بررسی نقش و معنای موسیقی در یک هیأت عرفانی معاصر تهران (۴)

مختصری از تاریخچه طریقۀ خاکسار*
طریقه‌ خاکساریه از جمله فرقه‌های صوفیانه است که از دورۀ صفوی به بعد در ایران گسترش یافته است. نام آن احتمالاً از نام برخی مشایخ اولیه مانند بابا داوود خاکی یا مفهوم خاکساری (به معنای فروتنی) گرفته شده‌ است. با این حال، اطلاعات تاریخی روشنی درباره خاستگاه و شکل‌گیری اولیۀ آن وجود ندارد؛ چرا که بیشتر اعضای این طریقه از توده‌های مردم بودند و مشایخ آن نیز معمولاً در تقیه و گمنامی به سر می‌بردند. همین امر سبب شده است تا پژوهشگران نظریات مختلفی درباره ریشه‌های آن ارائه دهند؛ برخی آن را ادامۀ گروه‌هایی مانند حروفیان و نقطویان یا حتی دوره‌گردان مانوی بدانند و برخی دیگر نیز با توجه به نسبت «جلالی» منسوب به آن، خاکساریه را انشعابی از طریقه‌ جلالیه (شاخه‌ای از سهروردیه) قلمداد کنند.

در منابع خاکساریه، نام «سید جلال‌الدین حیدر» به کرات به چشم می‌خورد و برخی او را بنیان‌گذار یا احیاگر این طریقه دانسته‌اند، اما هویت واقعی این شخص مبهم است. احتمالات مختلفی از تطبیق او با شخصیت‌هایی مانند میرسرخ بخاری، مخدوم جهانیان یا سید قطب‌الدین حیدر تونی مطرح شده است. آنچه آشکار می‌نماید این است که به نظر می‌رسد خاکساریه ریشه در تصوف هند دارد و در دورۀ صفوی وارد ایران شده و گسترش یافته است. این دیدگاه با وجود مشابهت‌های آیینی و نیز تکریم صوفیان هندی در متون خاکساریه دورۀ قاجار تقویت می‌شود.

خاکساران خود را شیعۀ اثناعشری می‌دانند و در متون خود با احترام از ائمه یاد می‌کنند. این طریقه در اواخر دورۀ قاجار و به ویژه در دورۀ پهلوی به تدریج رو به افول نهاد و تحت تأثیر سیاست‌های حکومتی، حیات آن بیشتر به مجالس خانگی محدود شد. در این دوره، شکاف‌های درونی نیز عمیق‌تر شد و جانشینی مشایخ به شکلی موروثی درآمد.

اتنوگرافی از دراویش خاکسار
به همراه یکی از دوستان نوازنده ام که با یکی از دروایش خاکسار ارتباط دوستی داشت برای اولین بار به خانقاهی در خیابان انقلاب رفتیم. بعد از ظهر بود و پیش از ساعات اذان. مرشد در اتاقی نشسته بود و دراویش با لباسی مخصوص و سپید رنگ در یک صف به صورت منظم و پشت سر هم، همگی با آدابی خاص به صورت ایستاده، با دستانی مشت شده و به حالت ضربدری روی سینه قرار گرفته، وارد می شدند و به مرشد خود سلام می دادند. این سلام و احوال پرسی، به کلی خارج از نرم عمومی و به زبان شعر است؛ سوال و جواب های این سلام و علیک متنوع است ولی نامحدود نیست. تمام جملات موزون مریدان با جوابی مخصوص و موزون همراه می شود که برای من بسیار شنیدنی و جالب بود.

* اطلاعات این بخش برگرفته از «دائره المعارف بزرگ اسلامی» با گردآوری علیرضا ابراهیم است.