- گفتگوی هارمونیک Harmony Talk - http://www.harmonytalk.com -

جنبه‌هایی از فرم مقدمه‌ بیداد پرویز مشکاتیان (VII)

تاکید غیرمنتظره‌ و شگفتی‌آور (۹) ریتمیک که در بخش انتهایی این گذر پدیدار می‌شود (نت فا با کشش چنگ) اگر در بستر مناسب دوگان‌های خط تار بررسی شود (نزدیک شدن فاصله‌ی دوگان‌ها را بنگرید) ضمن زیبایی خاصی که از برآورده نکردن انتظار ذهنی حاصل شده است (۱۰)، با یک تغییر ناگهانی کمک می‌کند تا راه برای فضای تاکیدی و مضرابی قسمت بعدی که تضادی جدی با بخش نخست دارد، آماده شود.

گذشته از این پیوند‌های محلی برقرار شده، که به‌ واسطه‌ی جایگاه نغمات در ساختار مقام، ریتم یا شباهت نقش‌مایه‌ها صورت می‌پذیرد، نباید نقش دوگان‌های آغازین را که پس از فرودهای گذرا و یا تثبیت‌ شده‌تر جملات این قسمت ظاهر می‌شوند، تنها به دلیل ساده بودن‌شان نادیده گرفت، آنها هم نقش برگشت ساختاری به عنوان پیوند میان انتهای جمله‌ی دوم و ابتدای جمله‌ی اول را ایفا می‌کنند.

بدین ترتیب بخش نخست، که مهم‌ترین مواد و مصالح موسیقایی قطعه در آن معرفی می‌شود، با افزایش سرعت دوگان‌ها در انتهای دومین اجرای جمله‌ی دوم از بخش اول و طی یک گذر هفت میزانی (میزان‌های ۱۹-۲۵)، جای خود را به یک الگوی سبک و سریع می‌دهد. اگر رفتار ملودیک آن الگو (شکل ۸) را -که استخوان‌بندی آن بی‌شباهت به برخی پایه‌های چهارمضراب نیست- به دقت بنگریم روشن می‌شود که ملودی‌های مشابه زیادی تحت عنوان بیداد در موسیقی ایرانی شنیده شده است.

شکل ۸- میزان‌های ۲۶ تا ۲۸٫

آنچه وجود این بخش جدید و تعویض ناگهانی فضای قطعه را جالب توجه می‌نماید، از دو سوی متفاوت؛ یکی حضور یک بخش فرمی سریع با جمله‌بندی کم پیچ و تاب‌تر (نسبت به بخش نخست) در ساختار قطعه‌ای آرام و سنگین است که عنوان مقدمه نیز بر خود دارد و به ویژه به اندازه‌ای طولانی هست که شخصیت متمایز خود را در متن قطعه تثبیت کند. این امری است که باعث می‌شود یکنواختی معمول در ساختار ریتمیک و حالت بخش‌های آغازگر در بیداد بشکند و تضادی میان دو قسمت همسایه از این جنبه‌ها پیش بیاید. و دومی که از دیدگاه مقاله‌ی حاضر شاید با اهمیت‌تر باشد ادامه‌ی همان روش قبلی در به کارگیری مواد تماتیک معرفی شده در آغاز قطعه است.

ابتدا پنهان و پوشیده (شکل ۹-الف خط بم‌تار) به طوری که شاید به سختی بتوان ارتباط آن را با بخش‌های قبلی و رفتار ملودیکی که ادامه‌ی چنین روندی می‌توانست به طور منطقی داشته باشد، دریافت.

پی نوشت

۹- این نوع تاکید را “Phenomenal Accentuation” می‌نامند.
۱۰- در (صداقت‌کیش ۱۳۸۸: ۶۴) کاملا شرح داده‌ام که اگر بخواهیم منطق ساده‌ و تکراری جملات را به کار بگیریم و مطابق انتظار رفتار کنیم ادامه‌ی چنین گذری به چه شکل در خواهد آمد.