تار (۱)

تار، نوعی ساز زهی ـ زخمه ای ایرانی. تار (در لغت به معنای سیم یا رشته) یکی از ساز‌های اصلی موسیقی ردیف دستگاهی ایرانی از دورۀ قاجار تاکنون است. این ساز از دو محفظۀ طنینیِ متصل به هم به نام‌های کاسه و نقاره و یک دسته تشکیل شده است. اندازۀ نقاره از کاسه کوچکتر است و دستۀ تار بدان وصل شده است. جنس کاسه و نقاره و دستۀ تار عمدتاً از چوب توت است. بر درازای دسته از دو سو دو نوار سفید، بیشتر از جنس استخوان شتر یا عاج، چسبانده می‌شود (شیرازی، ص ۳۸۲).

روی دهانۀ کاسه و نقاره، پوست برۀ نوزاد کشیده می‌شود که طنین و زنگ خاص صدای تار بیشتر به این بخش از ساز برمی گردد. سیم‌های تار در منتهاالیه دسته، بر روی کاسه، به سیم‌گیر بسته، و از روی یک پل از شاخ حیوانات ــ که به آن خَرَک می‌گویند ــ رد می‌شوند و با گذشتن از روی دسته و برآمدگی انت‌های آن (شیطانک) به درون جعبه ای حاوی گوشی‌های ساز می‌روند و دور گوشی‌ها پیچیده می‌شوند.

روی دستۀ تار، پرده‌ها بسته می‌شوند که از زِه (روده) یا نخ جراحی‌اند و جای صدا‌ها (نُت‌ها) را مشخص می‌کنند. مضرابِ تار، از یک گلولۀ مومی کوچک و قطعه فلزی تراشیده شده و آبداده تشکیل می‌شود. جنس این فلز از برنج یا همبسته‌های دیگر است. اندازۀ دسته و کاسه و نقارۀ تار، به دلخواه، متفاوت ساخته می‌شود.

تار امروزه شش سیم دارد: دو سیم سفید، دو سیم زرد از جنس برنج، یک سیم زنگ و یک سیم بم از جنس برنج. سیم‌های سفید و سیم‌های زرد، دوبه دو کوک می‌شوند. تار تا اواخر دورۀ قاجار، پنج سیم داشت و اضافه کردن سیم ششم میان سیم زرد و بم را کار غلامحسین درویش (متوفی ۱۳۰۵ش) دانسته‌اند (خالقی، بخش ۱، ص ۳۲۱). معمولاً در تار، دو سیم سفید منطبق بر دو (Do)، دو سیم زرد منطبق بر سُل (Sol) با فاصلۀ پنجم، سیم زنگ با فاصلۀ هشتم و سیم بم به دلخواه نوازنده کوک می‌شود (ملاّح، ص ۱۵۰؛ ستایشگر، ذیل واژه).

در تارنوازی، به شرط مهارت، می‌توان انواع کیفیت‌های اجرایی ــ متصل و منفصل ــ را از کار درآورد. «تک»‌های واضح و شفاف آن در صورت مهارت نوازنده و تداوم صحیح به صورت «ریز»، می‌توانند صدای ساز کششی (آرشه ای) را تداعی کنند (رجوع کنید به ملاّح، ص ۱۵۳ـ ۱۵۴). وسعت تار دو هنگام و نیم است. بعد از اینکه موسیقیدان مشهور عصر رضاشاه، علینقی وزیری (متوفی ۱۳۵۸ش)، دسته را تا روی نقاره امتداد داد، چند صدای دیگر {چند نغمه دیگر} به وسعت آن افزوده شد.

نوازندۀ تار با دست راست مضراب و با دست چپ، پرده‌ها را می‌گیرد و با مضراب روی سیم‌ها ــ بیشتر در محوطۀ کاسه ــ می‌نوازد. شیوۀ در دست گرفتن تار به هنگام نوازندگی متفاوت است و از همین رو تار‌های متفاوتی ساخته شده است. تعدادی از تار‌های دورۀ قاجار، ساختۀ یحیای اول، کوچک‌تر و گاه در برش‌هایی متفاوت با تار‌های بعد از خود بود (لطفی، ص ۲۳۹). این تار‌ها که به «سینه‌ای» معروف‌اند، برای قرار گرفتن روی سینۀ نوازنده و نواختن با دست در حالی که ساعد‌ها رو به بالاست، ساخته شده‌اند. شیوۀ مضراب زدن و پرده‌گیری آن‌ها نیز با تار‌های دیگر متفاوت است. بسیاری از عکس‌های دورۀ قاجار، نوازندگان را بدینگونه در حال نوازندگی نشان می‌دهد. امروزه حجم کاسه و نقارۀ تار بزرگتر و امکانات آن نیز متفاوت است. این تار‌ها را روی پای راست می‌گذارند و هنگام نواختن آن دست‌ها و سر نوازنده رو به پایین است (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به همان، ص ۲۳۷ـ۲۳۹).