موسیقی سمفونیک ایرانی (قسمت پنجم)

علی نقی وزیری
علی نقی وزیری
مرحوم وزیری و شاگرد خلف او مرحوم روح الله خالقی، از قضا راه دوم را برگزیدند و این چنین خواستند که موسیقی آن زمان ایران را بر پایه های «قوانین زیبایی شناختی» و «مبانی نظری موسیقی» غربی بنا کنند و احیاناً مشابهت هایی را در این راه بیابند.

به عنوان نمونه وزیری همیشه به شاگردان خود می گفت که معمولاً ماهور را در مایه دوماژور و راست پنجگاه را در مایه ی فاماژور می نوازند… یا گام همایون بی شباهت به گام مینور نیست.

مثلاً اگر گام ماهور را از درجه ی پنجم آن شروع کنیم با اندکی تفاوت همان همایون است… یا چون در هر گام لازم است که فاصله ی تونیک از پنجم نمایان درست باشد، پس اگر گام افشاری را از نت شاهد(مثلاً در گام لا، سی کرن) می نوشتیم، فاصله ی آن با درجه ی پنجم(فا) ، پنجم کم درست می شد و این از نظر علم هارمونی هنگام تشکیل آکوردها اشکال دارد…

وزیری موسیقی ایرانی را هم بسان موسیقی غربی بر اساس گام می پنداشت و سپس فونکسیون هر یک از درجات گام های ماژور و مینور را به درجات مقام های موسیقی ایرانی تعمیم داده بود.هر چند که اکنون برای ما واضح است که اصولاً نقش درجات گام های مینور و ماژور نسبت به هم و نسبت به نت تونال با مدها و مقام های ایرانی از یکسانی برخوردار نیست و از این رو مفهومی که از دو ملودی یکی در ماژور و دیگری در ماهور مستفاد می شود یکی نیست. هم چنین در موسیقی های غیر اروپایی عناصر دیگری از جمله تسلسل فواصل، تعدد درجات، احساس مدال، سکوت ها ، آکسان گذاری ها ، نت های زینت و … در تشکیل مقام های مختلف تأثیر گذارند.

در نگاه وی ، چون گام های غربی دارای تونیک ، نمایان و زیرنمایان هستند، لاجرم مقام های موسیقی ایرانی نیز نباید ساختاری جز این داشته باشد.

از این گذشته ، گویا مکتب استاد وزیری از این مسأله بی خبر بود که از اواخر قرن نوزدهم گام های دیگری به جز ماژور و مینور در موسیقی غربی مورد استفاده ی آهنگسازان آوانگارد دوره ی خود قرار گرفته بود. از این دست ابتکارات را می توان در «گام تمام پرده ای» ای که کلود دبوسی با هفت درجه ی مساوی به کارگرفته بود و با «گام انتقال محدود» با ۹ درجه ی نامساوی(دارای چهار پرده و نیم پرده ی متناوب) که از کارهای اولیویه مسیان آهنگساز و موسیقی شناس فرانسوی محسوب می شود، ملاحظه نمود. از سویی برخلاف دیدگاه استاد وزیری، گام هایی چون «گام مجار» و یا گام هارمونیک که مورد علاقه ی فرانسیس لیست ، بلا بارتوک و موریس راول بود را نمی توان در دستگاه ماهور اجرا نمود.

از سویی دیگر مکتب وزیری ظاهراً تمام توجّه خود را به بررسی گام های دوگانه ی ماژور و مینور معطوف کرده و از وجود مدهای کلیسایی دوران باروک(ائولین، لیدین، فریژین و…) که در آن هر نت غیرتنال درگام (یعنیII، III، VI، VII) می تواند نتی تنال به شمار رود و هم چنین وجود یک چنین هم بستگی هایی با موسیقی یونان و حتی مبانی نظری موسیقی فارابی، غافل بود. هم چنین از آن جایی که درجه ی «نمایان» برای ایشان از اهمیت خاصی برخوردار بود، به دلیل این که در «شور» درجه ی چهارم اهمیت بیشتری یافته است، این مورد را مستثنی کرده و «دومینانت حقیقی» را در شور، درجه ی چهارم دانسته اند! به عبارتی، در شور، درجه ی چهارم به جای درجه ی پنجم نمایان حقیقی است و در اتصال آکوردها نیز برای انجام کادانس کامل، به جای تسلسل V→I ، تسلسل IV→I را تجویز نمودند!

استاد وزیری هنگام تدوین تئوری موسیقی ایرانی و هارمونیزه کردن آن به این نکته عنایت نداشتند حتی درگستره ی موسیقی غربی نیز تسلسل IV→I یا همان کادانس پلاگال به ندرت بدون حضور کادانس کامل (IV→I) منظور می شود و زمانی که تسلسل V→I برای خاتمه ی یک جمله در موسیقی ایرانی پذیرفته شد، تسلسل IV→Iنیز می تواند از لحاظ تثبیت تنالیته جمله را خاتمه دهد.

*. ۱٫ جالب این که برای سالیان متمادی بسیاری از آثار تامپره شده ی موسیقی ایرانی برای ارکستر در همین گام دو ماژور نوشته می شد و گویا ماهور، در بستر گام های دیگر، آن چنان که باید به محک تجربه گذاشته نشده است تا بتوان به چگونگی تمایز حالات درونی(introvent nuances) پی برد.
۲٫ dominant
۳٫ sub dominant

3 دیدگاه

  • كيانوش نوايي
    ارسال شده در بهمن ۲۴, ۱۳۸۶ در ۴:۵۶ ب.ظ

    سلام، تا وقتی که موسیقی کلاسیک به عنوان هدف در نظر گرفته نشود، هیچ گاه این موسیقی ملی رشد و پیشرفت نخواهد کرد.

  • hamid
    ارسال شده در تیر ۲۱, ۱۳۸۷ در ۵:۱۱ ب.ظ

    عالی بود

    واقعا لطف کردید خیلی خیلی به دردم خورد

  • Anahita
    ارسال شده در بهمن ۳۰, ۱۳۸۷ در ۷:۳۴ ق.ظ

    سلام مطالب فوق جالب بود

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (VII)

نخچیرگان به مجموع الحان سی گانه ی باربد شامل می شد. باربد آفریننده ترانه های نوروزی نیز به شمار می رود. از این ترانه ها می توان به فرخ روز، سروستان، ارغنون، لبینا اشاره کرد. آثار باربد را موسیقیدانان قرون بعدی چون شعبه، جنس، آوازه، و شاخه های مهم مقام ها توضیح و توصیف کرده اند، عبدالقادر مراغه ای در مقاصد الالحان ماهیت تاریخی و موسیقی لحن و آثار باربد را خاطرنشان نموده و آن را زمینه دوره اول تشکیل مقام ها شمرده است.

گزارشی از سخنرانی آروین صداقت کیش در سمینار «موسیقی و امر دراماتیک» (IV)

صداقت‌کیش ادامه داد: در امر دراماتیک اما این گونه نیست و درون و بیرون با هم یکی می‌شوند. اگر اجازه دهید مثالی در مورد امر هنری بزنم. کسانی که تئاتر بازی می‌کنند رابطه‌شان با متن نمایشی درونی است. یعنی نمی‌توانیم این رابطه را به درونی و بیرونی تقسیم کنیم و بگوییم این شخصیت واقعا وجود دارد و آن شخصیت فقط روی صحنه وجود دارد، همه‌شان وجود دارند. بنابراین این نظام باید با یکدیگر یکی و ادغام شده باشد. اگر به موضوع دادن پول به فروشنده به عنوان یک کنش برگردم، نمی‌توانیم بگوییم الان بیرون این نظام ارتباطی هستیم و نظام داخلی آن با نظام بیرونی‌اش متفاوت است. اگر کسی هم از بیرون به این رویداد نگاه کند فقط در حال نگاه کردن به یک کنش است و مانند موضوع داستان نیست که نتواند داخل آن شود، او هم می‌تواند وارد این کنش شود و مرزی ندارد.

از روزهای گذشته…

Sonny Boy اسطوره سازدهنی بلوز (I)

Sonny Boy اسطوره سازدهنی بلوز (I)

اگر در تاریخ سازدهنی بلوز (Blues Harp) دو نوازنده مطلقا غیر قابل تقلید وجود داشته باشند قطعا یکی از آنها Sonny Boy Williamson II است (و دیگری هم Sonny Terry ). سانی بوی ویلیامسونII، بی شک یکی از تاثیر گذارترین و بزرگترین نوازندگان Diatonic Harmonica (ساز دهنی دیاتونیک) در تاریخ موسیقی بلوز واز قله های دست نیافتنی آن است. بی اغراق می توان او را از واپسین اسطوره های بلوز و حتی فراتر از هویت اسطوره ای، از نمادهای بلوز دانست.
امینی: وفادار حدود ۴۰۰ اثر دارد

امینی: وفادار حدود ۴۰۰ اثر دارد

نوشته که پیش رو دارید گفتگویی است با علیرضا امینی، نوازنده، ترانه سرا و مدیر ارکستر نیایش که قرار است در کنسرت «بگو کجایی» که قرار است ۹ شهریور ماه سال جاری در برج میلاد به روی صحنه برود؛ این گفتگو در برنامه نیستان در شبکه فرهنگ انجام شده است.
از مجله موسیقی تا ماهنامه رودکی (V)

از مجله موسیقی تا ماهنامه رودکی (V)

اتخاذ شیوه‌هائی از این دست سخت‌ مؤثر افتاد و رودکی بزودی به عنوان نشریه‌ای فرهنگی-که توجهی ویژه به مسائل و رویدادهای موسیقی دارد-از اعتباری برخوردار شد که بسیاری از نشریه‌های‌ مشابه در طی سال‌ها بدان دست نیافته بودند.
مهدی قاسمی: کر آماتور به معنی کر ضعیف نیست

مهدی قاسمی: کر آماتور به معنی کر ضعیف نیست

با سلام، ممنونم که این وقت را در اختیار من قرار دادید… مهدی قاسمی هستم، از ۱۳ ۱۴ سالگی موسیقی را با سه تار پیش آقای ذولفنون آغاز کردم و مدتی بعد ویولون کلاسیک را پیش مرحوم حشمت سنجری آغاز کردم و در اولین سری دانشجویان موسیقی در سال ۱۳۶۸ وارد دانشگاه شدم و ورودی اول بودم.
فلورنس فاستر جنکینز (I)

فلورنس فاستر جنکینز (I)

در پاییز سال ۱۹۴۴، اعلام شد که فلورنس فاستر جنکینز (Florence Foster Jenkins) قصد دارد آواز خود را در تالار ارزشمند و “مقدس” کارنگی هال (Carnegie Hall) نیویورک سر دهد. جهان موسیقی بلافاصله از هیجانی نادر پر شد. بلیطهای کنسرت تا چندین هفته متوالی پیش فروش شد و قیمت آنها تا ۲۰ دلار برای هر بلیط (در سال ۱۹۴۴!) افزایش یافت.
تروایس، گروه موسیقی موفق انگلیسی

تروایس، گروه موسیقی موفق انگلیسی

تراویس “Travis” یک گروه راک اهل گلاسکو، اسکاتلند متشکل از فران هیلی Fran Healy ، دوگی پین Dougie Payne، اندی دانلوپ Andy Dunlop و نیل پریمروز Neil Primrose است. این گروه از محبوب ترین گروههای موسیقی انگلستان است که در ادامه راه گروههای موفقی چون Coldplay و Keane تا کنون دو بار موفق به دریافت جایزه بهترین آلبوم سال Brit awards شده است.
شیراز در روز میزبانی از شریف لطفی

شیراز در روز میزبانی از شریف لطفی

سالیان سال است که شیراز چه در عرصه ی اجرا و چه در عرصه ی آموزش دانشگاهی و آموزشگاهی در زمره شهرهای موسیقی خیز است و نیاز به برگزاری برنامه های جدی آموزشی در کنار اهداف موسسات به اصطلاح فرهنگی که فقط به درآمد زایی می اندیشند به شدت احساس می شود. طبق اطلاع رسانی های روزهای گذشته کمتر از یک سال است که شرکت تعاونی نگین فارس به مدیر عاملی فریدون رحیمی در بخش آغازین اهداف بلند مدت با تاسیس آموزشگاه موسیقی نگین فارس در راستای توجه به نیاز جدی آموزش موسیقی به شروع فعالیت پرداخته است.
نگاهی به اپرای مولوی (VI)

نگاهی به اپرای مولوی (VI)

سبک خوانندگی خاص علیشاپور به حدی در این اپرا به زنده شدن نقش او کمک کرده که گویی تا به حال علیشاپور برای خواندن این نقش روی این سبک کار میکرده است! نوع بیان او، نوع تحریر ها و محبتی که در این صدا وجود دارد، سلطان العلما را با قدرت در ذهن مخاطبان حک کرده است.
وقتی همه خوابیم (II)

وقتی همه خوابیم (II)

رهبرانی که بصورت رهبر میهمان در سالهای اخیر سکان ارکستر را به دست گرفتند، نیمی بصورت تجربی رهبری ارکستر را فراگفته بودند (اگر قبول کنیم اصلا فراگیری ای در کار بوده!) این رهبران که حتی نمیتوان عنوان رهبر آماتور را هم برای آنها جایز دانست با اجرایی از آثار خود (که متاسفانه آثارشان هم از کیفیت مطلوبی بهرمند نبود) به هیچ وجه نمیتوانستند حتی برای ارتقا شناخت سبکهای موسیقی هم برای ارکستر مفید باشند. در این میان چند رهبر هم به ارکستر دعوت شدند که دارای توانایی رهبری ارکستر بودند ولی کمبود وقت فقط میتوانستند برای همان کنسرت مفید باشند.
گفتگویی با جولیان بریم (IV)

گفتگویی با جولیان بریم (IV)

متأسفانه من معلم خوبی نیستم. فقط گاهی اوقات دوره های آموزشی کوتاه مدت، برای کسانی که علاقه و اشتیاق خیلی زیادی دارند می گذارم که آن هم در مقاطعی برایم خسته کننده می شود و انرژی لازم برای خوب تدریس کردن را از دست می دهم. خب برای یک معلم، خیلی بد است که اینطور باشد. فکر می کنم وقتی که پیرتر شوم بیشتر به تدریس بپردازم.