بداهه نوازی، معضلی در موسیقی ایران

بسیاری از کنسرتها در ایران به اصطلاح بداهه اجرا میشود
بسیاری از کنسرتها در ایران به اصطلاح بداهه اجرا میشود
در مطلب قبلی راجع به محاسن و معایب بداهه نوازی بحث و نتیجه گیری شد که بداهه نوازی اگرچه محاسنی هم دارد، ولی اگر روی صحنه اجرای بیاید میتواند تاحد زیادی مخرب باشد.

قبل از شروع بحث به تاکید این نکته میپردازم که منظور از بداهه، بداهه نوازی به معنای واقعی کلمه و خلق در لحظه اجراست؛ تکرار این جمله از این لحاظ لازم بود که عده ای بداهه نوازی را بسط و گسترش جملاتی که پیشتر در ذهن جای گرفته میخوانند. به قول علی اکبر مرادی، نوازنده مشهور تنبور، بداهه خالص شعاری بیش نیست و بداهه واقعی به ندرت در نوازندگی روی میدهد.

محمدرضا لطفی نوازنده و آهنگساز نامی ایران نیز به تازگی در یک مصاحبه؛ جدید بودن جملات را در بداهه نوازی نادر خواند و عنوان کرد، بیشتر جملات اینگونه اجراها، ترکیب جملات قدماست که در ذهن ما دسته بندی شده و ارائه میشود (نقل به مضمون)

در واقع اگر بیشتر بداهه نوازی های نوازندگان ایرانی، دقیق مورد بررسی قرار بگیرد، کاملا جملات ردیف یا آهنگسازی ها قدما یا نواخته های قبلی شخص بداهه نواز را در بر دارد و به مقدار ناچیزی تولید موسیقی جدید شده، برای همین مثلا audio.gif چهارمضراب دشتی(راست کوک) فرامرز پایور بسیار جذابتر از مثلا این audio.gif بداهه نوازیست… چراکه روی این چهارمضراب فکر شده و غلط گیری شده.

همانطور که گفته شد، بداهه نوازی های زیبا تر پشتوانه فکری بهتری دارند؛ مثلا در موسیقی ایرانی کسی که ردیف را خوب فرانگرفته و با جملات و تحریرهای آن آشنا نیست، به سختی میتواند(به اصطلاح) بداهه نوازیی در حال و هوای موسیقی ردیفی داشته باشد.

این پشتوانه همان جملاتی است که قرار است در به اصطلاح بداهه ای که خواهد نواخت به کار آید! اکثر بداهه نوازان دید ساده انگارانه ای به کار خود دارند و کمتر در چیزی که مینوازند عمیق میشوند، چون دنبال کردن ملودیهایی که به ذهنشان رسیده میتواند به اصل ملودی(که مثلا توسط صبا یا شهناز نواخته شده ) برسد و پس از پایان کار ببیند، دقیقا اثر هنرمند قبلی را اجرا کرده! با این اتفاق همان بسط و گسترش هم که اقلا تا حدی شکل کار را جدید نشان میداد را هم از دست داده.

یک مثال: اگر به نوازندگی مرحوم حسین یاحقی گوش کرده باشید، جملات زیادی را از او در ویلن پرویز یاحقی و گاه اسدالله ملک میشنوید، اگر در لحظه اجرا از پرویز یاحقی بپرسید، این که مینوازی در اصل ساخته کیست؟ او احتمالا نه به یاد می آورد، نه اصلا میخواهد که یاد بیاورد( به همان دلیل که گفته شد)

با اینکه این موارد را تمام بداهه نوازان و یا بداهه خوانان میدانند ولی باز بداهه نوازی را اصل انکار ناپذیر(!) موسیقی ایرانی میدانند. البته لازم است این افراد را به دو گروه کلی تقسیم کنیم:

گروه اول: کسانی که وقتی میگویند موسیقی ایرانی، حفاظت از سنتهای قدیمی( چقدر قدیمی را باید از خودشان بپرسید!) و حفظ اصالتها (اصالت را هم هر گروه به شکلی تعریف میکنند) را وظیفه هنرمند میدانند. اصولا صحبت در مورد این گروه بخاطر تناقضاتی که در گفتار و ایده هایشان است کمی مشکل است، چراکه از طرفی میخواهند سنتی را حفظ کنند (که احتمالا این سنت کهنه شده و عده ای آن را زیر پاگذاشتند که حالا این دوستان قصد حفظش را دارند) و از طرفی میخواهند کاری نو انجام دهند.

این علاقه به سنتها خود دو حالت میتواند داشته باشد؛ الف-نگهداری آن برای تاریخ نگاری که در این مورد ضبط صوت و تصویر موسیقی مورد نظر، میتواند کافی باشد. ب-کسانی که میخواهند قالبهای سنتی را حفظ کنند ولی به آن شاخ و برگی هم بی افزایند؛ این گروه که مخصوصا پس از انقلاب طرز تفکرشان به صورت زاید الوصفی مطرح شد، اکثرا با مشکلاتی درگیرند. مخصوصا مشهور است که ” دونفرشان یکدیگر را قبول ندارند! ” دلیل هم این است که نوآوری بر مبنای سنت یکی، برای دیگری زیر پا گذاشتن سنت محسوب میشود و از همین روست که همواره این گروه با همگروهی هایشان درگیری دارند (و نیز گروه الف با گروه ب!)

گروه الف اصولا با توجه به هدف با ارزشی که دارند ( که همانا ثبت تاریخ صوتی میباشد) پا در مسیر اشتباهی گذاشته اند و آن هم کار خلاقیت یا هنر است. اینان در واقع نباید هنرمند باشند، بلکه صرفا باید راوی باشند. مگر موزه داری هست که روی تابلوهای قدیمی نمایشگاه تغییری ایجاد کند و آن اثر به روزتر و کاملتر شود؟ همین تناقض است که واژه متناقض ” موسیقی سنتی” را روی گروههای گذاشته که آثار آنها در عصر مدرن ساخته شده.

گروه دوم هم سعی دارند ادامه دهنده سنتهای گذشته باشند ولی مگر میتوان در جایی که فقط ماشین و آپارتمان و کامپیوتر و در یک کلام دنیای مدرن دیده میشود، حال سنتهای کاه گلی گرفت؟! اصلا چرا باید خود را لای ستونهای قدیمی پنهان کنیم و در ساخت آثار نو که فکر باز و بی دغدغه را میطلبد محدوده ای برای خود در نظر بگیریم؟

تمام این واژه های بسته قفسی است که خود را در آن زندانی کرده ایم و هر روز از یکدیگر میپرسیم که آیا راهی هست که از این زندان ملال آور بگریزیم؟

آیا موسیقی ما تمام شده؟! بله اگر به یک استاد طراح بگویند ۱۰۰ طرح برای لاستیک ماشین بزن، بعد از ۶۰ طرح به تکرار می افتد، ولی اگر بگویند در بی کران ذهنت طرحی بزن…

گروه دوم: این گروه که تعدادشان هم در میان موسیقیدانان ایرانی کم نیست، زالو آسا به موسیقی چسبیده و از هر راهی برای به نمایش گذاشتن موجود بی خلاقیتشان استفاده میکنند. پس چه فضایی بهتر از فضای بداهه نوازی؟! اینجا کسی انتظار شق القمر از کسی ندارد، اگر موسیقیتان تکه پاره ای از چند قطعه معروف هم بود باکی نیست، اصلا اگر همان هم به یاد نیامد خیالی نیست!

حتی شما میتوانید در بزرگترین سالنها با گرانترین قیمتها بلیط بفروشید و حتی برنامه تان را ضبط صوتی تصویری کنید، دیگر کسی نمی پرسد که مگر بداهه یک ارزشش بخاطر حالت فکری لحظه اجرا نیست؟ پس شنیدن آن در دو سال دیگر و حال و هوای دیگر با این دیدگاه چه ارزشی دارد؟

همین افراد چنان کردند که گویی بداهه نوازی عملی مقدس است و این مهم را هر روز ترویج میکنند تا جایی که در مورد افلاکی بودن بداهه نوازی در نشریه جشنواره ای خواندم : ” خدا هم جهان را بداهه خلق کرد! ” گاهی در صحبتهای هنرمندان صاحب نام که کارهای غیر بداهه نیز به تعداد زیاد دارند به تازگی میشنویم که بداهه را اصل موسیقی ایرانی می نامند. اینجا میتوان دو سئوال را مطرح کرد: یک- به فرض اینکه در قدیم موسیقی ما بداهه بوده (البته وقتی قرار بر کری خواندن در مجامع بین المللی شود، همین اساتید می فرمایند، ما قدیمیترین ارکسترهای جهان را داشته ایم که حتی رهبر ارکستر هم داشته!) امروز که ما بداهه نوازی را مطابق حال و شرایط اجتماعی نمیبینیم (به عللی که ذکر شد) چرا باید ادامه دهنده این سنت بیهوده باشیم؟ دوم-آیا کارهایی که از شما شنیده شده و بداهه نبوده موسیقی ایرانی نیست؟ مگر نه این است که بهترین بداهه نوازیهای شما کمی قدرت موسیقی پیش ساخته شما را داراست؟ و شاید یک سئوال دیگر… آیا چشمه خلاقیتتان خشک شده که به ما وعده ” سراب ” میدهید؟

«پرورده یِ عشق» (IV)

سخن دیگر اینکه توجّه شهیدی به تنوّع شعر و خواندن شعر شاعران مختلف مثال زدنی است و صرفا به دو یا سه شاعر برجسته اکتفا نکرده است. بنابر سنّت های سینه به سینه در آواز ایرانی بیشتر آواز را با غزل و آن هم غزل سعدی و بعدها غزل حافظ می خوانند و در مرتبه ی پایین تر غزل و مثنوی عطّار و مولانا یا رباعیّات خیّام، در این میان با وجودِ نبوغ شعری بی نظیر و تصاویر بدیع و محتوایِ عاشقانه یِ برجسته یِ سروده های نظامی، شعر حکیم نظامی گنجوی در آواز ایرانی مورد غفلت واقع شده است، عبدالوهّاب شهیدی نظامی خوانی ست بی نظیر که به خوبی از عهده ی بیان احساساتِ عمیق شعر نظامی برآمده و در این زمینه در مجموعه ی برنامه ی گلها آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته است: هنگامی که در audio file برنامه ی گلهای رنگارنگ ۳۸۸ در مثنویِ ابوعطا، زاری های مجنون را بر درگاهِ کعبه زمزمه می کند:

مروری بر آلبوم «اپرای رستم و سهراب»

رستم و سهراب، این تراژیک‌ترین قله‌ی حماسه‌های فارسی را لوریس چکناوریان به هیات اپرایی درآورده و برای دومین بار منتشر کرده است. اجرای پیشین (ضبط سال ۲۰۰۰) را انتشارات هرمس سالی پس از ضبط منتشر کرده بود. این اجرای تازه با تکخوان‌هایی متفاوت (و به همین دلیل با لهجه‌ی برآمده از آواخوانی و تاکید متفاوت) و البته همان ارکستر و کر و احتمالا رهبری خود آهنگساز، گویا نسبت به اجرای پیشین نسخه‌ای دگرگون شده است (۱).

از روزهای گذشته…

Sunrise Sunset

Sunrise Sunset

یکی از قطعات زیبای موسیقی فیلم “ویولن زن روی بام” (fiddler on the roof) قطعه ای است بنام “طلوع و غروب خورشید”. اگر قطعه را شنیده باشید حتمآ متوجه حزن و اندوه نهفته در آن شده اید.
نمایندگان موسیقی بحران (II)

نمایندگان موسیقی بحران (II)

علیزاده نه ریتم را به صورت قبل می‌خواهد، نه ملودی و نه ترکیب را. او همه عناصر را نابود شده خواسته است؛ در واقع یافتن فراروی تاریخی به صورت استحاله. چرا که عبور محتوای معاصر از درون فرم‌های همان عصر، کنکاش صورت نوعی فرم هاست و فرارفتن از محتوای تاریخ معاصر و جست‌وجوی تاریخ، اجتماع، فرهنگ و نوع بشری است که تا آن لحظه نبوده. ماهیت و هویت اصلی موسیقی معاصر ما در تلا‌طمی از روزمرگی قرار گرفته که علیزاده از آن‌ها جهیده است.
تاثیر ساختار جملات بر ادیت در ویولون (I)

تاثیر ساختار جملات بر ادیت در ویولون (I)

ویولون، سازی با توانمندی های بسیار در زمینه اجرای موسیقی است و این موضوع حاصل از امکاناتی است که پیش از هر عاملی، ساز با ویژگی های منحصر به فرد خود در زمینه طراحی و ساخت و نیز اصلاحات انجام گرفته بر روی آن در طی چند قرن، در اختیار نوازندگان و آهنگسازان قرار داده است و هنرمندان با بهره گیری از این خصوصیات، تکنیک های مختلف نوازندگی این ساز را ابداع کرده و آن را پرورش داده اند.
تأثیر موسیقی ایران در موسیقی عهد اسلامی (VI)

تأثیر موسیقی ایران در موسیقی عهد اسلامی (VI)

ابراهیم در سال ۱۲۵ هجری قمری (برابر با ۷۴۲ میلادی) در کوفه به دنیا آمد و به ابراهیم موصلی معروف شد. پدرش ماهان و جدش بهمن از کشاورزان فارس بوده‌اند. وی ضمن مسافرتی به ری، موسیقی قدیمی ایران را از شخصی به نام «جوایونه» زرتشتی فرا گرفت و در آنجا با دختری به نام شاهک رازی وصلت کرد که فرزندی بنام اسحق در سال ۱۵۰ ه ق نصیبشان گردید.
اقیانوسی بنام باخ (III)

اقیانوسی بنام باخ (III)

باخ از آزمایش گذشت زمان سربلند بیرون آمده و همین امر می تواند دلیل محکمی بر توانایی های او باشد. با دقت در دلایلی که سبب بقای شهرت و جاودانگی آثار باخ شده می توان وجه تمایز او را با دیگر آهنگسازان هم ردیفش به وضوح دریافت.
“موسیقی همه زندگی من است” (III)

“موسیقی همه زندگی من است” (III)

اینطور گمان نمی کنم. تمرین پیش از اجرا بسیار اهمیت دارد. زمانی که مدتی استراحت دارم یا پیش از اجرا تمرین ندارم، صدایم دچار لرزه می شود اما پس از یکی دو اجرا صدایم باز می گردد، آن مشکل هم به این خاطر بوده که حدود یک ماه و نیم هیچ تمرینی نداشتم. زمانی که شما در یک گروه هستید محدودیتهایی دارید.
“قمر” در عقرب (II)

“قمر” در عقرب (II)

امروزه با شاید و احتمال نتیجه گیری کردن برای پژوهشگران این حوزه، به عادتی بدل شده است و صدها سوال در خصوص زندگی و کار هنرمندان گذشته، وجود و عدم برخی گوشه ها در ردیف موسیقی، رمز و رازهای فنی سازندگان سازها در گذشته و ده ها موضوع دیگر، بدون جواب قطعی باقی مانده اند. با ملحوظ نظر قرار دادن این واقعیت تلخ، مقایسه قمر و پیاف (همچون مقایسه تهران و پاریس!)، قیاس مع الفارق است اما صرفاً مقابله (و نه مقایسه) این دو، این نتیجه را می دهد که علارغم نبود اسناد و مدارک کافی در خصوص قمر (هم بدلیل عدم دسترسی به تکنولوزی های مدرن در آن روزگار در ایران و هم بدلایل اجتماعی و فرهنگی مزبور)،‌ ابعاد دراماتیک زندگی قمر،‌ اگر بیش از پیاف نباشد کمتر از آن نیست:
به قلم یک بانوی رهبر (IV)

به قلم یک بانوی رهبر (IV)

تنها تعداد بسیار کمی از بانوان مدیریت ارکسترهای کلانِ شهرهایی مانند کلورادو، لانگ آیلند یا گرند رپیدز را به عهده دارند. درآخر اینکه مدت هاست که تصویری که عامه مردم از یک رهبر در ذهن دارد تصویری از یک مرد است. صحنه دست دادن میکی ماوس را با استوکوفسکی در انیمیشن فانازیا تجسم کنید!
ضرابی: آشنایی با قطعات مختلف هنرجو را علاقمند میکند

ضرابی: آشنایی با قطعات مختلف هنرجو را علاقمند میکند

قطعات خالقی هم شسته رفته است منتها برای یک ساز نبوده. ببینید، هنرجویان سنتور که شروع به یادگیری این ساز میکنند حتما که قصد استاد شدن ندارند، ۸۰% هنرجویان وقتی ساز را شروع میکنند، می آیند تا ببینند که اصلا این ساز را دوست دارند، ندارند! کم کم ادامه میدهند و از هر ۲۰ یا ۳۰ هنرجو یکی می مانند، بعد از یک سال ۵۰ درصد و بعد از دو سه سال ۷۰ درصد هنرجویان ساز زدن را رها میکنند؛ بهانه ای که میشود با آن باعث لذت بردنشان از موسیقی شد، بوسیله موسیقی های خوبی است که آنها میشناسند و دوست دارند، کسی که یک سال ساز زده مثلا از آقای بیگجه خانی چند قطعه شنیده؟! یا چقدر لذت میبرد از آن قطعات؟ ولی مثلا تمایلش به “بهار دلنشین” آقای خالقی بسیار بیشتر است و دوست دارد این قطعه را بزند و بگوید این را میتوانم بزنم. حالا اگر پیشرفت کرد آن قطعات را هم میزند…
نکاتی راجع به ساخت ملودی

نکاتی راجع به ساخت ملودی

تهیه و اجرای ملودی های بکر با گرفتن ایده های همزمان از موسیقی در حال اجرا، از ضروری ترین توانایی هایی است که یک نوازنده ساز – از percussion و drums گرفته تا سازهایی مانند پیانو، ترمپت و … – باید داشته باشد. همینطور باید دقت کنیم که هیچ قانون مشخصی برای تهیه ملودی های زیبا بصورت بداهه وجود ندارد و مطالبی که در اینجا آورده می شود تنها ایده هایی است که ممکن است بتواند در خلق جملات موسیقی شما را یاری دهد.