضی از روزها درجه حرارت به سیزده تا هجده درجه زیر صفر می‌رسد. در یکی از این روزها که خواهر من از کارش بر گشته بود و در حالیکه برف هایش را تکان می‌داد، گفت که بر روی پل هون ماچی (Hon-Machi) در هوای سخت یک سرباز زخمی ایستاده و دارد گدائی می‌کند. آنجا در این برف سنگین می‌لرزد و هیچکس پولی در جعبه ای که بر جلوی پایش قرار دارد نمی‌اندازد… من می خواستم او را به خانه گرم خودمان دعوت کنم برای یک فنجان چای گرم؛ بلافاصله پرسیدم: این فقط یک خواسته در درون تو بود؟ جواب داد: بله و بلافاصله دوباره به طرف خیابان دوید.
شب سنتی ایرانی – شب صمیمیت و مراقبه

شب سنتی ایرانی – شب صمیمیت و مراقبه

آهنگسازان غربی همواره برانند که اجراهای خود را با تکیه بر ضوابط خاص مربوط به نتها، حرکات و ضربها به یادماندنی گردانند. باستثنای تکنوازیها، نوشتن موسیقی بشکل انفرادی شیوه مرسومی برای این آهنگسازان بشمار نمی آید. در موسیقی سنتی ایرانی اما موزیسینها همچون نوازنده گان جاز بداهه می نوازند البته تنها پس ازسالها مطالعه و ممارست رپرتوارهای تثبیت شده.