علی علیزاده

نوازنده می‌تواند هر نقطه‌ای در این بازه را انتخاب کند. با این‌حال، در صورتی که یک نغمه در این بازه انتخاب شود، فواصل چهارم درست متناظر با آن نیز باید دقیقاً با همان نقطه تنظیم شوند. برای مثال، در چهارگاهِ دو، نغمه‌های سی کرن (زلزل) تا می کرن (زلزل) و نیز فا سری (زلزل) تا سی کرن (زلزل) باید فاصله چهارم درست بسازند. بنابراین، اگر کاربر سی کرن (زلزل) را در مینیمم دامنه قرار دهد، دو نت یاد شده دیگر را نیز باید در حالت مینیمم قرار دهد. همچنین اگر نت سی کرن زلزل را بیشتر (زیرتر) از مینیمم بگیرد باید به همان اندازه دو نت دیگر نیز بیشتر شوند.

ما برای بخش اصفهانِ گرایلی در دستگاه شور، به طور خاص از حداقل این دامنه بهره گرفته ایم و آن را بسته به شاهدهای مختلف درآمد دستگاه، با نمادهای (♮- min) و (♯- min) نشان داده ایم. البته در خود آواز اصفهان مانند دیگر جاها، کل محدوده مجاز برای کوک به کاربر نشان داده می شود.

ابتدا فهرستی از نت­های مورد نیاز برای هر دستگاه و شاهدهای درآمد مربوطه را بر اساس هر منبع، شناسایی کردیم. این فهرست‌ بین منابع متفاوت است، زیرا هر نظریه‌پرداز نظام کوک خاص خود را دارد. جداول ۲ تا ۴ فهرست نت­‌های مورد نیاز برای شاهد غالب در برخی دستگاه‌ها را به‌تفکیک دیدگاه‌های طلایی، فرهت و کیانی، نشان می‌دهند. این جداول تمام نت‌های مورد نیاز برای اجرای گوشه‌های هر دستگاه را دربر می‌گیرند، حتی آن‌هایی که شامل مدولاسیون به دستگاه‌های دیگر می‌شوند. برای مثال، در دستگاه ماهورِ دو، جدول طلایی نت فا دیز را دارد که برای اجرای گوشه «صوفی‌نامه» که به بیات اصفهان مدگردی می‌کند، لازم است. این نت‌های خاص در پاورقی جدول‌ها مشخص شده‌اند.

در سال‌های اخیر، پژوهشگران ساختار پیچیده‌تری از فواصل موسیقی ایرانی ارائه کرده‌اند و نظام ساده‌شده ۲۴ ربع پرده‌ای وزیری را به چالش کشیده‌اند. به‌عنوان‌مثال، هرمز فرهت (۱۹۹۰ میلادی) یک نظام ۱۷فاصله­ای نامساوی معرفی کرد که بر فواصل انعطاف‌پذیر تأکید داشت و ثبات کروماتیک موسیقی غربی را رد می‌کرد. مجید کیانی (۱۳۷۱) ضمن ارایه نظامی اغلب متشکل از دانگ­‌های پیوسته، با بازبینی مطالعات تاریخی و معاصر، فواصلی را پیشنهاد داده که نشان­دهنده یک روند تکاملی از فواصل و تقسیم دستان از گذشته‌­های دور، دست کم تا پیش از تئوری گام ۲۴ ربع پرده­ای مساوی است.

هر دستگاه یا آواز، به‌عنوان یک چرخه چندمقامی عمل می‌کند که با مقام اصلی در درآمد آغاز می‌شود، سپس به‌سوی سایر مقام‌های فرعی و اصلی پیش می‌رود، و گاه شامل مقام‌های گذار نیز می‌شود. مقام‌های گذار ساختار فاصله‌ای یک مقام را به منطقه صوتی جدیدی منتقل می‌کنند و بدین‌ترتیب به چرخه، تنوع و عمق می‌بخشند. برای حفظ انسجام، فرود (الگوهای انتهایی مقام) به‌عنوان حلقه‌های پیوند مقامی عمل کرده و جریان مقام را به مقام مبنا بازمی‌گردانند.

این بخش مروری است بر نظام‌های کوک ارائه‌شده توسط مجید کیانی، هرمز فرهت و داریوش طلایی، در کنار نظام اعتدال مساوی ۲۴ ربع پرده‌ای علی‌نقی وزیری. با بهره‌گیری از دیدگاه‌های کهن و معاصر، نه فاصله اصلی را می‌توان برای موسیقی ایرانی در نظر گرفت:

در سال‌های اخیر، پژوهشگران ساختار پیچیده‌تری از فواصل موسیقی ایرانی ارائه کرده‌اند و نظام ساده‌شده ۲۴ ربع پرده‌ای وزیری را به چالش کشیده‌اند. به‌عنوان‌مثال، هرمز فرهت (۱۹۹۰ میلادی) یک نظام ۱۷فاصله‌ای نامساوی معرفی کرد که بر فواصل انعطاف‌پذیر تأکید داشت و ثبات کروماتیک موسیقی غربی را رد می‌کرد. مجید کیانی (۱۳۷۱) ضمن ارایه نظامی اغلب متشکل از دانگ‌های پیوسته، با بازبینی مطالعات تاریخی و معاصر، فواصلی را پیشنهاد داده که نشان‌دهنده یک روند تکاملی از فواصل و تقسیم دستان از گذشته‌های دور، دست کم تا پیش از تئوری گام ۲۴ ربع پرده‌ای مساوی است.

موسیقی ایرانی، هرچند به‌طور مطلق تابع نظام کوک فیثاغورثی نیست، در بسیاری از اصول با آن هم‌راستا بوده و بر سیال بودن ملودی بیش از ساختارهای هارمونیک تأکید دارد. با وجود اینکه در عمل فواصل موسیقی ایرانی بسته به شرایط زمان، مکان و حالات نوازنده می‌تواند اندکی متغیر ‌باشد، نیاز به ابزارهای کاربردی و در عین حال مبتنی بر علم موسیقی ایرانی که مورد توافق جامعه موسیقی ایرانی­ست احساس می­‌شود. این مقاله به معرفی فرآیند طراحی و توسعه تیونر موسیقی ایرانی در اپلیکیشن نیریز می‌پردازد؛ ابزاری کاربردی که با هدف رفع چالش‌های کوک در اجرای موسیقی دستگاهی طراحی شده است. با بهره‌گیری از منابع نظری معتبر، چه تاریخی و چه معاصر، و بر پایه دیدگاه‌های پژوهشگرانی همچون کیانی، فرهت، طلایی و وزیری، یک پایگاه داده جامع از فواصل برای ۷ دستگاه اصلی و ۵ آواز فرعی موسیقی ایرانی گردآوری شده است. این مجموعه داده، زیربنای طراحی تیونر نیریز قرار گرفت که امکان کوک دقیق و تخصصی را برای نوازندگان فراهم می‌سازد. تیونر نیریز، با سازگاری سیستم‌عامل‌های اندروید و iOS، سعی دارد پلی آسان­گذر میان نظریه و عمل در موسیقی ایرانی ایجاد کرده و گامی نوین در راستای حفظ، آموزش و توسعه این سنت کهن بردارد.