گزارشی از همایش “نگرشی نو به ساختار ساز نی”

بند آخر نی کلید دار
بند آخر نی کلید دار
همایش”نگرشی نو به میراث ساختار ساز نی” که چندی پیش در سالن آمفی تئاتر سازمان میراث فرهنگی کشور با همکاری علیرضا قندریز(دبیر انجمن های میراث فرهنگی) و با همت انجمن دوستداران فرهنگ و هنر ایران و سایت www.HarmonyTalk.com و با حضور اساتید وصاحب نظران موسیقی و به بهانه ارائه گزارشی از ۴۰ سال تلاش دکتر حسین عمومی در راه تکامل سازهای موسیقی ایرانی برگزار شده بود.

در این برنامه دکتر عمومی به بیان نمونه هایی از دستاوردهای خود در طراحی و ساخت سازهای نی و تنبک پرداخت .ایشان در این نشست نی کلید دار و تنبک کوکی را معرفی کردند.

دکتر عمومی این سازها را در سالهای گذشته طراحی کرده و ساخته اند، ولی به دلیل دوری از وطن و عدم دسترسی به سازندگان و نوازندگان این سازها در ایران همواره فرم و ساختار این سازها در بین نوازندگان و سازندگان در هاله ای از ابهام فرورفته بود. این همایش بهانه ای شد تا این دستاوردها به اساتید و علاقه مندان موسیقی معرفی شود.

نی کلید دار که در بین نوازندگان نی نامی آشناست؛ همواره موجب ارائه پیشنهادات و انتقاداتی بوده است. عده ای از اساتید با ایجاد امکانات اضافی مانند کلید برروی نی مخالف هستند و این عمل را مخالف با اصالت نی می دانند و معتقدند اینکارنی را شبیه سازهای غربی مانند فلوت می کند!عده ای از اساتید نیز با ایجاد این امکانات بر روی نی موافقند با این شرط که این امکانات، صدا و ساختار کلی نی را تغییرندهد و معتقدند با تحقق این شرط تکمیل و استاندارد کردن نی، نه با اصالت آن تضاد و نه ارتباطی با سنت شکنی دارد زیرا در سده های قبل همانطور که تاریخ نشان می دهد، نی به این شکل نبوده که امروزه میان نوازندگان رایج است. به هر حال ساختار کلی این ساز شبیه به نی معمولی (بدون کلید) است. با این تفاوت که یک بند اضافی در قسمت پایین نی تعبیه شده و نزدیک محل تلاقی بند آخر و ماقبل آخر یک سوراخ قرار گرفته است و به دلیل این که انگشت نوازنده در نی های معمولی و بلند قادر به کنترل این سوراخ نیست کلیدی برای مهار این سوراخ طراحی شده که به بدنه ساز چسبیده است.

پرواضح است که در نی های کوچک نیازی به این کلید نیست و نوازنده قادر است با انگشت کوچک خود سوراخ اضافه را کنترل کند. نوازنده با وجود این سوراخ قادر است نتی را اجرا کند که حلقه اتصال بین صدای اول (بم) و دوم (اوج) نی است، یعنی همان نت “سی” که فقدان این نت در نی های معمولی باعث شده نوازنده در صدای اول، نت سی کرن را تحت هیچ شرایطی نتواند اجرا کند؛ هر چند برای نتهای سی بمل و سی بکارآنقدر به زحمت می افتد که ترجیح می دهد این نتها را به یکباره در اکتاو بالاتر یا پائینتر (بسته به نوع قطعه) بنوازد. اینکار موجب می شود در اجرای ارکستری نوازنده مجبور شود یک قسمت از یک پاساژ یا یک گام را در صدای اول یا دوم و قسمت دیگر آن را در صدای سوم (غیث) بزند و بالعکس. در صورتی که بقیه سازها برای اجرای یک پاساژ از نتهای پشت سرهم استفاده می کنند و این جهش نتی، از لحاظ قواعد هارمونی گاه موجب شنیدن فواصل نا مطبوعی در ارکستر می شود.

دکتر حسین عمومی با بیان این فواید در نی کلید دار گفتند:”این نی تمامی امکانات نی های معمولی را دارد بعلاوه یکسری امکانات دیگر” و نیزنمونه ای در این مورد اجرا کردند(پیش درآمد اصفهان ساخته استاد مرتضی نی داوود) سپس به معرفی تنبک کوکی پرداختند.

طرح تنبک کوکی در ابتدا توسط استادان ابراهیم قنبری مهر و حسین تهرانی اجرا شد که اکنون توسط آقای فریدون حلمی، نمونه های تکمیل شده این سازساخته شده و در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد.این تنبک در ظاهر تفاوت زیادی با تنبک معمولی ندارد ولی با یک نگاه دقیق می توان تفاوت آن را با تنبک معمولی فهمید؛ گذشته از این صدایی که از این ساز (تنبک کوکی آقای حلمی) خارج می شود قابل تمیز با تنبک معمولیست این عوامل باعث شده که اساتید امروز ترجیح دهند با همان تنبک معمولی به اجرای قطعات بپردازند (البته در اماکنی که رطوبت هوا زیاد نباشد!)

Tombak-e kooki
نمایی از تنبک کوکی
در طرحی که آقای عمومی ارائه کرده اند، پوست تنبک از داخل بوسیله ۸ رشته سیم محکم، کنترل می شود که این سیمها بصورت بسیار هماهنگ و دقیق با هم شل و سفت می شوند و کنترل این ۸ سیم با اهرمی است که در داخل نفیر تنبک قرار گرفته( که در ضمن در جایی از نفیر قرار گرفته که به هیچ وجه در صدای طبیعی تنبک اثر نمی گذارد) به عبارت دیگر تنبک از داخل کوک می شود، برخلاف اکثر سازهای کوبه ای دنیا که از خارج کوک می شود. این طرح موجب می شود، اولا” تنبک بنا به خواسته نوازنده و شرایط محیطی تا حد امکان و میزان کشش طبیعی پوست به صورت فواصل کروماتیک شرقی (ربع پرده ای) کوک شود؛ ثانیا”، از لحاظ صدایی هیچ تفاوتی با تنبک معمولی نکند.

دکتر عمومی عنوان کردند، در خارج از کشوراین دو طرح با استقبال زیادی روبرو شده است، ولی چون ایشان امکانات ساخت ساز را در تعداد زیاد ندارند، متاسفانه امکان پاسخگویی به درخواست نوازندگان تاکنون میسر نشده.

در ادامه همایش استاد حسین دهلوی پس از بیان مباحثی پیرامون وضعیت فعلی موسیقی کشور، عنوان کردند: این قبیل حرکتهاو کارها بسیار ارزنده و قابل ستایش است و اذعان داشتند که برای پیشبرد اهداف موسیقی بایدهمه اساتید وهنرمندان متحد، یکدل و یکپارچه عمل کنند تا بتوان موسیقی ملی ایران را به طرز مطلوبی عرضه کرد.

در پایان این همایش نامه ای از استاد حسن کسایی در تایید حرکت دکتر عمومی در طراحی و ساخت نی کلید دار قرائت شد؛ همچنین طرح نی کلید دار(و کلید روی نی) در این همایش توسط آقای ابراهیم نظری نوازنده فلوت و آقای بهمن پورقناد نوازنده فاگوت، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

امید است که در آینده این قبیل فعالیت ها بتواند در جهت پیشبرد اهداف موسیقی کشورنقش موثر و مفیدی ایفا کند.

احمد نونهال: گروه های کر با چالش روبرو هستند

گروه کُر «شانته» به‌ رهبری احمد نونهال با همکاری جشنواره موسیقی صبا در دومین رویداد تابستانه پنج قطعه موسیقی کرال را در موزه نگارخانه کاخ گلستان اجرا کرد. احمد نونهال رهبری جوان و پر انگیزه است و توانسته با وجود مشکلات مختلف این گروه جوان را به روی صحنه ببرد. امروز گفتگوی محمدهادی مجیدی را با او می خوانید:

موسیقی و شعر در «گرگیعان و گرگیعان» (VIII)

در پایان این مراسم که معمولا تا پاسی از شب به طول می‌کشد، افراد گروه نذورات جمع آوری شده را بین خود و یا مستمندان تقسیم می‌کنند. همچنانکه در بالا ذکر شد، شکل اجرا در بین تمامی مناطق ترکمن نشین یکسان است. مفهوم ابیاتی که از سوی سرخوان قرائت می شود نیز یکسان است اما آن ابیات در هر منطقه با هم متفاوت است. به طور مثال، در ترکمنستان ابیاتی که سرخوان دسته می خواند، چنین است (با این توضیح که بعد از هر بند از ترانه ـ که از سوی سرخوان گفته می‌شود ـ تمام اعضای گروه، همصدا «یارمضان» می‌گویند.):

از روزهای گذشته…

طبقه‌بندی سازها (II)

طبقه‌بندی سازها (II)

استفاده‌ی دیگر ساز‌ها به‌کارگیری‌ آن در رقص بود. پارتیتورهای سازی به علت عدم نیاز به ندرت وجود داشت؛ چرا که موسیقی‌دانان با تکیه بر رپرتوار محدودی از ملودی‌ها بداهه‌نوازی می‌کردند. حتا نواختن ساز‌های زهی، تقلید کورکورانه‌ای از صدای انسان بود، که تا پیش از دوره‌ی باروک، نسبت به هر نوع ساز دیگر جایگاه بالاتری داشت. در طی دوره‌ی رنسانس سازها، نوازندگان و سازندگان‌شان، از منزلت خاصی برخوردار شدند. به‌تدریج اما بدون شبهه، موسیقی‌دانان که در جایگاه کم‌ اهمیت‌تری نسبت به خوانندگان قرار داشتند، با رسیدن به خود باوری همچون نقاشان، مجسمه‌سازان و شاعران دوره‌ی رنسانس جایگاه خاص خود را یافتند. اقتصاد پویای آن دوران نیز در هنر سازسازی بی‌تاثیر نبود.
عصیان ِ کلیدر (III)

عصیان ِ کلیدر (III)

پژمان طاهری در مورد این ارکستر میگوید:«ارکستر برخلاف نامش سمفونیک نبود بلکه ارکستر زهی بود. مضاف بر اینکه پانزده میکروفونی که بالای سر ارکستر گذاشته بودند با تعریفی که از سازبندی ارکستر زهی شده منافات دارد. چون اصولا سازبندی و صدا دهی ارکستر سمفونیک بدون آن تعداد میکروفون است البته این میکروفونها میتوانست برای ضبط باشد در حالی که شما میتوانید با دومیکروفون که در جای مناسب قرار میدهید کار را ضبط کنید ولی این میکروفونها برای پخش بود و این نمیتواند برای بزرگی سالن باشد زیرا ارکستر برای سالن بزرگتر از این هم جواب میدهد و نکته ی دیگر کم تمرینی بارز ارکستر بود. این در قطعاتی که برای گوش مردم آشنا بود مانند نینوا بسیار مشهود بود. ناهماهنگی بسیارمشخص بود البته این نکاتی که من میگویم ایراد گیری نیست چون اصولا املای نا نوشته غلط ندارد من خودم این کنسرت را دائما پیگیری میکردم که حتما بروم و کسانی مثل آقای علیزاده و درویشی اندیشه ای برای کار دارند»
گزارش جلسه ششم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

گزارش جلسه ششم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

در ابتدای بازبینی و بررسی تمرین‌های انجام شده در جلسات گذشته، به دلیل آن که بعضی از شرکت‌کنندگان غایب بودند به جلسه‌ی دیگر موکول شد. اما پیش از شروع درس، مدرس با اشاره به یکی از تمرین‌های انجام شده در جلسات گذشته حاوی نکاتی درباره‌ی رنگ صوتی ویژه‌ی «گروه پایور» و مقایسه‌ی آن با رنگ صوتی گروه‌های دوره‌ی قاجار بود، یادآوری کرد که با توجه به عدم حضور نویسنده بررسی دقیق به جلسه‌ی آینده موکول می‌شود اما برای این که تصوری به دست آوریم از این که رنگ‌ صوتی قابل شنیدن در آثار «فرامرز پایور» هم در طول زمان تغییر کرده است و دوری از توهم ایستایی در موسیقی ایرانی، نمونه‌هایی از آثار پایور در دوره‌های مختلف («مارش ماهور» اثر «درویش خان» از مجموعه‌ی «آثار درویش خان»، بخش‌هایی از مجموعه‌ی هفت پیکر، «پیش‌درآمد همایون» از مجموعه‌ی «گروه‌نوازی‌های پایور»، قطعه‌ی «دردشت» از مجموعه‌ی «ارغوان») پخش کرد و گفت باید توجه داشت که گروه‌هایی که این نمونه‌ها را اجرا کرده‌اند دقیقا یکی نبوده‌اند علاوه بر این سازآرایی خاص هر یک از آهنگ‌ها هم باید در نظر گرفته شود اما با حذف همه‌ی این تفاوت‌ها هنوز هم تغییر رنگ صوتی واضح است. البته ویژگی‌هایی مانند دقت در کوک و هماهنگی نوازندگان در اغلب موارد تکرار شده است که تاثیر مستقیمی بر رنگ صوتی شاخص این گروه‌نوازی‌ها ندارد.
حسین دهلوی، هنرمند کمال گرا (I)

حسین دهلوی، هنرمند کمال گرا (I)

در سال ۱۳۰۶ مصادف با تحولات شدید فرهنگی و سیاسی در ایران متولد شد. پدرش معلم تار و ویولون (به سبک ایرانی) و از شاگردان خوب علی اکبرخان شهنازی بود. ابتدا با تار شروع کرد ولی به دلیل کوچک بودن جثه اش به ناچار ویولون در دست گرفت و دیری نپایید که به شاگردان ابوالحسن صبا پیوست. شکل گیری شخصیت حسین دهلوی در واقع در این دو محیط او را شخصیت اسطوره ای موسیقی ما کرده است.
کدام تغییر؟ کدام نظام؟ (III)

کدام تغییر؟ کدام نظام؟ (III)

در مورد اول، از آنجایی که نمی توان چندان ارتباطی بین آن و «تغییر نظام تنبک نوازی» یافت، جای بحث چندانی نیست. با این حال، به طور اجمالی باید گفت که نه هواپیما سواری و هتل پنج ستاره رفتن برخی اساتید تنبک نوازی و دیگر اساتید عیب است و نه صاحب درآمد بالا شدن آنان. در «اخلاقیات»، برخی جنبه ها به عنوان سجایای منفی اخلاقی مورد توافق است که اتفاقاَ در این برنامه از سوی ایشان بسیار دیده می شد (بدیهی است که مقصود نگارنده واژه ها و شوخی های جنسی ایشان نیست، بلکه مقصود اتهام های کلی ای است که ایشان به برخی چهره ها می زدند).
مصائب اجرای دوباره (I)

مصائب اجرای دوباره (I)

اجرای مجدد، آن چه به گونه‌ای هنجار مسلط در موسیقی دستگاهی به حساب می‌آید (۱) به همین نسبت در موسیقی جمعی ما کمیاب است. رفتار جامعه‌ی موسیقی‌دان و شنونده‌ی ما در مقابل اجرای مجدد آثار آهنگسازی شده نوعی رفتار تناقض‌آمیز است. از یک سو اجرای مجدد الگوها در موسیقی دستگاهی به حدی نهادینه شده، حتا کسانی با اجرای مو به‌ مو (و بدون تفسیر شخصی) ردیف هنوز می‌توانند لااقل در ذهن بخشی از جامعه‌ی موسیقی به عنوان هنرمند مطرح شوند و از سوی دیگر عمل به همین رفتار در مقابل قطعات از پیش ساخته شده کمتر دیده می‌شود.
گاه های گمشده (IX)

گاه های گمشده (IX)

هم چنین در مقام راست اعراب یک مدولاسیون مرسوم، رجعت به «سیکاه» (از نت می ربع پرده کم، یا می کرن) است. یعنی سیکاه بر درجه سوم مقام راست و یا مقام یکاه قرار می گیرد. در اجناس موسیقی اعراب، سیکاه به صورت یک تریکورد با فواصل جـ + ط است که بر روی نت ربعی بسته می شود. با توجه به خصوصیات سه گاه و سیکاه، شباهت این دو غیرقابل انکار است.
لیر یا چنگ ارجان؟ (IV)

لیر یا چنگ ارجان؟ (IV)

موسیقی شناسان آلمانی و اتریشی “Curt Sachs” و “Erich von Hornbostel” سیستم رده بندی سازها را در ۱۹۱۴ ارائه دادند. خط کلی این رده بندی برمبنای بررسی اولین صفت مشترک سازها یعنی ویژگی فیزیکی ارتعاش ساز بنا شده است. بر این اساس سازها به پنج دسته تقسیم می شوند:
پیانو – نحوه انتخاب، قسمت دوم

پیانو – نحوه انتخاب، قسمت دوم

همانند پیانوهای دیورای پیانوهای بزرگ (رویال) در اندازه های مختلف ساخته می شوند که تفاوت اصلی آنها با یکدیگر در طول پیانو است. طول یک پیانو بزرگ (رویال) از قسمت جلوی کیبورد تا انتهای پشتی آن اندازه گیری می شود. امروزه با توجه به ساخت صنعتی این پیانوها قیمت آنها نیز کاهش چشمگیر پیدا کرده بگونه ای که می توان با بودجه نه خیلی زیاد اندازهای کوچک آنرا تهیه کرد.
لوئیس آرمسترانگ

لوئیس آرمسترانگ

در سال ۱۹۰۲ بدنیا آمد، موسیقیدانی بود که بیشترین تاثیر را در قرن بیستم بروی موسیقی، بخصوص Jazz گذارد. به Satchmo (ساچمو مخفف Satchel Mouth) معروف بود و امروزه در رده بزرگان فلسفه، هنر، سیاستمداران و … در مقام مقایسه آورده میشود.