نگاهی به «شوشتری برای ویولون و ارکستر» (V)

حسین دهلوی
حسین دهلوی
تنظیم های گوناگون «شوشتری برای ویولون و ارکستر»
«شوشتری برای ویولون و ارکستر» اثر حسین دهلوی، غیر از نوع ارکستراسیون دهلوی، به انواع دیگری تنظیم شده است که البته تنظیم حسین دهلوی نیست:
۱- واریاسیون زهی: این تنظیم از مازیار ظهیرالدینی نوازنده ویولون و مایستر ارکستر زهی پارسیان است که خود در اجرایی، این اثر را در مقام سولیست به روی صحنه برد. در این کنسرت کادانس هومن دهلوی به اجرا رسید.
۲- واریاسیون ویولون و پیانو: این تنظیم توسط منوچهر صهبایی انجام شده و در کنسرتهای متعددی، با سولوی ویولون آریا صهبایی (فرزند منوچهر صهبایی) به اجرا رسیده است.

دسته بندی تکنیکی «شوشتری برای ویولون و ارکستر» از نگاه رپرتوار ویولون کلاسیک
با اینکه سازبندی و ارکستراسیون و هارمونی خاص حسین دهلوی در «شوشتری برای ویولون و ارکستر» به هیچ وجه شباهتی با موسیقی دوره باروک ندارد و همچنین با اینکه ابوالحسن صبا و شاگردش حسین دهلوی، هیچ گرایشی به نزدیک شدن به یک مکتب ویولون نوازی غربی نداشته اند، بخش ویولون این اثر از چند منظر همسانی هایی با رپرتوار باروک ویولون، از نگاه یک نوازنده ویولون کلاسیک دارد:
۱- تکرار یک فیگور ریتمیک به طور مداوم که از نشانه های موسیقی باروک است.
۲- کمبود سکوت در قطعه و نواخت مداوم ساز سولو تقریبا در کل قطعه. ۳- استفاده از تکنیکهای ویولون، در محدوده ای که ویولون باروک داشته است.

تنوع سازی و استاندارد ارکستری در «شوشتری برای ویولون و ارکستر»
این اثر برای ارکستر مجلسی با ترکیبی از سازهای زهی، دو فلوت، ابوا، دو کلارینت سی بمل، کلارینت باس سی بمل و گروه سازهای ایرانی، دو سنتور، دو تار و عود است که بسیاری از آثار حسین دهلوی با چنین استاندارد ارکستری نوشته شده است که امروز این شکل سازبندی در ارکسترهایی که به نام «ملی» به فعالیت می پردازند، استفاده می شود.

مشخصات تئوریک آواز شوشتری
شوشتری یکی از گوشه های دستگاه همایون، یکی از دستگاه های هفت گانه موسیقی ایران است. گستره گوشه شوشتری دو دانگ بوده و شاهد آن سوم نیم بزرگ با شاهد همایون و چهارم درست با نت ایست همایون فاصله دارد. ایست شوشتری مطابق با ایست همایون و ایست موقت آن همان شاهد همایون است. لازم به ذکر است که در بعضی از موسیقیدانان، شاهد همایون را فاصله ششم آواز اصفهان ندانسته و پنجم شاهد همایون می دانند، حسین دهلوی آهنگساز این اثر هم، چنانکه در پارتیتور شوشتری نوشته، موافق با این نظریه است که به عقیده نگارنده هم، نسبت به نظریه اول، صحیح تر به نظر می رسد، ولی به این دلیل که بسیاری از کتاب های تئوری موسیقی ایران، فاصله ششم اصفهان را شاهد محسوب کرده اند، در این نوشته شاهد ما همان فاصله ششم عنوان شده تا موجب سردرگمی آشنایان با آن تئوری نشود.

امکان تامپره سازی
«شوشتری برای ویولون و ارکستر» در همایون فا سری نوشته شده است و قطعا نوازندگانی که به فواصل ایرانی مسلط نیستند قادر به اجرای این اثر نخواهند بود. حسین دهلوی آهنگساز این قطعه در توضیحات پارتیتور، به برای نوازندگانی که به فواصل ایرانی آشنایی ندارند، توصیه کرده است که میتوانند به جای «سری»، «بکار» و به جای «کرن»، «بمل» بنوازند.

توضیحات آهنگساز، روی پارتیتور
۱- پیشنهادی برای نوشته شدن کلمه “ویولون” با “واو دوم و سوم”
۲- پیشنهاد آهنگساز برای استفاده از ساخت کادانس هایی برای این قطعه و اجرای آن در محل مشخص شده.
۳- یادآوری دلیل فرود پایانی قطعه روی نغمه “می” به جای “لا”
۴- یادآوری دلیل تغییر کوک این قطعه برای ویولون، نسبت به کوک پیشنهادی صبا (کوک پیشنهادی صبا برای این قطعه از سیم زیر به بم: می-لا-می-لا بوده است که به پیشنهاد دهلوی مطابق کوک معمول ویولون: می-لا-ر-سل تغییر کرده.)
۵- پیشنهاد کوک شدن سیم های تار به: دو-سل-دو برای نواختن این قطعه و همچنین پیشنهاد استفاده نکردن از سیم هنگام (سیم پنجم تار) در این اثر و دیگر آثار این آهنگساز برای پرهیز از تولید صداهایی غیر از نوشته روی نت.
۶- پیشنهاد کوک کردن پنجمین سیم عود پنج سیم از نغمه “لا” به “می” و نیز تغییر جنس سیم برای ارتعاش بهتر آن.
۷- اجازه آهنگساز برای تعدیل فواصل ایرانی به فواصل ۱۲ نیم پرده ای متداول، برای ارکسترهایی که توانایی نواختن فواصل ایرانی را در این قطعه ندارند.
۸- یادآوری آهنگساز به استفاده از سنتور نه خرک در این قطعه و همچنین تعداد سازهای ایرانی در این اثر برای ارکستری که هشت نوازنده ویولون یک دارد.

اصطلاحات فارسی روی پارتیتور
تنها دو اصطلاح نا آشنای بین المللی روی پاتیتور نوشته شده است که با فونت فارسی، «پوش» و «باز» است که برای گروه تار نوشته شده است.

شهرام صارمی از مدیریت اجرایی جشنواره موسیقی فجر استعفا کرد

در پی استعفای اعتراض آمیز علی ترابی، شهرام صارمی مدیر اجرایی سی و پنجمین جشنواره موسیقی فجر، یک روز پس انتصاب مدیر جدید دفتر موسیقی وزارت ارشاد با انتشار نامه‌ای سرگشاده از سمت خود استعفا کرد.

مروری بر آلبوم «سالنامه»

سالنامه در میان آثار فیاض، بیش از همه در مسیرِ «در گذر» است. علاوه بر مشابهت در فرایند آهنگسازی و نوعِ کنار هم نشاندنِ و برخورد با مواد و مصالح موسیقی، حضور صریحِ برخی نقش‌­مایه­‌های «در گذر»، مدگردی­‌های متنوع، استفاده از نوازندگانِ گروه در مقامِ خواننده و ساختار کلی مجموعه، این همانندی را پررنگ­‌تر می­‌کند.

از روزهای گذشته…

درنگی در بحث نوآوری در موسیقی

درنگی در بحث نوآوری در موسیقی

بیش از صد سال است، در پیِ برخوردهای بیشتر با غرب و تحت تاثیر تحولات بسیار سریع فن آوری، اقتصادی، علمی، فلسفی، اجتماعی و هنری آنها، برخی از ایرانیان نیز به دنبال تجدد – اصلاحات و به تبعِ آن “نوآوری” و شکستن چارچوب های موجود و به میراث رسیده در تمام زمینه ها هستند. سوای نفس عمل اصلاحات، که می تواند پیامدهای مثبت یا منفی داشته باشد، نوآوری، نوآفرینی و نو آرایش دهی در تمامی عرصه ها از فن آوری گرفته تا هنرها توسط مخترعین و مبدعین جوامع در حال توسعه و توسعه یافته موضوعی است که دائماً دنبال می شود و شاید ناگزیر و نیکو هم باشد.
دیدگاه افلاطون و فیثاغورث در باب موسیقی (III)

دیدگاه افلاطون و فیثاغورث در باب موسیقی (III)

هر صدای تولید شده از این کرات آسمانی، یک نت از هفت نت اصلی گام دیاتونیک و تجلی نظم و حرکت الهی بود که ترتیب زیر و بمی هر یک به دوری و نزدیکی و سبکی و سنگینی آنها بستگی داشت. برای مثال، زحل که دورترین سیاره به زمین بود، زیرترین صدا و ماه که نزدیک ترین کره به زمین بود، بم ترین صدا را تولید می کرد.
«کر فلوت تهران» برای اولین کنسرت سال ۹۶ آماده می شود

«کر فلوت تهران» برای اولین کنسرت سال ۹۶ آماده می شود

گروه «کر فلوت تهران» به سرپرستی فیروزه نوایی و رهبری سعید تقدسی؛ ۳۱ فروردین و ۱ اردیبهشت در تالار رودکی روی صحنه می رود تا قطعاتی از رپرتوار موسیقی کلاسیک برای مخاطبانش اجرا کند. در این اجرا دو اثر از موتسارت به نام «موسیقی کوچک شبانه» (eine Kleine nachtmusic) و «کنسرتو فلوت» از موتسارت اجرا می شوند. در دو شب اجرای این کنسرت دو سولیست متفاوت به اجرای این کنسرتو می پردازند: علی چوپانی و میثم قدرتی.
سنتور، ساز کهن

سنتور، ساز کهن

بدون تردید، سنتور یکی از کهن ترین سازهای ایرانی است که حتی برخی ابداع آن را به فارابی نسبت می دهند. شاید این روایت، چندان صحت نداشته باشد، ولی همینکه نام این ساز بارها و بارها در کتب قدیمی ، در اشعار قدما و همینطور تصویر آن نیز در حجاریهای شوش دیده می شود، نشان از قدمت طولانی این ساز است.
آتشی در سینه دارم جاودانی (I)

آتشی در سینه دارم جاودانی (I)

سریال “رسم عاشقی” که از سریالهای مخصوص ماه رمضان بود، بخاطر تصنیف اول سریال که خوانندگی آن را همایون شجریان به عهده داشت؛ اهل موسیقی را به شدت شگفت زده کرد!
چکناواریان، هنرمند آزادی خواه

چکناواریان، هنرمند آزادی خواه

لوریس چکناواریان را نه تنها به عنوان یک موسیقیدان توانا که به عنوان هنرمندی که برای آزادی و استقلال وطن دوم اش ارمنستان کوشیده است، دوست دارم و می ستایم. در سال های اول استقلال کشور ارمنستان تعداد اندکی بودند که به تنهایی صدای تمامی مردم شدند و یک تنه در برابر ظلم حاکم ایستادند و در راه تامین آزادی اندیشه از پای ننشستند. در آن سال ها ارمنستان تمامی صدای موسیقی شده بود و ارکستر فیلارمونیک تنها برای یک ملت می نواخت چرا که از آن یک ملت بود، سکان دار این آهنگِ نا منتها کسی نبود جز لوریس چکناواریان.
اعجاز پاگانینی (I)

اعجاز پاگانینی (I)

زمین ارتعاش گام‌های یکی از بزرگترین نوابغ تاریخ بشری را در ذهن خاکی‌اش ذخیره می‌کند. شاید از زمان پیدایش موسیقی نام هیچ نوازنده‌ای به اندازۀ او با تقدیر یک ساز گره نخورده باشد؛ چندان که تا همین امروز هم اجرای کامل و بی‌نقص کاپریس‌های او یکی از مهلک‌ترین ملاک‌ها و دشوارترین آزمون‌های ویرتوئوزیته برای ویولنیست‌ها در سرتاسر دنیاست. در موردش گفته‌اند و بس نیکو هم گفته‌اند که «پاگانینی ویولن را از جایی شروع کرد که دیگران تمام کرده بودند!» این جمله به وفادارترین شکل ممکن و بهتر از هر جملۀ ستایش‌آمیز دیگر، وصف حال اعجوبه‌ای‌ست که تکنیک‌های این ساز را به دوردستی دهها سال جلوتر از عصر خودش پرتاب کرد.
به زبان ایرانی (IV)

به زبان ایرانی (IV)

در سراسر قطعه، تکیه‌ها به عنوان عناصر تزیینی با نقش تقویت شده‌ی یادآوری کننده‌ی رابطه با موسیقی ایرانی حضور دارند (به‌عنوان نمونه در لحظات آغازین ملودی ویلن، همراهی‌های فلوت چیزی نیست جز همین تزیینات). مشاهده می‌کنید که موضوعات ژرف‌تر نغمه‌ی مرکزی، فرم بی‌بازگشت و تزییناتی به عنوان چاشنی، چگونه اثری قطعی در ساختن هویت این قطعه‌ی موسیقی داشته است.
مردان حرفه ای آواز ایران (III)

مردان حرفه ای آواز ایران (III)

خوشبختانه صدیق تعریف جزو آن دسته از خوانندگان موسیقی نبوده که یه شبه بر فراز بادبان های سرگردان سوار و فردای آن نیز به افقی سرنگون گردد. او در هر اجرا پرسشی جدید را به پیش می کشد و در ادامه امضایش را به آرامی و با اطمینان پای اثرش می گذارد. آنچه در ذهن مخاطب، پس از رویت اجرای آوازی تعریف باقی می ماند، تصویر مشخصی از رمز گشایی نشانه های موسیقی یک قرن آواز دستگاهی است. به این صورت که گاه باد خبر می دهد که دریا آرام شده و گاه آنچه پشت چشمانت است، با نسیمی به آن سوی دریا روانه می شود. یعنی آوایی سراسر در ستایش انسان. از اینرو در پایه های روش شناسی اجراهای آوازی تعریف را می توان اجتماعی با نفوذ در میان غالب طبقه ها دانست.
پنجمین دوره مسابقه کشوری گیتار کلاسیک تهران – تیر و مرداد ۸۸

پنجمین دوره مسابقه کشوری گیتار کلاسیک تهران – تیر و مرداد ۸۸

پنجمین دوره مسابقات گیتار تهران بدون محدودیت سنی (به جز کودک و نوجوان) با عنوان “پنجاه سال گیتار در ایران” به شرح زیر است: