پرده بندی سازهای زهی


یکی از مهمترین کاربردهای نسبتهای طولی سیم در ساز٬ استفاده جهت پرده بندی دسته سازهای زهی است. در این مورد می توان مثالهایی را ذکرنمود :

– اگر طول اولیه سیم نصف شود یا به عبارتی طول بخش مرتعش و فعال سیم نصف طول اولیه گردد٬ فاصله حاصله ۱/۲ یا اکتاو کوک سیم خواهد بود:




با فرض طول اولیه L = 640 mm ٬ طول بخش فعال معادل ۳۲ سانتی متر بوده که همان فاصله نقطه تماس با لبه خرک می باشد. نسبت این فاصله معادل ۳۲۰/۶۴۰ بوده و در ساختار سیستم ۶۴۰-EDL ٬ ۳۲۰-EDL ٬ ۱۶۰-EDL و …… می گنجد.

– حال اگر طول سیم ۳ قسمت شود و طول فعال سیم ۳/۲ طول اولیه انتخاب گردد ٬ فاصله حاصله ۲/۳ یا فاصله پنجم درست نسبت به کوک سیم خواهد بود.
با فرض طول اولیه L = 640 mm ٬ طول بخش فعال معادل ۴۲٫۶۶۶۶ سانتی متر بوده که همان فاصله نقطه تماس با لبه خرک می باشد. به دلیل اعشاری بودن ٬ این فاصله را نمی توان در طول سیم ۶۴۰ میلی متری با دقت فاصله بندی به اندازه ۱ میلی متر بدست آورد . اگر دقت را به ۳/۱ میلی متر افزایش دهیم آنگاه به سیستم ۱۹۲۰-EDL دست می یابیم ٬ در این صورت خواهیم توانست فاصله ۲/۳ را که در آکورد سوم بزرگ طبیعی نقش مهمی دارد ٬ بشنویم.

برای فاصله پنجم درست در سیستم ۶۴۰-EDL انتخاب های متعددی را می بینیم :
در این میان ٬ درجه ۲۱۳ سیستم که معادل ۷۰۰٫۶۰۳ سنت ٬ فاصله دارد و با فاصله پنجم طبیعی (۷۰۱٫۹۵۵ سنت) به میزان ۱٫۳۵۲ سنت اختلاف نشان می دهد ٬ تقریب خوبی از فاصله پنجم درست در سیستم ۲۴ ریع پرده ای مساوی یا همان سیستم وزیری را بدست می دهد. این فاصله ۴۲۷ میلی متر از خرک فاصله طولی دارد. کاملا واضح است که ۳ اندازه متفاوت از فاصله پنجم که در بالا ذکر آنها رفت با هم از نظر فاصله طولی ۱ میلی متر اختلاف دارند.

تا اینجا آنچه که گفته شد ٬ اندازه گیری فواصل و نسبتهای طولی آنها صرفا بر روی سیم می باشد. آیا این الگو را می توان بر روی دسته ساز به هنگام پرده بندی رعایت نمود ؟
درجواب باید بگوییم خیر!

هرگاه نوک ناخن را بر نقطه ای از سیم گذاشته و همزمان با نواختن آن ٬ به سمت پایین فشار دهیم تا انگشت پشت پرده قرار گیرد متوجه زیر شدن صدا می شویم. در واقع هر نقطه از سیم اگر با اعمال فشار بر روی دسته ساز قرار گیرد ٬ به دلیل تغییر نیروی کششی وارد بر سیم ٬ صدا زیر تر می شود. به خاطر همین تاثیر ٬ طول بخش فعال سیم را باید اندکی بیشتر در نظر گرفت تا زیر شدگی صدا خنثی گردد. به این پدیده End Effect می گوییم.
فرایند حذف زیرشدگی صدا و دستیابی به ارتفاع صحیح صوتی از طریق تصحیح طول را Compensation گویند. در واقع dl میزان تغییری است که طول L سیم می پذیرد تا پس از تبدیل به L’ ٬ زیر شدگی صدا خنثی شود.

هرچه ارتفاع نسبی خرک و شیطانک یا فاصله سیمها با دسته ساز بیشتر باشد مقدار زیر شدگی صدا و میزان تصحیح بیشتر است . میزان تصحیح علاوه برموارد ذکر شده به الاستیسیته سیم ٬ ارتفاع پرده ها ٬ جنس سیمهاو ضخامت آنها و …. بستگی دارد.

میزان تصحیح در گیتار از طریق جابجایی Nut وSaddle اعمال می گردد. در واقع در گیتار پس از محاسبه محل پرده ها در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی ( یا همان گام ۱۲ نیم پرده معتدل) و بستن سیمها ٬ تصحیح را اعمال می نمایند. به این ترتیب طول گام Scale length با در نظر گرفتن تصحیح از دوبرابر طول اکتاو بیشتر می گردد.
from: stewmac.com
روش دیگر اعمال تصحیح ٬ که مناسب پرده بندی متحرک مانند سازهای ایرانی است ٬ به ترتیب زیر پیشنهاد می شود:
– طول واقعی سیم ٬ از خرک تا شیطانک به دقت اندازه گیری شود.
– متناسب با طول سیم ٬ سیستمEDL و دقت جابجایی پرده ها تعریف شود. منظور از دقت جابجایی پرده ها ٬ حداقل میزان جابجایی است که بتوان بر روی پرده های متحرک اعمال نمود. به عنوان مثال اگر حداقل جابجایی ۱ میلی متر باشد می توان در سیم ۶۴۰ میلی متری ٬ سیستم ۶۴۰-EDL را تعریف نمود. در این صورت در این سیستم ۶۴۰ جایگاه بالقوه برای پرده ها داریم که می توانیم از روی آنها فواصل مورد نظر خود را انتخاب نماییم.

البته سعی شود تا با جابجایی اندک خرک ٬ اندازه طول سیم به صورت اعداد زوج و غیراعشاری انتخاب شود چراکه اگر اندازه طول سیم فرد باشد اکتاوغیر قابل حصول است. در طول سیم ۶۳۳ میلی متری ٬ اکتاو ژوست وجود ندارد. اما اگر دقت جابجایی پرده ها ۰٫۵ میلی متر گردد و سیستم به صورت ۱۲۶۶-EDL در نظر گرفته شود آنگاه مشکلی وجود نخواهد داشت.

– می توان از روی فایل Excell محاسباتی ٬ با وارد کردن اندازه طول سیم جایگاه فواصل را پیدا نمود.
– باید جایگاه تصحیح شده اکتاو در روی دسته ساز پرده بندی شود . این عمل مستلزم آن است که ابتدا اکتاو را بر روی سیم ساز پیدا کرده و پرده مربوطه را با لحاظ کردن تصحیح طول با آن همصدا کنیم.
– از روی جدول ٬ موقعیت طولی فواصل مورد نظر را پیدا کرده و به همان اندازه از پرده اکتاو به سمت شیطانک حرکت کرده٬ پرده ها را ببندیم. دقت شود لبه ای از پرده که به سمت شیطانک است منطبق بر نقطه محاسبه شده باشد.

به عنوان مثال در سیستم ۶۴۰-EDL و با طول سیم ۶۴۰ میلی متر و دقت جابجایی پرده به اندازه ۱ میلی متر٬ فاصله دوم بزرگ ۲۰۰٫۵۳۲ سنت که با تقریب خوبی منطبق بر فاصله دوم بزرگ سیستم ۱۲ قسمتی مساوی یا همان ۱۲ نیم پرده معتدل است ٬ باید در فاصله ۲۵۰ میلی متری از اکتاو تصحیح شده بسته شود.

با انجام این شیوه ٬ می توان به الگویی قابل قبول برای محاسبه و پرده بندی فواصل دست یافت. البته خطای اندازه گیری ٬ ارتفاع پرده و خطای شنیداری در تعیین جایگاه اکتاو تصحیح شده و سایر فواصل را نباید فراموش کرد. جهت کاهش خطا می توان از خط کشهایی با درجه بندی کوچک تر از میلیمتر و جهت تست نهایی فواصل ٬ از نرم افزارهای مولد صدا استفاده نمود. در جدول زیر درجاتی از سیستم ۶۴۰-EDL که منطبق برسیستم ۱۲ نیم پرده معتدل هستند را مشاهده می کنید . میزان اختلاف با سیستم ۱۲ نیم پرده معتدل نیز محاسبه شده است :
میزان اختلاف فاصله با در جه متناظر در سیستم ۱۲ نیم پرده معتدل بر حسب سنت

11 دیدگاه

  • saman
    ارسال شده در مهر ۱, ۱۳۸۵ در ۱۰:۲۴ ب.ظ

    ممنون مدتها دنبال این مطلب تو کتابای مختلف بودم.

  • ارسال شده در بهمن ۱۰, ۱۳۸۵ در ۹:۱۶ ب.ظ

    سلام
    میتوانید برای دیدن اندازه ی پرده ها به نسبت فواصل عبداقادر مراغه ایی به این سایت مراجعه کنید
    http://www.NavayeTar.com

  • ashkan
    ارسال شده در بهمن ۲۱, ۱۳۸۵ در ۳:۳۳ ق.ظ

    AZ LOOTFE SHOMA MAMNUNAM BESIAR AMUZANDE VA FOGHOLADEH AST

  • ارسال شده در آبان ۳۰, ۱۳۸۶ در ۱:۱۹ ق.ظ

    دوستان ! کارتان بسیار بسیار با ارزش و علمی است. موسیقی ما به ویژه در بخشهای سنتی و مقامی بسیار حسی و روایتی است. کارهای ارزشمند شما بسیار روشنگر و یاری دهنده است. باز هم سپاسگزارم. بسیار خرسندم که پایگاه اینترنتی شما را پیدا کردم…..با درود
    فرشید مشکین فام

  • ناشناس
    ارسال شده در خرداد ۱۶, ۱۳۸۷ در ۶:۱۶ ب.ظ

    با درود و تشکر اگر امکان دارد شیوه بستن نخ پرده سهتار رو بصورت تصویری نشون بدین چرا که همه مشکل دارن ولی تو هیچ سایتی نیست
    خدا نگهدارتون

  • ارسال شده در مرداد ۳۰, ۱۳۸۷ در ۸:۳۷ ق.ظ

    با تشکر از شما که که مطالبی را که من مدت هادنبال آن بودم را در این سایت پیدا کردم

  • محمود
    ارسال شده در آذر ۲۱, ۱۳۸۷ در ۷:۱۸ ب.ظ

    خیلی جالب بود ممنون !

  • مژگان
    ارسال شده در مهر ۱۴, ۱۳۸۸ در ۱:۱۸ ق.ظ

    سلام
    ببخشید یه سوال داشتم،با رتبه چند کنکور هنر می شه موسیقی شیراز قبول شد؟؟؟؟؟؟
    خیلی خیلی ممنون از جوابتون….

  • parto
    ارسال شده در آبان ۱۶, ۱۳۸۹ در ۱۲:۳۴ ق.ظ

    باسلام
    میخواستم بپرسم درمورده پرده بندی سه تار یا تار چرابعداز فا روی سیم اول فا سری ودیز گاهی بسته میشود؟(در کتاب هنرستان اینگونه نوشته شده اما در کتاب ذولفنون پس از فا سل کرون داریم؟)ودر صورت نبستن این دو پرده در همان منطقه ساز پس از فا نت سل داریم؟آیا با داشتن پرده های اضافه تر باید نوع کوک تغییر کند؟لطفا در این زمینه توضیح دهید که فلسفه ای پرده های اضافه چیست. مرسی از اطلاع رسانی شما

  • مجتبی
    ارسال شده در فروردین ۲۳, ۱۳۹۰ در ۳:۱۶ ب.ظ

    باسلام
    چرا رو دسته ی سه تار فا کرون و دو کرون نداریم؟؟؟؟؟؟؟؟؟

  • حمید خدادادی
    ارسال شده در اردیبهشت ۷, ۱۳۹۷ در ۳:۱۹ ب.ظ

    باسلام
    بسیار مطالب ارزنده و علمی ارائه فرمودید . پیروز و پاینده باشید

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

فراخوان سیزدهمین جشنوارۀ ملی موسیقی جوان منتشر شد

در بخش «موسیقی دستگاهی ایرانی تار، تنبک، دف، سنتور، سه‌تار، عود، قانون، کمانچه، نی؛ در بخش «موسیقی کلاسیک» نوازندگان سازهای ابوا، پیانو، ترومبون، ترومپت، فلوت، کلارینت، کنترباس، گیتار، ویلن، ویلنسل، ویولا، هورن؛ و در بخش «موسیقی نواحی ایران» خوانندگان و نوازندگان سازهای زهی، بادی و کوبه‌ای از مناطق مختلف کشور به رقابت خواهند پرداخت.

آمد بهار ِ جان‌ها ای شاخ ِ تر به رقص آ

دهه شصت را می توان سال های اوج تمرکز آهنگسازان ایرانی بر روی اشعار مولوی دانست؛ گویا فضای خاص کشور تحت تاثیر جنگ، موجبات گرایش جامعه به سمت مفاهیم عرفانی اشعار مولوی را دوچندان کرده بود و تصانیفی که برای ارکستر سازهای ایرانی و حتی ارکستر سمفونیک در آن برهه ساخته می شد، از اشعار مولانا بهره زیادی می بردند.

از روزهای گذشته…

حضور بانوان در جامعه ی موسیقی ایران (II)

حضور بانوان در جامعه ی موسیقی ایران (II)

اولین ارکستر غیر مدرسه ای ایران با رعایت استانداردهای بین المللی، ارکستر سمفونیک بلدیه به رهبری غلامحسین مین باشیان است که بعضی از افراد به اشتباه، این ارکستر را ارکستر سمفونیک تهران می خوانند؛ فعالیت این ارکستر به شکل مستقل کوتاه بوده و به سرعت این ارکستر به هنرستان عالی موسیقی منتقل می شود.
کتابی در اقتصاد موسیقی (IV)

کتابی در اقتصاد موسیقی (IV)

نشانه‌ها حاکی از آن‌اند که در بیشتر موارد موسیقی مردم‌پسند یا هر نوع موسیقی‌ای که ویژگی‌های موسیقی مردم‌پسند را به خود گرفته باشد، موسیقی مورد نظرِ متن بوده است. (۴) دقیق‌تر آنکه نکات مندرج در متن عموماً اهالی موسیقی مردم‌پسند را راهنمایی کرده است و آنان را به سمت درآمد و سود هدایت می‌کند:
بررسی تطبیقی سه نغمه‌نگاری مختلف ردیف میرزا عبدالله برای سنتور (II)

بررسی تطبیقی سه نغمه‌نگاری مختلف ردیف میرزا عبدالله برای سنتور (II)

ردیف میرزا عبدالله حداقل در ۴۰ سال گذشته و پس از مطرح شدن «جنبش احیا»(۱) به همت نورعلی برومند و دیگر استادان موسیقی ایرانی که در آن سال‌ها هنوز در قید حیات بودند، یکی از مهم‌ترین روایت‌ها از کارگان موسیقی دستگاهی ایران و نیز نزدیک‌ترین بخش موسیقی شهری ما به آنچه امروزه آن را هنر جدی(۲) می‌نامیم بوده، که هنوز در دسترس قرار دارد.
دیدگاه افلاطون و فیثاغورث در باب موسیقی (III)

دیدگاه افلاطون و فیثاغورث در باب موسیقی (III)

هر صدای تولید شده از این کرات آسمانی، یک نت از هفت نت اصلی گام دیاتونیک و تجلی نظم و حرکت الهی بود که ترتیب زیر و بمی هر یک به دوری و نزدیکی و سبکی و سنگینی آنها بستگی داشت. برای مثال، زحل که دورترین سیاره به زمین بود، زیرترین صدا و ماه که نزدیک ترین کره به زمین بود، بم ترین صدا را تولید می کرد.
راخمانینف؛ واپسین نماینده یک سلسله بزرگ (IX)

راخمانینف؛ واپسین نماینده یک سلسله بزرگ (IX)

نخستین تم موومان اول که آوازی نمونه از آوازهای اسلاو است به سادگی هرچه تمام تر توسط پیانو سراییده می شود، در حالی که یک آکومپانیمان ریتمیک در کنار آن به گوش می رسد. در این بخش آکومپانیمان به یاری سازهای زهی مجهز به سوردین و پیتسیکاتوی کنترباس ها انجام می گیرد.
نمودی از جهان متن اثر (XV)

نمودی از جهان متن اثر (XV)

به نظر می‌رسد تا زمانی که فرض اولیه‌ی آنالیز بر «تجزیه به عناصر…» قرار دارد، نمی‌توانیم این اشکال را برطرف کنیم چرا که این امر ذاتی کنش تجزیه و تحلیل است. اما از سوی دیگر درست است که طرح پرسش رابطه‌ی جزء و کل در یک اثر موسیقایی صحیح به نظر می‌رسد اما پذیرش این که آنالیز در دست یافتن به دانشی درباره‌ی کل ناتوان است اولا آن را کاملا بی‌اعتبار نمی‌سازد، چرا که می‌توانیم اعتبارش (یا دستکم بخش مهمی از آن) را به توانایی شرح روابط میان اجزای یک قطعه نسبت دهیم؛ ثانیا اگر بپذیریم که آنالیز به طور کلی از این طریق بی‌اعتبار می‌شود، مانند این است که فضای کار دانشورانه را به سوی نوعی «عرفان موسیقایی» یا گونه‌ای «شهود شنیداری» مبتنی بر درک بی‌واسطه و کاملا شخصی و البته به همان نسبت بدون قاعده‌مندی شناخته شده از آثار موسیقی هدایت کرده باشیم؛ در این صورت تنها راه‌هایی که برای «درک» اثر باقی می‌ماند، دست یافتن به کل اثر از طریق تجربه‌ی مستقیم شنیداری یا اجرای آثار (و احتمالا غرق شدن در لحظات ناب موسیقی بدون هر گونه فعالیت تحلیلی) است.
اجرای نوازنده نوجوان ویلنسل با یک دست!

اجرای نوازنده نوجوان ویلنسل با یک دست!

تصور نوازنده ویولن با معلولیت از ناحیه پا شاید زیاد هم دور از ذهن نباشد؛ هر چه باشد قرن بیستم شاهد ظهور نوازنده چیره دستی مانند ایزاک پرلمن بود که علیرغم ابتلا به فلج اطفال از سن چهار سالگی فعالیت حرفه ای خود را در نوازندگی ویولن مغایر با این معلولیت ندانست.
طرحی برای فرآیند موسیقایی

طرحی برای فرآیند موسیقایی

امروزه مفهوم فرآیند در سیستم های نوین مدیریتی بکار گرفته می شود. در این مفهوم برای تولید هر محصول سلسله ای از فعالیت ها انجام می گردد. هر فرآیند در درون سیستمی انجام می گردد و طی آن ورودی ها پس از طی یک سری فعالیتها به محصول تبدیل می شوند.
موسیقی و ایدئولوژی (II)

موسیقی و ایدئولوژی (II)

نوع تاثیر از موسیقی براساس وضعیت روحی و روانی افراد را می توان معلول شرایط محیطی و اجتماعی و نیز عوامل فرهنگی دانست. با این وجود میتوان صور ظاهری و نمودهای عینی موسیقی را بیان کرد، زیرا موسیقی با وجود اینکه از عینیت فیزیکی برخوردار نیست، اما مانند بسیاری از مفاهیم و موضوعات اعتباری و ذهنی قابل درک میباشد.
هایدن و مراسمی برای سالگردش (II)

هایدن و مراسمی برای سالگردش (II)

در این دوره او شغلهای گوناگون و بدون هیچ گونه قراردادی داشت: معلم موسیقی، موسیقیدان خیابانی و سرانجام در سال ۱۷۵۲ به دستیاری آهنگساز ایتالیایی نیکولا پورپورا (Nicola Porpora) درآمد که خود هایدن بعدها گفت: “از نیکولا بود که پایه صحیح آهنگسازی را آموختم.” دوره ای که هایدن در گروه کر بود، تئوری زیاد و اساسی درباره آهنگسازی نیاموخت و خود از آن دوره به عنوان یک فاصله جدی یاد می کرد.