صبا، رپرتوار موسیقی (I)

حسین دهلوی
حسین دهلوی
در موسیقی ایرانی بسیاری از آهنگسازان معاصر در سوابق هنری خود سعی کرده‌اند برخی قطعات گذشته را بازسازی نمایند تا ضمن کمک در حفظ و ماندگاری آهنگ، به نوعی آن را با حالتی جدید که مطلوب سلیقه معاصر باشد، اجرا کنند. از جمله آهنگسازانی که آثارش توسط آهنگسازان معاصر به کرات بازسازی شده، ابوالحسن صبا می‌باشد.

آثار ابوالحسن صبا از نظر کیفیت و کمیت آهنگسازی بعد از فرامرز پایور، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان، بزرگترین رپرتوار موسیقی ایرانی (به انتشار رسیده) محسوب می‌شود. البته به این موضوع هم باید توجه کرد که برخی قطعات به نام صبا در موسیقی ایرانی ثبت شده که به نوعی بازسازی آهنگ‌های محلی ایران است یعنی این قطعات برپایه یک ملودی محلی ساخته شده و بیشتر تحت تاثیر سفرهای صبا به استان‌های شمالی کشور برای تعلیم و تربیت هنرجویان موسیقی و تحقیق در زمینه موسیقی نواحی شمالی صورت گرفته است. برای مثال می‌توان به قطعات زرد ملیجه، رنگ قاسم‌آبادی و دیلمان اشاره کرد.

استعداد و خلاقیت صبا در خلق آثار موسیقی فوق‌العاده بود، به گونه‌ای که وی از کوچک‌ترین اتفاقات پیرامون خود برای خلق یک ملودی استفاده می‌کرد.

نکته قابل‌توجه در رابطه با آهنگسازی صبا، چهارمضراب‌های وی است. این چهارمضراب‌ها اغلب برای ویولن که ساز تخصصی او بود، ساخته شده و به نوعی تمرین برای هنرجویان رشته ویولن است. بعدها این قطعات توسط نوازندگان سازهای دیگر ایرانی اجرا شد که به تدریج چهارمضراب‌های صبا جزو رپرتوار اصلی و آموزشی موسیقی ایرانی درآمد.

اگر بخواهیم بازسازی آثار صبا را توسط آهنگسازان بررسی کنیم، باید قطعاتی از صبا که خود به صورت سلو اجرا کرده و بعد با ارکستر (اعم از ایرانی و کلاسیک غربی) بازسازی شده را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم. البته باید گفت آثاری را که در ذیل مورد بررسی قرار می‌دهیم تمامی آثار بازسازی شده صبا نیست بلکه آن دسته از آثاری است که در دسترس مردم بوده و دارای شهرت کافی می‌باشند. از جمله آهنگسازانی که برخی قطعات صبا را بازسازی نموده‌اند، می‌توان به حسین دهلوی، فرامرز پایور، حسین ناصحی، حسین علیزاده، پرویز مشکاتیان و جلیل عندلیبی اشاره کرد و نوازندگانی که به بازنوازی آثار صبا پرداخته‌اند، عبارتند از حسین عمومی، رحمت‌الله بدیعی، مسعود شعاری، جمشید عندلیبی، رامین جزایری و…

حسین دهلوی، آهنگساز و مدرس موسیقی بعد از مرگ صبا، رهبری ارکستر شماره یک رادیو (ارکستر صبا) را به‌عهده گرفت و پس از تغییر بنیادی در نوازندگان و سازهای ارکستر، آثار فراوانی را در زمینه موسیقی ارکستری ایران اجرا کرد.

از آثاری که دهلوی به صورت بازسازی شده تنظیم و اجرا کرده، برخی قطعات صبا است. دوضربی بیات ترک، به‌یاد گذشته و به زندان از جمله این آثار می‌باشند. ضمنا دهلوی قطعه سبکبال را نیز تحت تاثیر ملودی‌ها و آثار صبا ساخته و به قول خود او “سبکبال براساس تاثیری بوده که من از صبا و آهنگ‌های او گرفته‌ام.”

audio file دوضربی بیات ترک : قطعه‌ای است برای ویولن در چپ کوک یعنی بیات ترک «فا» و جزو قطعاتی است که بیشتر حالت اتود دارد و اجرای آن به‌طور دقیق مشکل است. دوضربی ترک توسط حسین دهلوی برای ارکستر مجلسی که ترکیبی است از سازهای ارکستر سمفونیک و سازهای ملی ایرانی، تنظیم و اجرا شده است. در شروع قطعه‌سازهای باس‌زهی (ویولنسل و کنترباس) به همراه سازهای مضرابی ایرانی بر روی نت‌ایست بیات ترک (سل) پایه اصلی قطعه را اجرا کرده و زمینه را برای ملودی اصلی دوضربی فراهم می‌کنند که با سازهای زهی (ویولن و آلتو) نواخته شود. در سراسر آهنگ سازیهای مضرابی ضمن نواختن برخی ملودی‌های اصلی با تکیه بر سرضرب‌های میزان‌‌ها فرم دوضربی و مارش‌گونه قطعه را به خوبی فضاسازی می‌کنند.

نکته قابل‌توجهی که در اجرای این قطعه باید به آن اشاره کرد این است که ارکسترال کردن گام بیات ترک باتوجه به تشابهی که با گام ماهور دارد، کاری است که حسین دهلوی به خوبی از عهده آن برآمده، به نحوی که در سراسر اجرای قطعه حتی در گوشه شکسته که کاملاً با شکسته ماهور مشترک است، شنونده احساس نمی‌کند قطعه در ماهور اجرا شده و فقط نت محسوس آن بیات ترک است.

audio file به یاد گذشته : این قطعه را صبا دردشتی و در اواخر عمر و پس از ساختن ردیف خود به یاد زمان‌های گذشته‌اش و ایامی که تمام وقت خود را صرف خلق موسیقی می‌کرده، نگاشته است. این قطعه نیز توسط حسین دهلوی با ارکستر مجلسی خود(ارکستر صبا) تنظیم و اجرا شده.

ارکستراسیون این قطعه همانند دوضربی ترک است با این تفاوت که نقش سازهای مضرابی در به‌یاد گذشته بیشتر همراهی کننده است و اجرای ملودی اصلی به‌عهده ارکستر زهی و سازهای بادی است که به نحو بسیار مطلوبی خصوصا در اواخر آهنگ جملات را به صورت سوال و جواب اجرا می‌کنند. گویی استادی با شاگرد خود مشغول تمرین مشق موسیقی است.

تهران امروز

12 دیدگاه

  • babak
    ارسال شده در دی ۱۰, ۱۳۸۵ در ۱۱:۰۵ ب.ظ

    aliye kamran jan man babakam fekr konam yadet biayad doste saleh va hsahram az inke in sit be in shekl ra oftade va ghean khoshhalam daset dard nakone omidvaram salamat va khob bashi man koli aZ shagerdam har roz sito mibinan

  • bardia
    ارسال شده در دی ۱۱, ۱۳۸۵ در ۷:۱۳ ب.ظ

    نوشته جالبی بود .
    مرسی.

  • ارسال شده در دی ۱۱, ۱۳۸۵ در ۱۱:۵۰ ب.ظ

    با ظهور صبا در موسیقی ایران اولین نشانه های انحراف در موسیقی ایران دیده شد.

  • حامی
    ارسال شده در دی ۱۲, ۱۳۸۵ در ۸:۲۰ ق.ظ

    یکمی بیشتر در مورد انحراف صبا صحبت کن تا اگه بشه باخ بشه پدر موسیقی ایرانی…خوشحال میشو توضیح بدی.

  • ارسال شده در بهمن ۳, ۱۳۸۵ در ۲:۵۹ ب.ظ

    صبا یعنی=ویولن ناکوک . سه تار اصیل .ملودی فریبنده .سنتور مزخرف. و انحراف یعنی ایجاد پوچی در موسیقی ایرانی.

  • ارسال شده در بهمن ۳, ۱۳۸۵ در ۳:۳۲ ب.ظ

    اگر بازم سوالی داری برام sendکن (چون دیگه این طرف ها نمیام.) doors_majid@yahoo.com

  • من
    ارسال شده در آبان ۲, ۱۳۸۶ در ۱۱:۲۵ ق.ظ

    جناب the end شما از چه نوع موسیقی خوشت میاد ؟ کار کیا رو دوس داری ؟

  • علي
    ارسال شده در آذر ۱۶, ۱۳۸۸ در ۱۲:۰۵ ق.ظ

    بیات ترک چپ کوک سل هست نه فا درسته؟

  • مریم
    ارسال شده در مرداد ۲۶, ۱۳۹۱ در ۱۰:۳۸ ق.ظ

    سلام
    کاش میشد قطعه به یاد گذشته برای دانلود بزارین خیلی سعی کردم که دانلودش پیدا کنم نشد.

  • سروش
    ارسال شده در مرداد ۱۹, ۱۳۹۲ در ۱:۲۸ ب.ظ

    قابل توجه آقای علی نجفی ملکی که در مورد آثار استاد صبا نظر نوشتید و آثار استاد صبا را بعد از علیزاده و مشکاتیان و پایوربحساب آوردید.
    از لحاظ کمیت که به نظر من چندان اهمیت نداره ولی واقعا شرم آوره که آثار استاد بزرگ موسیقی ایرانی، صبا را از لحاظ کیفیت بعد از علیزاده و مشکاتیان و پایور بزرگترین رپرتوار موسیقی ایرانی بحساب آوردید

  • سروش
    ارسال شده در مرداد ۱۹, ۱۳۹۲ در ۱:۳۵ ب.ظ

    آقای the endشما میدونی انحراف چیه هر کس قدمی بزرگ برداشت وتحول ایجاد کرد و کار نو انجام داد انحراف ایجاد کرده!!!!
    اگه صبا در موسیقی ایران وجود نداشت موسیقی ایران چقدر عقب تر بود؟
    این حرفتون یا مغرضانست یا از روی نادانی و عدم درک درست از معنای هنره (که مهمترین ویژگیش نو آوری وخلاقیته )

  • محسن
    ارسال شده در آذر ۱۹, ۱۳۹۵ در ۴:۵۵ ق.ظ

    مسخره صحبت نکنید .مشکاتیان اگر شجریان نبود تو خو د مشهد هم معروف نمیشد و حتی در حد لطفی و علیزاده نیست چه برسد به استاد صبا.به خاطر خدا یه کمی مطالعه صوتی نوشتاری داشته باشید.تا بدانید صبا کی دود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

گزارشی از سخنرانی آروین صداقت کیش در سمینار «موسیقی و امر دراماتیک» (IV)

صداقت‌کیش ادامه داد: در امر دراماتیک اما این گونه نیست و درون و بیرون با هم یکی می‌شوند. اگر اجازه دهید مثالی در مورد امر هنری بزنم. کسانی که تئاتر بازی می‌کنند رابطه‌شان با متن نمایشی درونی است. یعنی نمی‌توانیم این رابطه را به درونی و بیرونی تقسیم کنیم و بگوییم این شخصیت واقعا وجود دارد و آن شخصیت فقط روی صحنه وجود دارد، همه‌شان وجود دارند. بنابراین این نظام باید با یکدیگر یکی و ادغام شده باشد. اگر به موضوع دادن پول به فروشنده به عنوان یک کنش برگردم، نمی‌توانیم بگوییم الان بیرون این نظام ارتباطی هستیم و نظام داخلی آن با نظام بیرونی‌اش متفاوت است. اگر کسی هم از بیرون به این رویداد نگاه کند فقط در حال نگاه کردن به یک کنش است و مانند موضوع داستان نیست که نتواند داخل آن شود، او هم می‌تواند وارد این کنش شود و مرزی ندارد.

شهرام صارمی از مدیریت اجرایی جشنواره موسیقی فجر استعفا کرد

در پی استعفای اعتراض آمیز علی ترابی، شهرام صارمی مدیر اجرایی سی و پنجمین جشنواره موسیقی فجر، یک روز پس انتصاب مدیر جدید دفتر موسیقی وزارت ارشاد با انتشار نامه‌ای سرگشاده از سمت خود استعفا کرد.

از روزهای گذشته…

عرصه آثار موسیقی کلاسیک

علاقمندان رشته موسیقی می توانند از این پس، از طریق ایمیلhtalk.note@gmail.com سفارش های خود را در زمینه نت آهنگسازان موسیقی کلاسیک (پیش از قرن ۲۱) پست کرده و از طریق پیک دریافت کنند.
متبسم: من فرزند گروه های پیشین هستم!

متبسم: من فرزند گروه های پیشین هستم!

اگر بخواهیم مقایسه ای بین گروه دستان و گروه های موجود در ایران داشته باشیم قطعا باید از نظر تفکر آهنگسازی و تاثیر آهنگساز این موضوع را بررسی کنیم. در همین راستا می توان دستان را با ارکستر سازهای ملی به سرپرستی فرامرز پایور مقایسه کرد و البته اینکه من جنس کارهای حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان را می پسندم و باید بگوییم که دستان فرزند این گروه ها است که در یک روند طولانی و با یک آنسامل کوچک تر حرکت کرده است؛ حال ممکن است از نظر صدادهی قابل مقایسه با یک گروه ۱۰ نفره نباشد اما از نظر تفکر آهنگسازی این گونه است.
جلیل شهناز و چهارمضراب (VI)

جلیل شهناز و چهارمضراب (VI)

در میان چهارمضراب‌هایی که در این بررسی به شکل دقیق‌تر به آن‌ها پرداخته شده چهارمضراب چهارگاه دو بیش از بقیه خصوصیات قدیمی‌تر این نوع قطعه را با خود دارد. الگوی قدیمی و ساده‌ی پایه (شکل ۵) که به وضوح از همان ابتدای قطعه خود را نشان می‌دهد، تقسیم ملودی میان فاصله‌ی تکرار پایه‌ها، قرار گرفتن تمام ملودی بر الگوی وزنی-مضرابی پایه، تقید بیشتر به حرکت فواصل دستگاه، ویژگی‌های این چهار مضراب‌ است.
آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (IX)

آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (IX)

دوم آن که استفاده از نگارش و اجرای از روی آن، برای به خاطر آوردنِ خطوط کلی آثار موسیقی ایرانی است. چنانچه کارگان (رپرتوار) موسیقی ایرانی را منحصر به ردیف خاصی ندانیم و کلیه چهار مضرابها، پیش درآمدها، تصانیف، رِنگها و سایر قطعات معتبر ساخته شده توسط اساتید مسلم موسیقی ایرانی را همراه با ردیف، جزو کارگان موسیقی ایرانی بدانیم، متوجه خواهیم شد که حجم بسیار بالایی از گوشه و قطعه را در اختیار داریم و هیچ کس نمی تواند این حجم مطلب موسیقیایی پیچیده را کامل و بدون نقص از بر داشته باشد. راه حل سریع و آسانِ به خاطر آوردن قسمتهای مختلف کارگان، استفاده از نتِ نگارش یافته آن مطالب است که مسلما نگارش دقیق تر و کامل تر، کارآمدتر هم هست. لازم به ذکر است که در این مورد میتوان از اجرای مواد کارگان، موجود بر روی حاملهای صوتی، هم استفاده کرد.
سیمون راتل، رهبر فعلی ارکستر فیلارمونیک برلین (I)

سیمون راتل، رهبر فعلی ارکستر فیلارمونیک برلین (I)

سیمون راتل ( (Simon Rattle متولد لیورپول، تحصیلات خود را در Liverpool College آغاز کرد. او پیانو و ویولون را آموخت ولی اولین کار او با نواختن آلات ضربی در ارکستر آغاز شد. در سال ۱۹۷۱ واردRoyal Academy of Music لندن شد. از جمله استادان مشهور او می توان از John Carewe نام برد. در سال ۱۹۷۴ فارغ التحصیل شد و در همان سال برنده جایزه مسابقه رهبری ارکستر John Player شد.
گزارشی از یک کنسرت چهارساعته (II)

گزارشی از یک کنسرت چهارساعته (II)

موسیقی قرن پانزده ایران در مرزهای کنونی ایران قابل دسترس نیست اما در ترکیه‌ی کنونی می‌توان آثاری را که منسوب است به بزرگترین آهنگساز-نوازنده و نظریه‌پرداز موسیقیِ ایرانی (عبدالقادر مراغه‌ای) یافت. حکایت این پراکنده‌شدن‌ها تا دوره‌ی صفویه، تاریخ ایران را همراهی می‌کند: صفویان در ابتدا هنر را راندند، سپس همانند دوره‌ی چیرگی کلیسا در اروپا، در خدمت دین‌اش گرفتند و سر آخر خیلی دیر شاید از آن لذت هنری بردند؛ پس ما ایرانی‌ها همچنان برای یافتن شعر آن دوره‌مان ناچاریم سری به هندوستان و برای شنیدن موسیقی‌اش ناگزیریم سری دوباره به موسیقی‌دانان ایرانی رانده‌شده یا برده شده از ایران از- به دربار عثمانی بزنیم.
ژان میشل ژار و کنسرتهای نمایشی

ژان میشل ژار و کنسرتهای نمایشی

در سال ۷۸ دومین آلبوم ژار یعنی Equinoxe آماده شد و در ۳۵ کشور با استقبال فوق العاده روبرو شد. ژار در این سال با بازیگر بریتانیایی، شارلوت رامپلینگ (Charlotte Rampling) ازدواج کرد و با استفاده از موسیقی “Equinoxe” در فیلمی با بازی او و ساخته پیتر فلیشمان (Peter Fleischman) به نام بیماری هامبورگ (The Illness Of Hamburg) موافقت کرد.
مشاهدات موسیقی شناس آلمانی از موسیقی ایران (I)

مشاهدات موسیقی شناس آلمانی از موسیقی ایران (I)

این مقاله توسط سعدی حسنی، مورخ و موسیقی شناس ایرانی پیش از انقلاب ترجمه شد و پس از سالها، نخستین بار در شماره سوم مجله موسیقایی مقام در سال هفتاد و هفت انتشار یافته و امروز در این سایت بازنشر می شود.
عدم تشخیص صدای استراد توسط سولیست ها!

عدم تشخیص صدای استراد توسط سولیست ها!

گفته می شود که ویولن استرادیواریوس یکی از خوش صدا ترین سازهایی است که تا کنون ساخته شده است. ویولنیست های درجه اول، میلیون ها پوند داده اند تا بتوانند این ویولن سیصد ساله را در دست بگیرند.
سرمالکولم آرنولد CBE آهنگساز برجسته انگلیسی درگذشت

سرمالکولم آرنولد CBE آهنگساز برجسته انگلیسی درگذشت

مالکولم آرنولد (۲۰۰۶-۱۹۲۱) یکی ازچهره های بزرگ موسیقی قرن بیستم با مجموعه ای قابل ملاحظه از آثار برجسته و ماندگار می باشد. این آثار شامل نه سمفونی هفت باله دو اپرا یک کار موزیکال بیشتر از پنجاه کنسرتو دو کوارتت زهی و غیره می باشد.