صبا، رپرتوار موسیقی (I)

حسین دهلوی
حسین دهلوی
در موسیقی ایرانی بسیاری از آهنگسازان معاصر در سوابق هنری خود سعی کرده‌اند برخی قطعات گذشته را بازسازی نمایند تا ضمن کمک در حفظ و ماندگاری آهنگ، به نوعی آن را با حالتی جدید که مطلوب سلیقه معاصر باشد، اجرا کنند. از جمله آهنگسازانی که آثارش توسط آهنگسازان معاصر به کرات بازسازی شده، ابوالحسن صبا می‌باشد.

آثار ابوالحسن صبا از نظر کیفیت و کمیت آهنگسازی بعد از فرامرز پایور، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان، بزرگترین رپرتوار موسیقی ایرانی (به انتشار رسیده) محسوب می‌شود. البته به این موضوع هم باید توجه کرد که برخی قطعات به نام صبا در موسیقی ایرانی ثبت شده که به نوعی بازسازی آهنگ‌های محلی ایران است یعنی این قطعات برپایه یک ملودی محلی ساخته شده و بیشتر تحت تاثیر سفرهای صبا به استان‌های شمالی کشور برای تعلیم و تربیت هنرجویان موسیقی و تحقیق در زمینه موسیقی نواحی شمالی صورت گرفته است. برای مثال می‌توان به قطعات زرد ملیجه، رنگ قاسم‌آبادی و دیلمان اشاره کرد.

استعداد و خلاقیت صبا در خلق آثار موسیقی فوق‌العاده بود، به گونه‌ای که وی از کوچک‌ترین اتفاقات پیرامون خود برای خلق یک ملودی استفاده می‌کرد.

نکته قابل‌توجه در رابطه با آهنگسازی صبا، چهارمضراب‌های وی است. این چهارمضراب‌ها اغلب برای ویولن که ساز تخصصی او بود، ساخته شده و به نوعی تمرین برای هنرجویان رشته ویولن است. بعدها این قطعات توسط نوازندگان سازهای دیگر ایرانی اجرا شد که به تدریج چهارمضراب‌های صبا جزو رپرتوار اصلی و آموزشی موسیقی ایرانی درآمد.

اگر بخواهیم بازسازی آثار صبا را توسط آهنگسازان بررسی کنیم، باید قطعاتی از صبا که خود به صورت سلو اجرا کرده و بعد با ارکستر (اعم از ایرانی و کلاسیک غربی) بازسازی شده را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم. البته باید گفت آثاری را که در ذیل مورد بررسی قرار می‌دهیم تمامی آثار بازسازی شده صبا نیست بلکه آن دسته از آثاری است که در دسترس مردم بوده و دارای شهرت کافی می‌باشند. از جمله آهنگسازانی که برخی قطعات صبا را بازسازی نموده‌اند، می‌توان به حسین دهلوی، فرامرز پایور، حسین ناصحی، حسین علیزاده، پرویز مشکاتیان و جلیل عندلیبی اشاره کرد و نوازندگانی که به بازنوازی آثار صبا پرداخته‌اند، عبارتند از حسین عمومی، رحمت‌الله بدیعی، مسعود شعاری، جمشید عندلیبی، رامین جزایری و…

حسین دهلوی، آهنگساز و مدرس موسیقی بعد از مرگ صبا، رهبری ارکستر شماره یک رادیو (ارکستر صبا) را به‌عهده گرفت و پس از تغییر بنیادی در نوازندگان و سازهای ارکستر، آثار فراوانی را در زمینه موسیقی ارکستری ایران اجرا کرد.

از آثاری که دهلوی به صورت بازسازی شده تنظیم و اجرا کرده، برخی قطعات صبا است. دوضربی بیات ترک، به‌یاد گذشته و به زندان از جمله این آثار می‌باشند. ضمنا دهلوی قطعه سبکبال را نیز تحت تاثیر ملودی‌ها و آثار صبا ساخته و به قول خود او “سبکبال براساس تاثیری بوده که من از صبا و آهنگ‌های او گرفته‌ام.”

audio file دوضربی بیات ترک : قطعه‌ای است برای ویولن در چپ کوک یعنی بیات ترک «فا» و جزو قطعاتی است که بیشتر حالت اتود دارد و اجرای آن به‌طور دقیق مشکل است. دوضربی ترک توسط حسین دهلوی برای ارکستر مجلسی که ترکیبی است از سازهای ارکستر سمفونیک و سازهای ملی ایرانی، تنظیم و اجرا شده است. در شروع قطعه‌سازهای باس‌زهی (ویولنسل و کنترباس) به همراه سازهای مضرابی ایرانی بر روی نت‌ایست بیات ترک (سل) پایه اصلی قطعه را اجرا کرده و زمینه را برای ملودی اصلی دوضربی فراهم می‌کنند که با سازهای زهی (ویولن و آلتو) نواخته شود. در سراسر آهنگ سازیهای مضرابی ضمن نواختن برخی ملودی‌های اصلی با تکیه بر سرضرب‌های میزان‌‌ها فرم دوضربی و مارش‌گونه قطعه را به خوبی فضاسازی می‌کنند.

نکته قابل‌توجهی که در اجرای این قطعه باید به آن اشاره کرد این است که ارکسترال کردن گام بیات ترک باتوجه به تشابهی که با گام ماهور دارد، کاری است که حسین دهلوی به خوبی از عهده آن برآمده، به نحوی که در سراسر اجرای قطعه حتی در گوشه شکسته که کاملاً با شکسته ماهور مشترک است، شنونده احساس نمی‌کند قطعه در ماهور اجرا شده و فقط نت محسوس آن بیات ترک است.

audio file به یاد گذشته : این قطعه را صبا دردشتی و در اواخر عمر و پس از ساختن ردیف خود به یاد زمان‌های گذشته‌اش و ایامی که تمام وقت خود را صرف خلق موسیقی می‌کرده، نگاشته است. این قطعه نیز توسط حسین دهلوی با ارکستر مجلسی خود(ارکستر صبا) تنظیم و اجرا شده.

ارکستراسیون این قطعه همانند دوضربی ترک است با این تفاوت که نقش سازهای مضرابی در به‌یاد گذشته بیشتر همراهی کننده است و اجرای ملودی اصلی به‌عهده ارکستر زهی و سازهای بادی است که به نحو بسیار مطلوبی خصوصا در اواخر آهنگ جملات را به صورت سوال و جواب اجرا می‌کنند. گویی استادی با شاگرد خود مشغول تمرین مشق موسیقی است.

تهران امروز

12 دیدگاه

  • babak
    ارسال شده در دی ۱۰, ۱۳۸۵ در ۱۱:۰۵ ب.ظ

    aliye kamran jan man babakam fekr konam yadet biayad doste saleh va hsahram az inke in sit be in shekl ra oftade va ghean khoshhalam daset dard nakone omidvaram salamat va khob bashi man koli aZ shagerdam har roz sito mibinan

  • bardia
    ارسال شده در دی ۱۱, ۱۳۸۵ در ۷:۱۳ ب.ظ

    نوشته جالبی بود .
    مرسی.

  • ارسال شده در دی ۱۱, ۱۳۸۵ در ۱۱:۵۰ ب.ظ

    با ظهور صبا در موسیقی ایران اولین نشانه های انحراف در موسیقی ایران دیده شد.

  • حامی
    ارسال شده در دی ۱۲, ۱۳۸۵ در ۸:۲۰ ق.ظ

    یکمی بیشتر در مورد انحراف صبا صحبت کن تا اگه بشه باخ بشه پدر موسیقی ایرانی…خوشحال میشو توضیح بدی.

  • ارسال شده در بهمن ۳, ۱۳۸۵ در ۲:۵۹ ب.ظ

    صبا یعنی=ویولن ناکوک . سه تار اصیل .ملودی فریبنده .سنتور مزخرف. و انحراف یعنی ایجاد پوچی در موسیقی ایرانی.

  • ارسال شده در بهمن ۳, ۱۳۸۵ در ۳:۳۲ ب.ظ

    اگر بازم سوالی داری برام sendکن (چون دیگه این طرف ها نمیام.) [email protected]

  • من
    ارسال شده در آبان ۲, ۱۳۸۶ در ۱۱:۲۵ ق.ظ

    جناب the end شما از چه نوع موسیقی خوشت میاد ؟ کار کیا رو دوس داری ؟

  • علي
    ارسال شده در آذر ۱۶, ۱۳۸۸ در ۱۲:۰۵ ق.ظ

    بیات ترک چپ کوک سل هست نه فا درسته؟

  • مریم
    ارسال شده در مرداد ۲۶, ۱۳۹۱ در ۱۰:۳۸ ق.ظ

    سلام
    کاش میشد قطعه به یاد گذشته برای دانلود بزارین خیلی سعی کردم که دانلودش پیدا کنم نشد.

  • سروش
    ارسال شده در مرداد ۱۹, ۱۳۹۲ در ۱:۲۸ ب.ظ

    قابل توجه آقای علی نجفی ملکی که در مورد آثار استاد صبا نظر نوشتید و آثار استاد صبا را بعد از علیزاده و مشکاتیان و پایوربحساب آوردید.
    از لحاظ کمیت که به نظر من چندان اهمیت نداره ولی واقعا شرم آوره که آثار استاد بزرگ موسیقی ایرانی، صبا را از لحاظ کیفیت بعد از علیزاده و مشکاتیان و پایور بزرگترین رپرتوار موسیقی ایرانی بحساب آوردید

  • سروش
    ارسال شده در مرداد ۱۹, ۱۳۹۲ در ۱:۳۵ ب.ظ

    آقای the endشما میدونی انحراف چیه هر کس قدمی بزرگ برداشت وتحول ایجاد کرد و کار نو انجام داد انحراف ایجاد کرده!!!!
    اگه صبا در موسیقی ایران وجود نداشت موسیقی ایران چقدر عقب تر بود؟
    این حرفتون یا مغرضانست یا از روی نادانی و عدم درک درست از معنای هنره (که مهمترین ویژگیش نو آوری وخلاقیته )

  • محسن
    ارسال شده در آذر ۱۹, ۱۳۹۵ در ۴:۵۵ ق.ظ

    مسخره صحبت نکنید .مشکاتیان اگر شجریان نبود تو خو د مشهد هم معروف نمیشد و حتی در حد لطفی و علیزاده نیست چه برسد به استاد صبا.به خاطر خدا یه کمی مطالعه صوتی نوشتاری داشته باشید.تا بدانید صبا کی دود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر آلبوم «تصنیف‌های عارف قزوینی»

اجرایِ مقبولِ همه‌ی تصنیف‌های عارف در یک مجموعه، درباره‌ی شخصیت او و تصنیف‌سازی‌اش و در مورد تصنیفِ قاجاری به طور عام، فرصتِ تأملی دیگر می‌دهد. ازاین رو هر چند تصریح شده که هدف، گردآوریِ نمونه‌ای آرشیوی یا آموزشی نبوده اما می‌توان چنین کارکردی نیز برای این مجموعه قائل شد وگرنه با تمام تلاشی که در شنیدنی‌شدنِ اجرای همه‌ی بندهای تصانیف شده، هنوز شنیدن سیزده دقیقه تکرارِ تضرعِ عارف برای ماندنِ مورگان شوستر در ایران، در مقامِ یک اثر موسیقی چندان توجیهی ندارد*.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XXIII)

مقارن با این تحولات نوار کاست به عنوان یک وسیله ارتباط جمعی جدید و مستقل از تشکیلات دولتی در ایران رایج شد. دو گروه شیدا و عارف نیز خود نوارهای موسیقی خودشان را با کیفیت بسیار خوب به بازار عرضه کردند. گروه های شیدا و عارف همگام با انقلاب کنسرت هایی با مایه های سیاسی و اجتماعی ترتیب دادند که با استقبال مردم به خصوص گروه های دانشجویی روبرو شد. در این میان کنسرت های گروه شیدا با آهنگ های محمد رضا لطفی (بشارت و سپیده) و پرویز مشکاتیان (ایرانی) همراه با اشعار هوشنگ ابتهاج (ه. ا. سایه) و آواز محمد رضا شجریان، خاطره درویش خان، ملک الشعرا بهار و حسین طاهرزاده را زنده می کرد.

از روزهای گذشته…

نی و قابلیت های آن (VIII)

نی و قابلیت های آن (VIII)

در قسمت های قبل به معرفی مختصر نی و تاریخچۀ آن و معرفی ساز های همخانوادۀ نی در موسیقی بومی و محلی مناطق مختلف ایران پرداختیم. در این قسمت به معرفی انواع نی و تفاوت ها و شباهت های آنها می پردازیم.
جنیس جاپلین

جنیس جاپلین

جنیس جاپلین در یکی از مشهورترین ترانه های خود، Piece of My Heart میگوید:”یک زن هم میتواند خشن باشد، این را به تو ثابت میکنم، عزیز من” و او این بیت از ترانه اش را در زندگی واقعی خود به اثبات رساند. او با قوانین مردانه زندگی میکرد و در کار موسیقی و زندگی شخصی، پایبند اصول زنانه نبود. به همین دلیل توانست به زوایایی از زندگی و اجتماع دست یابد که عده بسیار اندکی از زنان سفیدپوست فقط جرات فکر کردن به آن را داشتند.
بداهه نواز خوب باشیم (I)

بداهه نواز خوب باشیم (I)

بداهه نوازی از طبیعی ترین روشهای ساخت موسیقی است که سالها پیش از آنکه روشهای چاپ و انتشار نت موسیقی – بصورت دستی یا ماشینی – گسترش پیدا کند، توسط نوازندگان سازهای مختلف موسیقی بکار برده می شد. اینگونه از نوازندگان – یا موسیقیدانان – در جوامع خود عمومآ افرادی خلاق و با استعداد تلقی می شدند.
فراگیری موسیقی کودکان

فراگیری موسیقی کودکان

بدون تردید همه ما انسانها به موسیقی علاقه داریم و توانایی یادگیری آواز خوانی و حتی نواختن ساز را کم و بیش دارا هستیم. بخصوص هنگام نوجوانی این علاقه فطری برای یادگیری بیشتر در درون ما جلوه میکند.
دیواری به نام شورای شعر (I)

دیواری به نام شورای شعر (I)

اخیراً دفتر شورای شعر وزارت ارشاد، قانونی را به اجرا گذاشته که طی آن آهنگساز «حق ندارد» شخصاً جهت اخذ مجوز شعرهایی که روی آنها آهنگسازی کرده، به این اداره محترم مراجعه کند. بلکه باید یک شرکت خصوصی یا دولتی که مجوز نشر آثار صوتی و تصویری دارد، به این امر خیلی (خیلی!) خطیر مبادرت ورزد. همین امر باعث می شود که شما به عنوان یک آهنگساز با کلی مانع در پیش پایتان و البته کلی سوال در ذهنتان مواجه شوید.
رونمایی و اجرای آلبوم «به زمین و آفتاب» اثر محمد سعید شریفیان

رونمایی و اجرای آلبوم «به زمین و آفتاب» اثر محمد سعید شریفیان

آثار مجلسی جدید محمد سعید شریفیان در مجموعه ای با عنوان «به زمین و آفتاب» طی مراسمی با حضور تعدادی از هنرمندان و اساتید موسیقی به همراه اجرای زنده برخی از آثار این مجموعه با همراهی پیانو: بهنام ابولقاسم و کوارتت زهی «شهرزاد» در خانه هنرمندان در تاریخ سه شنبه ۹۲/۷/۱۶ ساعت ۱۸ رونمایی و اجرا میشود.
قطعاتی برای آموزش موسیقی

قطعاتی برای آموزش موسیقی

پنج سال پیش مقاله ای نوشتم در ارتباط با این موضوع که در سایت گفتگوی هارمونیک منتشر شد. به طور خیلی خلاصه می توانم بگویم که هدف از نوشتن آن مقاله که مقاله حاضر نیز در ادامه آن است آموزش نکاتی در موسیقی از طریق قطعاتی بود که به همین منظور ساخته بودم. پس از چند سال فرصت، انگیزه دوباره ای به وجود آمد برای پی گرفتن دوباره این جریان که قرار بود به نوشتن کتابی با همین محتوا ختم شود و به نوعی این مقاله مقدمه ای بر مجموعه مقالاتی است که در نهایت –در صورت مثبت بودن شرایط- به صورت کتاب منتشر خواهند شد.
کارت صلاحیت تدریس موسیقی و معضلات و مشکلات آن

کارت صلاحیت تدریس موسیقی و معضلات و مشکلات آن

در فرودین سال جاری آزمونی برگزار شد تحت عنوان “آزمون متقاضیان اخذ کارت صلاحیت تدریس و تاسیس آموزشگاه هنری” که با شکایت و عدم رضایت بسیاری از شرکت کنندگان روبرو بود. پیش از پرداختن به شرایط و ویژگی های این آزمون، نگاهی به روند صدور کارت صلاحیت تدریس در سالهای گذشته میندازیم. برای فعالیت در آموزشگاه های رسمی موسیقی افرادی که سوابق آکادمیک موسیقی نداشته اند، میبایست از طریق آموزشگاه برای شرکت در آزمون عملی به دفتر آموزش و توسعه فعالیتهای هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طی یک نامه کتبی معرفی میشدند.
“قمر” در عقرب (II)

“قمر” در عقرب (II)

امروزه با شاید و احتمال نتیجه گیری کردن برای پژوهشگران این حوزه، به عادتی بدل شده است و صدها سوال در خصوص زندگی و کار هنرمندان گذشته، وجود و عدم برخی گوشه ها در ردیف موسیقی، رمز و رازهای فنی سازندگان سازها در گذشته و ده ها موضوع دیگر، بدون جواب قطعی باقی مانده اند. با ملحوظ نظر قرار دادن این واقعیت تلخ، مقایسه قمر و پیاف (همچون مقایسه تهران و پاریس!)، قیاس مع الفارق است اما صرفاً مقابله (و نه مقایسه) این دو، این نتیجه را می دهد که علارغم نبود اسناد و مدارک کافی در خصوص قمر (هم بدلیل عدم دسترسی به تکنولوزی های مدرن در آن روزگار در ایران و هم بدلایل اجتماعی و فرهنگی مزبور)،‌ ابعاد دراماتیک زندگی قمر،‌ اگر بیش از پیاف نباشد کمتر از آن نیست:
ادوارد الگار، آهنگساز انگلیسی (XVII)

ادوارد الگار، آهنگساز انگلیسی (XVII)

این اثر تم های مشترکی با “حواریون” دارد اما نباید “سلطنت” را به عنوان قسمتی از حواریون در نظر بگیریم چرا که خود این اثر به تنهایی نیز دارای ارزش های بسیار زیادی می باشد. دوست الگار، فرانک شوستر، روزی به آقای آدریان بولت می گوید که: «در مقایسه با “سلطنت”، کاری همچون”رویای جرونتیوس” یک اثر آماتور به حساب می آید!».