گزارشی از همایش “نگرشی نو به ساختار ساز نی”

بند آخر نی کلید دار
بند آخر نی کلید دار
همایش”نگرشی نو به میراث ساختار ساز نی” که چندی پیش در سالن آمفی تئاتر سازمان میراث فرهنگی کشور با همکاری علیرضا قندریز(دبیر انجمن های میراث فرهنگی) و با همت انجمن دوستداران فرهنگ و هنر ایران و سایت www.HarmonyTalk.com و با حضور اساتید وصاحب نظران موسیقی و به بهانه ارائه گزارشی از ۴۰ سال تلاش دکتر حسین عمومی در راه تکامل سازهای موسیقی ایرانی برگزار شده بود.

در این برنامه دکتر عمومی به بیان نمونه هایی از دستاوردهای خود در طراحی و ساخت سازهای نی و تنبک پرداخت .ایشان در این نشست نی کلید دار و تنبک کوکی را معرفی کردند.

دکتر عمومی این سازها را در سالهای گذشته طراحی کرده و ساخته اند، ولی به دلیل دوری از وطن و عدم دسترسی به سازندگان و نوازندگان این سازها در ایران همواره فرم و ساختار این سازها در بین نوازندگان و سازندگان در هاله ای از ابهام فرورفته بود. این همایش بهانه ای شد تا این دستاوردها به اساتید و علاقه مندان موسیقی معرفی شود.

نی کلید دار که در بین نوازندگان نی نامی آشناست؛ همواره موجب ارائه پیشنهادات و انتقاداتی بوده است. عده ای از اساتید با ایجاد امکانات اضافی مانند کلید برروی نی مخالف هستند و این عمل را مخالف با اصالت نی می دانند و معتقدند اینکارنی را شبیه سازهای غربی مانند فلوت می کند!عده ای از اساتید نیز با ایجاد این امکانات بر روی نی موافقند با این شرط که این امکانات، صدا و ساختار کلی نی را تغییرندهد و معتقدند با تحقق این شرط تکمیل و استاندارد کردن نی، نه با اصالت آن تضاد و نه ارتباطی با سنت شکنی دارد زیرا در سده های قبل همانطور که تاریخ نشان می دهد، نی به این شکل نبوده که امروزه میان نوازندگان رایج است. به هر حال ساختار کلی این ساز شبیه به نی معمولی (بدون کلید) است. با این تفاوت که یک بند اضافی در قسمت پایین نی تعبیه شده و نزدیک محل تلاقی بند آخر و ماقبل آخر یک سوراخ قرار گرفته است و به دلیل این که انگشت نوازنده در نی های معمولی و بلند قادر به کنترل این سوراخ نیست کلیدی برای مهار این سوراخ طراحی شده که به بدنه ساز چسبیده است.

پرواضح است که در نی های کوچک نیازی به این کلید نیست و نوازنده قادر است با انگشت کوچک خود سوراخ اضافه را کنترل کند. نوازنده با وجود این سوراخ قادر است نتی را اجرا کند که حلقه اتصال بین صدای اول (بم) و دوم (اوج) نی است، یعنی همان نت “سی” که فقدان این نت در نی های معمولی باعث شده نوازنده در صدای اول، نت سی کرن را تحت هیچ شرایطی نتواند اجرا کند؛ هر چند برای نتهای سی بمل و سی بکارآنقدر به زحمت می افتد که ترجیح می دهد این نتها را به یکباره در اکتاو بالاتر یا پائینتر (بسته به نوع قطعه) بنوازد. اینکار موجب می شود در اجرای ارکستری نوازنده مجبور شود یک قسمت از یک پاساژ یا یک گام را در صدای اول یا دوم و قسمت دیگر آن را در صدای سوم (غیث) بزند و بالعکس. در صورتی که بقیه سازها برای اجرای یک پاساژ از نتهای پشت سرهم استفاده می کنند و این جهش نتی، از لحاظ قواعد هارمونی گاه موجب شنیدن فواصل نا مطبوعی در ارکستر می شود.

دکتر حسین عمومی با بیان این فواید در نی کلید دار گفتند:”این نی تمامی امکانات نی های معمولی را دارد بعلاوه یکسری امکانات دیگر” و نیزنمونه ای در این مورد اجرا کردند(پیش درآمد اصفهان ساخته استاد مرتضی نی داوود) سپس به معرفی تنبک کوکی پرداختند.

طرح تنبک کوکی در ابتدا توسط استادان ابراهیم قنبری مهر و حسین تهرانی اجرا شد که اکنون توسط آقای فریدون حلمی، نمونه های تکمیل شده این سازساخته شده و در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد.این تنبک در ظاهر تفاوت زیادی با تنبک معمولی ندارد ولی با یک نگاه دقیق می توان تفاوت آن را با تنبک معمولی فهمید؛ گذشته از این صدایی که از این ساز (تنبک کوکی آقای حلمی) خارج می شود قابل تمیز با تنبک معمولیست این عوامل باعث شده که اساتید امروز ترجیح دهند با همان تنبک معمولی به اجرای قطعات بپردازند (البته در اماکنی که رطوبت هوا زیاد نباشد!)

Tombak-e kooki
نمایی از تنبک کوکی
در طرحی که آقای عمومی ارائه کرده اند، پوست تنبک از داخل بوسیله ۸ رشته سیم محکم، کنترل می شود که این سیمها بصورت بسیار هماهنگ و دقیق با هم شل و سفت می شوند و کنترل این ۸ سیم با اهرمی است که در داخل نفیر تنبک قرار گرفته( که در ضمن در جایی از نفیر قرار گرفته که به هیچ وجه در صدای طبیعی تنبک اثر نمی گذارد) به عبارت دیگر تنبک از داخل کوک می شود، برخلاف اکثر سازهای کوبه ای دنیا که از خارج کوک می شود. این طرح موجب می شود، اولا” تنبک بنا به خواسته نوازنده و شرایط محیطی تا حد امکان و میزان کشش طبیعی پوست به صورت فواصل کروماتیک شرقی (ربع پرده ای) کوک شود؛ ثانیا”، از لحاظ صدایی هیچ تفاوتی با تنبک معمولی نکند.

دکتر عمومی عنوان کردند، در خارج از کشوراین دو طرح با استقبال زیادی روبرو شده است، ولی چون ایشان امکانات ساخت ساز را در تعداد زیاد ندارند، متاسفانه امکان پاسخگویی به درخواست نوازندگان تاکنون میسر نشده.

در ادامه همایش استاد حسین دهلوی پس از بیان مباحثی پیرامون وضعیت فعلی موسیقی کشور، عنوان کردند: این قبیل حرکتهاو کارها بسیار ارزنده و قابل ستایش است و اذعان داشتند که برای پیشبرد اهداف موسیقی بایدهمه اساتید وهنرمندان متحد، یکدل و یکپارچه عمل کنند تا بتوان موسیقی ملی ایران را به طرز مطلوبی عرضه کرد.

در پایان این همایش نامه ای از استاد حسن کسایی در تایید حرکت دکتر عمومی در طراحی و ساخت نی کلید دار قرائت شد؛ همچنین طرح نی کلید دار(و کلید روی نی) در این همایش توسط آقای ابراهیم نظری نوازنده فلوت و آقای بهمن پورقناد نوازنده فاگوت، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

امید است که در آینده این قبیل فعالیت ها بتواند در جهت پیشبرد اهداف موسیقی کشورنقش موثر و مفیدی ایفا کند.

پهلوگرفته بر ساحل اقیانوس موسیقی ایران (IV)

دلیل اینکه این کارها را کرده‌ام این است که من اساساً از سال ۲۰۰۰ از سیستم موسیقی اروپا بریده‌ام. از سال ۲۰۰۰ به‌غیراز چند تک قطعه پراکنده که در سیستم موسیقی اروپایی است دیگر از سیستم موسیقی اروپا استفاده نمی‌کنم. و تماماً از سیستم موسیقی ایران در نوشتن قطعات استفاده می‌کنم. اولین کارهایی که در نوشتن آنها از موسیقی ایرانی استفاده کردم همین مجموعه کارهای خوشنویسی بود که اولین سری این مجموعه را برای سازهای زهی نوشتم. چراکه ربع پرده‌ها را به‌خوبی می‌توانند بزنند. بعدها برای سازهای بادی هم شروع به نوشتن کردم. به‌طور مثال «خوشنویسی شماره ۷» برای سه فلوت هست. بعدتر یک نسخه آن را برای فلوت و الکترونیک نوشتم که فلوت ۲ و ۳ را در استودیو ضبط کردیم و فلوت شماره یک زنده اجرا می‌شود و از طریق بلندگوها صدای فلوت ۲ و ۳ پخش می‌گردد. این قطعه در تهران از طریق خانم «فیروزه نوایی» سال گذشته در فستیوال «موسیقی معاصر ایران» اجرا شد. اسم این قطعه هست «کیسمت» یا همان «قسمت».

منبعی قابل اتکا و بنیادین در شناخت موسیقی (II)

همین ویژگی‌هاست که موجب شده است این کتاب بارها تجدید چاپ و روزآمد شود و هنوز نیز پس از گذشت چهار دهه کماکان به‌عنوان یکی از پُرطرفدارترین منابع اصلی برای درس‌های آشنایی با موسیقی ــ البته با تمرکز بر موسیقی کلاسیک یا هنری غربی ــ کاربرد و رواج داشته باشد.

از روزهای گذشته…

پیرگلو: نسبت به گذشته افت داشتیم

پیرگلو: نسبت به گذشته افت داشتیم

در آن زمان من هم ماندم و به هر حال یک سری مسائل خانوادگی هم بود، برادرم فوت شده بود و دختراشان را باید نگه می داشتم، مادرم هم که سرطان گرفته بودند و فوت کردند، این شد که فعلا دیگر ماندگار شدم.
محمودی: رپرتوار را در حد بضاعتم انتخاب کردم

محمودی: رپرتوار را در حد بضاعتم انتخاب کردم

مطابق سیستم آموزشی بسیاری از دانشگاه های موسیقی در جهان، دانشگاه موسیقی صدا و سیما هم برای آموزش نوازندگی در ارکستر، ارکستر بزرگی تشکیل داده و در این ارکستر از دانشجویان و فارغ التحصیلان این دانشگاه دعوت به همکاری کرده است. به مناسبت برگزاری جشنواره فجر دانشجویان از مدیریت محترم دانشگاه درخواست کردند که اجازه داشته باشند در کنار بقیه ارکسترها در جشنواره شرکت کنند و ایشان هم با شرایطی تحت نظرات مستقیم دانشکده موسیقی موافقت کردند.
رنگین چون هزار دستان (III)

رنگین چون هزار دستان (III)

بر حسب پاره‌ای شرایط موسیقایی و غیر موسیقایی یکی از این قطعات که بر تیتراژ این سریال پخش می‌شد در خاطر شنونده‌ی ایرانی مانده است. پرسش این است؛ آیا موسیقی هزاردستان نسبت به دیگر آثار حنانه ویژگی خاصی داشت؟ نسبت به دیگر آثار هم‌دوره‌اش چطور؟ خود قطعه‌ی همراه تیتراژ از یک دیدگاه مهم با آثار موسیقایی و سینمایی او متفاوت بود؛ یک ملودی کاملا شناخته شده داشت که البته از ملودی‌های موسیقی محلی نبود.
در جستجوی موسیقی سنتی (IV)

در جستجوی موسیقی سنتی (IV)

«سنتی» در زمان حال و در مقوله های فرهنگی ـ هنری، پدیده ای است “شبه شرقی یا شبه ایرانی“ که نشانی و شباهتی ظاهری با یک فرم قدیمی ـ تاریخی دارد. (در موسیقی نوع سازها و لباس های به ظاهر وطنی و تزئینات صحنه با قالی و کلیم و مخده و در معماری استفاده از قوس و قوس شکسته و کاشیکاری)، پدیده ای است که یک توریست غربی غریب و ناوارد آن را به عنوان یک پدیده شرقی یا ایرانی شناسایی می کند. پدیده ای است که با انتظارات و تصورات غربی ها از فرهنگ و هنر شرقی مطابقت دارد. (توریست غربی از چایخانه و سفره خانه سنتی عکسبردای می کند و در وطنش برای دوستانش کنفرانس می دهد که بعله! ایرانی ها از قدیم الایام عصر ها در این نوع چایخانه ها جمع شده و در ضمن صرف چای و قلیان گفتگو می کنند) که مطلقاً صحت ندارد.
تارا کمانگر، پیانونوازی از دیار هاروارد (I)

تارا کمانگر، پیانونوازی از دیار هاروارد (I)

تارا کمانگر هنرمندی است که بیشتر به عنوان پیانیست شناخته شده در دنیای موسیقی، هر چند ویولن را هم از سه سالگی همزمان با پیانو آموخته، با رپرتواری وسیع که از باخ تا بهزاد رنجبران را در بر می‌گیرد. تارا فارغ‌اتحصیل ممتاز انسان شناسی است از هاروارد، و دانش آموخته بورسیه آکادمی سلطنتی موسیقی در لندن. او مثل هنرمند محبوبش حسین عاشق ایران است و شنوندگانش را با اجرای آثار کمتر اجرا شده از امین‌الله حسین، لوریس چکناوریان، گلنوش خالقی، و دکتر هرمز فرهت غافلگیر می‌کند. او هم‌اکنون ساکن کالیفرنیاست در ایالات متحد.
همگون و ناهمگون (III)

همگون و ناهمگون (III)

حسی‌ترین نقش‌خوانها، دختران و پسرانی هستند که به سن بلوغ رسیده‌اند و به آغاز یک زندگی مجدد می‌اندیشند. اوستاهای نقش‌خوان (صاحبان کارگاه) گاه برای پرداختن به دیگر کارهای خود ـ شخم‌زنی یا چراندن ـ کارگاه را ترک می‌کنند و کار (نقش‌خوانی) را به یکی از بافندگان می‌سپارند.
گزارش جلسه یازدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

گزارش جلسه یازدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

چنین دیدگاهی باعث شده است که نگاه نشانه‌شناسی موسیقی به ساختارگرایی معطوف باشد. از سوی دیگر اگر دیدگاه پیرس سرلوحه‌ی کار قرار گیرد تفکیک میان نشانه به مثابه شمایل (Icon) یا نمایه (Index) نکاتی دارد که به کار نشانه‌شناسی موسیقی می‌آید.
حضور خلوت انس است و دوستان جمع اند (I)

حضور خلوت انس است و دوستان جمع اند (I)

سالیان درازی بود که این بیت حافظ من را به خود مشغول داشته بود! از خود می‌پرسیدم که این خلوت چگونه است که انس با آن، به تجمع یاران می‌ماند؟ چگونه می‌توان در خلوتی بود که سرشار از انس با یاران است؟
نگاهی به موسیقی Jazz در آذربایجان ، قسمت دوم

نگاهی به موسیقی Jazz در آذربایجان ، قسمت دوم

واقف مصطفی زاده در اواخر دهه ۶۰ اولین مفسر مقام جز (jazz mugam) به شمار میرود. البته واضح است که قبل از او بسیاری از موسیقی دانان به شباهت بین این دو نوع موسیقی پی برده بودند و بر پایه آن آثاری به وجود آورده بودند
شاخصه های ممتاز موسیقی استراوینسکی

شاخصه های ممتاز موسیقی استراوینسکی

در واقع آثار استراوینسکی با نقاط شاخص خود مانند جلوه های ارکسترال پرنده آتش، همنواییهای خلاقانه bitonal در پتروشکا و سنکوپها و ریتمهای نامتعارف در هردو باله، زمینه را برای ظهور فاصله های ناهماهنگ (dissonance) ، پلی تونال (polytonal) و تکنیکهای کوبه ای شدید باله پرستش بهار مسیر را آماده کردند.