سه گانه‌ی (نه چندان!) پارسی

نگاهی به اثر تازه منتشر شده‌ی بهزاد رنجبران

“سه گانه‌ی پارسی” تازه‌ترین اثر منتشر شده به وسیله نشر موسیقی هرمس، کاریست از بهزاد رنجبران آهنگساز ایرانی مقیم آمریکا و استاد دانشگاه جولیارد نیویورک. این اثر به وسیله ارکستر سمفونی لندن و به رهبری جوآن فاله‌تا در سال ۲۰۰۳ ضبط شده است. اجرای اثری و قرار گرفتن این اثر در برنامه اجرای ارکستر سمفونی لندن (که یکی از ارکسترهای مطرح جهان است) نشاندهنده اهمیت این آهنگساز و شناخته شده بودن وی است.


این اثر که به صورت نوار کاست و لوح فشرده منتشر شده است، از سه قطعه‌ی هفت خوان، سیمرغ و خون سیاوش تشکیل شده است. همانطور که از نام قطعات بر می‌آید رنجبران داستانهای شاهنامه فردوسی را به عنوان منبع الهام اولیه انتخاب کرده است و قطعات خود را بر مبنای فضای افسانه‌ای اشعار این سخنسرای پارسی بنا کرده است.

در هفت خوان که به نوعی آنرا بیانیه این اثر نیز می‌توان نامید (چرا که فضا وتکنیک ها و حتی گاه مواد تماتیک موجود در این قطعه عینا یا با کمی تغییر در قطعات بعدی مورد استفاده قرار می‌گیرند)، دو تم اصلی معرفی می‌شوند: تم اول که حالتی از آرامش و سکون را تداعی می‌کند، روی سری دو- سی بمل – لا بمل – سل – فا بنا شده است و در چند میزان اول قطعه معرفی می‌گردد. نحوه معرفی و بسط تم اول ساختمان فرم را در این قطعه رقم زده است به گونه‌ای که پس از معرفی این تم همه چیز تحت تاثیر بسط دوتایی آن قرار می‌گیرد. دینامیک پایین و رنگ آمیزی موفق این تم باعث افزایش اثر آرامش بخشی این قسمت شده است.

سه گانه های پارسی
پس از تم اول تم دیگری حول سه نت سی بکار- دو- دو دیز شکل می‌گیرد که حالتی کاملا متضاد تم اول دارد. نکته جالب توجه در تم دوم این است که تمام ویژگیهای این تم در تضاد با تم اول قرار می‌گیرد؛ اول از همه فواصل، همانطور که مشاهده می‌کنیم تم اول بیشتر بر فاصله های دوم بزرگ بنا شده است در حالی که تمامی فواصل موجود در تم دوم فاصله های دوم کوچک هستند. در ارکستراسیون نیز آهنگساز به پیروی از حالت ناآرام تم دوم بیشتر از سازهای بادی برنجی با حمایت سازهای کوبه‌ای استفاده می‌کند. دینامیک در این تم نقطه مقابل تم اول است. و همچنین الگوی ریتمیک که در تم اول به خوبی در جریان ملودی پنهان شده بود اینجا به عنوان عنصری واضح و آشکار خود نمایی می‌کند، آنقدر که حتی وقتی در یک واریاسیون در میانه‌ی هفت خوان تنها سازهای کوبه ای به اجرای حالت ریتمیک تم دوم می‌پردازند شنونده تم را به خوبی از روی الگوی ریتمیکش تشخیص می‌دهد.

در ادامه بخش دوم یا بخش ناآرام تم دوم با حفظ فواصل نیم پرده‌ای به سمت تُن‌های بالاتر حرکت می‌کند و با استفاده از این تکنیک آهنگساز جلوی تکراری و خسته کننده شدن این تم را می‌گیرد و همچنین امکان بسط قطعه و اتصال آن به بخش بعدی (آرامش) را فراهم می‌کند این هم یکی از نکاتی است که باعث تضاد میان تم اول و تم دوم می‌شود. به این صورت که هر گاه تم اول ظاهر می‌شود، آنرا در همان جای اول می‌یابیم در حالی که تم دوم ضمن آنکه حالت اصلی خودرا حفظ کرده است می‌تواند با فاصله از تن های اول نیز اجرا شود مانند دو میزان پس از آنکه تم دوم ظاهر شد این تم را با مرکزیت می بمل و به صورت ر – می بمل – می ، مشاهده می‌کنیم .

مورد جالب توجه دیگری که درباره تم موجود است آنست که این تم به گونه‌ای طراحی شده است که با تغییرات کوچکی در سازبندی آن این تم حالت خود را از حالت حماسی و نا آرام به فضای کاملا سرخوش و طنز گونه تغییر می‌دهد. در طول این اثر بارها شاهد این رفت و برگشت میان آرامش/ناآرامی و حالت طنز گونه هستیم. حالت طنز در اینجا از طریق حضور تامبورین، مثلث و بادیهای چوبی (مشخصا فلوت ها) به جای بادیهای برنجی و تیمپانی یا گاهی دیگر با استفاده از صدای فاگوت صورت می‌گیرد.

به طور کلی در تمامی قسمت‌های این اثر عنصر اصلی پیش برنده موسیقی تضادی است میان آرامش/ناآرامی از یک سو و جدیت/شوخی از سوی دیگر رخ می‌دهد و در این میان هنر آهنگساز در این است که بیشتر اوقات برای عبور از جدیت به شوخی از تغییر حالت یکی از دستمایه‌هایی را که قبلا در دوگانه آرامش/ناآرامی مورد استفاده قرار گرفته بود، به کار می‌گیرد و برای این قسمت طرح مستقل و جدیدی مطرح نمی‌سازد. این امر باعث می‌شود که یک دستی تماتیک اثر که به وسیله دوگانه متضاد آرامش/ناآرامی ساخته شده با تغییرات ناگهانی فضا برای ایجاد ضلع سوم مثلث تضادها مواجه نشود. حتی گاه طنز از این هم کمتر و فقط به صورت یک پاساژ کروماتیک حضور دارد.

جوآن فاله‌تا
از سوی دیگر بیشتر اوقات مثلث تضاد ها بافت قطعه را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهند به گونه‌ای که قطعه چه به لحاظ افقی و چه به لحاظ ارتباطات عمودی تحت تاثیر چگونگی توالی مثلث تضاد هاست. به همین علت است که گاهی به خصوص در زمانی که قطعه بافتی پلی فونیک یا (البته کمتر)هموفونیک پیدا می‌کند شاهد آن هستیم که ملودی‌های مربوط به یکی از اضلاع مثلث تضادها به عنوان بستر برای ارائه یکی دیگر از بخش‌ها مورد استفاده قرار می گیرد. برای مثال این پدیده بافت اصلی را در کل بخش خون سیاوش و به خصوص در قسمت ریشه‌های حسادت تعیین کرده است. در خون سیاوش اکثر اوقات شاهد توالی و ترکیب تم‌های جدی و طنز در قالب بافتی پلی فونیک به گونه‌ای هستیم که هر دو تم شخصیت خودرا در برابر یکدیگر حفظ می‌کنند و بنا به تمهیدات سازبندی آهنگساز هر از گاهی از پس یکدیگر سر می‌کشند. از سوی دیگر روی هم قرار دادن این تمها باعث افزایش کنتراست در این اثر شده است. معمولا کنتراست تماتیک در یک اثر موجب تشدید اثر احساسی هریک از تمها می‌شود مانند اثری که حضور تم جدی سرنوشت در مقبل بیان طنز آلود تم دوم در قسمت ریشه‌های حسادت دارد.

سه گانه‌ی پارسی را از نظر ویژگیهای سبک شناختی و همچنین آکورد شناسی خاص مورد استفاده باید نزدیک به جریان موسیقی رومانتیک و نئورومانتیک دانست چیزی که در میان آهنگسازان ایرانی معاصر به خصوص آنها که با جریانات موسیقی روز دنیا آشنایی دارند کمتر مشاهده می‌شود. با وجود اینکه آثار ارائه شده دارای ویژگی بخصوصی از نظر آکورد شناسی یا آفرینش فضاهای صوتی جدید ندارد شاید تنها سنتز مداوم میان تضادهای سه گانه موجود در این اثر را بتوان به عنوان چیزی خاص رنجبران مطرح کرد که اثر او را از دیگر آهنگسازان متمایز می‌سازد.

آخرین نکته مهم که در مورد این اثر به ذهن خطور می‌کند اینست که این اثر بر خلاف نامش کمتر از آثار دیگر آهنگسازان ایرانی که در این سالها به آفرینش آثار با تکنیکهای بیانی متاثر از موسیقی غرب پرداخته‌اند ایرانی یا به بیان دیگر پارسی است. به طوری که می‌توان گفت به جز نام قطعات مختلف این موسیقی که لاجرم پارسی است از بعد موسیقایی در این اثر کمتر چیزی را پارسی می‌یابیم. این پارسی نبودن به قدری شدید است که حتی گاهی که آهنگساز به واسطه در دست داشتن ماده تماتیک و فواصل شبیه می‌توانسته است به سوی آفرینش فضایی ملهم از موسیقی ایرانی دست بزند به گونه ای عمدی از آن اجتناب کرده است. برای مثال آهنگساز در بخش (عشقی ناب) که در آن از یک تم فولکلوریک ایرانی استفاده شده است با استفاده از پنهان کردن فرودهای طبیعی آن تم، اثر ملودیک آن را به کلی مبهم کرده است. شاید این تضاد میان نام و مواد موسیقایی مورد استفاده رنجبران آخرین تضاد طنز آلودی باشد که او در آفرینش اثرش به کار گرفته است.

فرهنگ و آهنگ شماره‌ی ۷

2 دیدگاه

  • Babak
    ارسال شده در اردیبهشت ۱, ۱۳۸۵ در ۱۰:۵۱ ب.ظ

    khaste nabashid. kheili jaleb bood

  • عليرضا سيفي
    ارسال شده در اردیبهشت ۳, ۱۳۸۵ در ۴:۳۰ ق.ظ

    :با تشکر از مقاله خوبتان چند نکته به ذهنم رسید که میخواستم عرض کنم

    ۱٫به نظر حقیر در مبحث آنالیز تم که بخش اعظم مقاله شما را شامل میشود نام بردن
    از نام نت هاً نمیتواند به اندازه نوشتن نت خود تم موثر باشد و از لحاظ
    فرم نگارشی هم متناقض مینماید.چرا که در یک بحث تخصصی از یک ابزار
    غیر تخصصی استفاده شده است.چه برای افرادی که قادر به خواندن نت موسیقی
    نیستند هم سودی نخواهد داشت مگر اینکه یک مثال صوتی آورده شود که این یکی در
    .کنار نت تم مورد نظر برای پویندگان متخصص هم مسمر ثمرتر
    مینماید و ممکن است بسیاری از خوانندگان اصلاً خود اثر را
    نشنیده باشند و باعث کاستی تعداد مخاطبان
    مقاله و از اینرو کاهش راندمان آن گردد.

    ۲٫تا جریانات روز موسیقی دنیا را چه بدانیم و آهنگسزان معاصر ایران چه کسانی
    باشند.همانطور که خود شما یقینا میدانید آهنگسازان ایرانی همچون آقای پرویز
    محمود و حنّانه حد آقل ۵۰ سال پیش به فرم مدرن آهنگ ساخته اند و در
    میان دیگر آهنگسازان تحصیل کرده آن زمان که انصافاً تعدادشان هم کم نیست
    علاوه بر نگارش در سبک های مذکور دست به ابداع ترکیبات بسیار محکم و
    پر مایه از موسیقی ایرانی و غربی زده اند که اگر انصاف دهیم شاید این موسیقی
    روز دنیاست که سعادت آشنایی با آنها را نداشته.

    مجدّدا از مقاله خوب شما و نکاتی که در آن بیان فرمودید متشکرم.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

بیانیه هیات داوران هفتمین جشنواره نوشتارها و وب‌سایت‌ها موسیقی

شکی نیست سلیقه عمومی و شناخت صحیح نسبت به موسیقی در جامعه نیازمند راهبری و هدایت فکری است و این مهم در سایه نگارش و انتشار مقالات، نقدها، یادداشت و گزارش‌های پر مغز در رسانه‌ها تقویت می‌شود. و همین اهمیت بوده است که هر گاه سخن جدی گفتن از موسیقی در رسانه‌ها جدی گرفته شد سطح سلیقه عمومی و دانش شنیداری جامعه نسبت به آنچه به نام موسیقی تولید می‌شود بالاتر رفت و امروز که جدیت این مهم رنگ‌باخته شاهد زوال سلیقه موسیقایی در جامعه هستیم.

بیانیه دبیر هفتمین دوره جشنواره نوشتار ها و وبسایت های موسیقی

هفتمین جشنواره‌ی رقابتیِ سایت‌ها و نوشتارهای موسیقی با تأخیری یک‌ساله، و با تجدیدِ نظر در ساختار و اساسِ جشنواره، سرانجام، جمعه ۲۴ اسفندماه ۱۳۹۷ اختتامیه‌ی خود را پشتِ‌سر گذراند. ازاین‌دوره برمبنای اساس‌نامه‌ی نو-دیوانِ جشنواره هیأتِ محترم اُمنا، به‌نمایندگیِ پژوهش‌گرِ ارجمند، آروین صداقت‌کیش مستقیماً هیأتِ داوران و دبیر هر دوره را انتخاب می‌کنند. امید است برمبنای این اساس‌نامه، جشنواره شاکله‌ی مشخص‌تر و منسجم‌تری به‌خود بگیرد.

از روزهای گذشته…

ضبط آلبوم کیوان میرهادی به پایان رسید

ضبط آلبوم کیوان میرهادی به پایان رسید

کیوان میرهادی که امروز یکی از پرکارترین هنرمندان موسیقی ایران در زمینه موسیقی معاصر جهان محسوب می شود، برای اولین بار دست به انتشار آلبومی می زند که آثاری ار آهنگسازی و نوازندگی او را در بر دارد.
مردان حرفه ای آواز ایران (II)

مردان حرفه ای آواز ایران (II)

به همین دلیل ما سال هاست با روایت های متعدد و متکثر روبه رو شده ایم و هیچ راوی ای نتوانسته است ما را در برابر انسجام روایت ها متقاعد کند. برای همین است که هنوز هم تعداد اندکی از راویان آوازیِ قبل، به گونه ای باور نکردنی به اذهان نفوذ می کنند و صدای اقتدار و عامل وحدت و انسجام به حساب می آیند. ما اکنون به یک راویِ سنخیِ آواز نیازمندیم که همزمان به رنجی که از بیگانگیِ انسان ها و نابسامانی جامعه می برد، چاره ی خود را در پناه بردن به درونِ جهانِ خود بیابد.
تکنیکِ دست چپ و بازو در ویولنسل، مورّب یا عمود؟ (IV)

تکنیکِ دست چپ و بازو در ویولنسل، مورّب یا عمود؟ (IV)

این انگشت باید تا حدِ امکان مورب، آرنج تا حد امکان بالا و شست باید روبرویِ انگشتِ یکم باشد. هنگامِ نواختن با انگشتِ یکم در این حالت، در مقایسه با روش انگشت‌گذاری کاملاً عمود، شما قادر به ایجاد تعادل بیشتری در دست‌تان خواهید بود.
وزن عروضی و وزن هجایی در موسیقی (V)

وزن عروضی و وزن هجایی در موسیقی (V)

در این بخش ، سعی شده است مدل وزن خوانی یادیاری دیگری ارائه گردد. این مدل دارای خصوصیاتی متفاوت است ، گرچه شباهت هایی با سیستم ارشد طهماسبی نشان می دهد :
ناظم پور: از همکاری با استادان عود استقبال می کنیم

ناظم پور: از همکاری با استادان عود استقبال می کنیم

نوشته ای که پیش رو دارید، گفتگویی است با مجید ناظم پور نوازنده و محقق ساز عود (بربت) که توسط الوند زندی تهیه شده است. مجید ناظم پور در اسفند ماه سال جاری خانه عود (بربت) ایران را بنیانگذاری کرده است و قرار است در این مرکز، همانند خانه عود هایی که در دیگر نقاط جهان است به گسترش و ارتقای فرهنگ عود نوازی بپردازد.
مروری بر آلبوم «بدرقه‌ی ماه»

مروری بر آلبوم «بدرقه‌ی ماه»

«بدرقه‌ی ماه» خیلی چیزها دارد شاید حتا بتوان گفت همه چیز. طرح و برنامه‌ی نسبتا متوازن منسجم، گرمای عاطفی برآمده از اجرای پرانرژی نی، روانی ملودی (مثل «ضیافت صبح») و لحظه‌های غافل‌گیرکننده (مانند آشکار شدن دیرهنگام جهت اصلی مدال در خط عود در آغاز قطعه‌ی «بدرقه‌ی ماه»)، وهم و سودا و سوز (چون «دشت مه‌زده» و تک‌نوازی‌ها) و جز آن، بخشی از ساختمانش است. اما افزون بر اینها پرسشی که در آن است و پاسخی که فراچنگش نمی‌آید بر فراز همه‌ی این داشته‌ها می‌ایستد. و آنچه آلبوم (و برخی دیگران نیز) از آن می‌پرسد و با پاسخ نیافتن بر جای هنوز خالی‌اش انگشت می‌گذارد چیست؟ همنوازی در سایه روشن میان قیدهای «ازپیش‌تعیین‌شدگی» و آزادی‌های «تعیین‌نشدگی».
ایران در کشاکش موسیقی (IV)

ایران در کشاکش موسیقی (IV)

موسیقی واپسگرایان دارای یک لحن و یک بیان بوده و در آن تکرار و یکنواختی، آنهم سرا پا ناله، حزن، اندوه و یاس آلودگی و مهمتر از همه بیان تسلیم گرایانه دیده می شود. درست است موسیقی بازتابی از سیر تحولات تاریخی هر ملتی است و کشور ما در طی تاریخ همواره مورد تخت و تاز بیگانگان قرار گرفته اما این امر به تنهایی نمی تواند دلیل یاس آلودگی کل موسیقی ما باشد.
سمفونی سرداران از نگاه موسیقی دستگاهی

سمفونی سرداران از نگاه موسیقی دستگاهی

امروزه تقریبا همه امور در حیطه علمی، هنری و حتی فلسفی بر اساس تخصص و نگاه آکادمیک مطرح میشود، در حالی که با یک اثر هنری و یا آنچه میشنویم و دوست داریم، میتوانیم ارتباط نزدیک برقرار کنیم و لازم است که آنرا نیز از دیدگاه تخصصی بررسی نمائیم. بدیهی است که در نگاه شنیداری نمیتوان نقد نکات فنی، علمی و تخصصی اثر را مورد بررسی قرار داد اما از دیدگاه کلی تر و بخصوص از دیدگاه شنونده صاحب تخصص در رشته مورد نظر، نقد علمی را میتوان انجام داد. بویژه که در برخی از رشته های هنری، نکات بسیار مشترک و یکسانی وجود دارند.
بررسی تطبیقی سه نغمه‌نگاری مختلف ردیف میرزا عبدالله برای سنتور (XI)

بررسی تطبیقی سه نغمه‌نگاری مختلف ردیف میرزا عبدالله برای سنتور (XI)

مثال دیگری از رنگ‌آمیزی با فاصله‌ی هنگام دیده می‌شود؛ آن‌جا که منا اشاره‌های موجود در فرود شور را به جای آن‌که مانند معمول در همان منطقه‌ی صوتی اجرای بخش اصلی بنویسد یک هنگام زیرتر نوشته است، که البته این روش تطابق بیشتری با روش اجرای پایور دارد (توجه داشته باشید که پایور ردیف را با روایت خودش اجرا می‌کند).
اصطلاحات مربوط به beat یا ضرب

اصطلاحات مربوط به beat یا ضرب

… back beat اصطلاحی است در موسیقی برای ضربهای شماره دو و چهار در میزانهای چهار ضربی، به همین دلیل از این اصطلاح برای میزانهای ۱۲/۸ – معادل ۴/۴ ضربدر ۳/۲ – نیز استفاده می شود. این اصطلاح در مقابل down beat که به ضرب اول میزان گفته می شود کاربرد دارد.