علی علیزاده
نوازنده میتواند هر نقطهای در این بازه را انتخاب کند. با اینحال، در صورتی که یک نغمه در این بازه انتخاب شود، فواصل چهارم درست متناظر با آن نیز باید دقیقاً با همان نقطه تنظیم شوند. برای مثال، در چهارگاهِ دو، نغمههای سی کرن (زلزل) تا می کرن (زلزل) و نیز فا سری (زلزل) تا سی کرن (زلزل) باید فاصله چهارم درست بسازند. بنابراین، اگر کاربر سی کرن (زلزل) را در مینیمم دامنه قرار دهد، دو نت یاد شده دیگر را نیز باید در حالت مینیمم قرار دهد. همچنین اگر نت سی کرن زلزل را بیشتر (زیرتر) از مینیمم بگیرد باید به همان اندازه دو نت دیگر نیز بیشتر شوند.
هر چند برای هیچ یک از دستگاه ها و آوازها در شاهدهای مختلفی که فعلا برای درآمد آن ها در نظر گرفتیم، در نظام کوک کیانی به فا دیز احتیاج پیدا نمی شود. اما آن را نیز جهت مقایسه در این جدول آورده ایم. حتی می توانستیم سل سری زلزل، فا سری، و دو دیز را هم بیاوریم زیرا محدودیت نظری در این خصوص وجود نداشته است. اما در این نسخه از آوردن آن ها صرف نظر کردیم.
از مقایسه جداول کیانی و طلایی مشاهده می شود مقادیر سی بکار، می بکار و فا دیزِ طلایی که ایشان برای چهارگاه، همایون و اصفهان استفاده می کنند، در دامنه مقادیر سی بکارِ منفی، می بکارِ منفی و فا دیز منفیِ کیانی قرار دارند. از طرفی فواصل چهارم و پنجم های پی در پی از نت پایه ای سل در جداول فرهت و کیانی به هم شبیه ترند.
نغمه سی کرن زلزل در همایونِ سل یا چهارگاهِ دو گاه می تواند نسبت به همین نغمه در اصفهانِ دو زیرتر کوک شود، و در بعضی موارد حتی در چهارگاه از همایون نیز زیرتر. با اینحال، در هیچیک از موارد، نباید از مقدارِ حداکثر دامنه شان بیشتر شوند (علیزاده، ۱۴۰۰).
هرچند این نغمهها را میتوان در هر نقطهای از این بازه، حتی در حداکثر آن، کوک کرد، اما بهتر است آنها را پایینتر از حداکثر بازه در نظر گرفت تا توازن صوتی بهتر حاصل شود. همچنین در نقطه ای از این بازه، ممکن است صدای چندان ایده آلی تولید نشود یا تناسبات خوبی شکل نگیرد. اندکی تغییر کوک در همان محدوده دامنه میتواند به بهبود کیفیت صوتی کمک شایانی بکند (علی علیزاده، ۱۴۰۰؛ کیانی و شادکام، ۱۳۹۳).
ممکن است گاهی در عمل می کرنِ مخالف سه گاه (سه گاه لاکرن) حدود سه و نیم سنت از می کرنِ شور بیشتر هم گرفته شود. اما می توان از همان می کرنِ شور برای مخالف سه گاه هم استفاده کرد، چنانچه اغلب، نوازندگان هم از همان استفاده می کنند. ما چه برای شور و چه برای سه گاه، می کرن را به صورت یکسان آورده ایم؛ بنابراین کاربر می تواند برای مخالف سه گاه، می کرن را حداکثر سه و نیم سنت بیشتر از آنچه در تیونر می بیند نیز کوک نماید. این بیشتر شدن نباید به اندازه ای باشد که به محدوده می کرن زلزل برسد. برای آگاهی بیشتر از جزییات این چنینی مرتبط با تنظیم کمتر/بیشتر نت های خاص – از جمله در ماهور و راست پنجگاه – به مقاله «کوک سازهای ایرانی با استفاده از تیونر» نوشته علی علیزاده (۱۴۰۲) مراجعه کنید.
۱ نظر