موسیقی با کلام و تجربه‌ی تغییر (I)

به بهانه‌ی انتشار آلبوم آب، نان، آواز
اگر کمی به آثار موسیقی سال‌های اخیر گوش بسپاریم نوعی تعیین نشدگی در وضعیت فرم موسیقی ایرانی به چشم می‌خورد. پیش از این، رایج ‌ترین ساختار یک اجرای کامل، توالی گوشه‌ها و ضربی‌ها بود اما این وضعیت اکنون مدتی است که در حال تغییر است، تو گویی در دوره‌ی گذاری به سر می‌بریم. تاثیر این وضعیت بر فرم اجرا در «آب، نان، آواز» (اثر جدید علی قمصری) هم مانند دیگر آثار با کلام قبلی‌اش، به خوبی دیده می‌شود.

تک‌نوازی‌ و تک‌خوانی‌ها بر اساس گوشه‌های ردیف و به شکل غیر ضربی در بعضی آثار نقش کمتر و کمتری پیدا کرده و گرایش به آثار ضربی بیشتر شده است. آلبوم‌های موسیقی بیشتر به بسته‌های حاوی قطعات آهنگ‌سازی شده شبیه می‌شوند (در مورد موسیقی باکلام تصنیف)؛ این حرکتی است که یک سویش به آلبوم‌های موسیقی مردم‌پسند می‌رسد (تعدادی ترانه که در یک آلبوم پشت سر هم ردیف شده‌اند) و سوی دیگرش به طراحی قطعات مرتبط با هم و با سیری که در مهار آهنگ‌ساز بوده است.

در چنین شرایطی گوشه‌ها و آواز غیر ضربی به شکل‌هایی از جمله جذب شدن در یک قطعه‌ی آهنگ‌سازی شده یا قرار گرفتن در نقش ربط‌های کوتاهِ سازی میان قطعات، بازتولید شده یا اینکه نقش‌هایی معادل انبار الگوهای ملودیک یا ذخیره‌ی مقامی موسیقی را می‌پذیرند؛ محو می‌شوند و جز در روابط و نقش توالی صداها بازیابی‌شان ممکن نمی‌شود. به خلاف نگاه‌های بسیار سنت‌گرایانه به نظر نمی‌رسد لازم باشد نگران این تغییر باشیم.

در آلبوم اخیر علی قمصری و همایون شجریان، نیز چنین شرایطی حکمفرماست. آواز غیر ضربی حضور دارد -به شکل تک‌نوازی ساز و جواب آواز که نمونه‌ی استاندارد موسیقی ایرانی است- اما بر خلاف معمول در بیشتر جاها جذب پس‌زمینه‌ای از قطعات ضربی شده‌اند.

خواندن آواز یا تک‌نوازی غیر ضربی بر روی زمینه‌ی تکرار شونده‌ای از قطعه‌ی ضربی، پیش از این هم رواج داشته است. گونه‌هایی از آن بر چهارمضراب‌های میانه در برنامه‌ی گل‌ها و گونه‌های دیگری در ساختمان برخی تصنیف‌ها پیش از این دیده شده، که در آن نمونه‌ها به دلیل اینکه گوشه‌ها هنوز شخصیت مستقل خود را به عنوان ماده‌ی موسیقی اجرایی در میان قطعات ضربی داشتند، نمی‌توان آنها را حرکتی به سوی حذف استقلال گوشه‌ها تلقی کرد.

اما در آلبوم آب، نان، آواز –که البته تنها آلبوم از این دست نیست- می‌توان آواز غیر ضربی را در حال جذب در قطعات اطرافش مشاهده کرد. «مقدمه‌ی چهارگاه» و «تصنیف در عاشقی» به خوبی این وضعیت را به نمایش می‌گذارند، قطعه با مقدمه‌ی کوتاه سازی شروع می‌شود که به سادگی می‌توان فرض کرد ابتدای قطعه‌ی بعد است اما به جای آن می‌رسد به الگویی تکرار شونده -به عنوان بستر هم‌نوازی تار و آواز- که آن را هم می‌توان مرتبط با در عاشقی شنید.

این حدس‌ها وقتی تقویت می‌شود و دو قطعه‌ی اول را کاملا به هم متصل می‌کند که به یاد آوریم شعری که به آواز می‌خوانند همان است که در تصنیف می‌آید، نتیجه؛ مقدمه و تصنیف را کلام‌شان نیز به هم متصل کرده است. بنابراین آواز در قطعه جذب می‌شود.

این سرگردانی میان قطعات ضربی آهنگ‌سازی شده و قطعات آوازی -که با توجه به شباهت‌های ساختاری‌شان با ضربی‌های قبل و بعد از خودشان به سختی می‌توان باور کرد تمرین نشده یا حتا پیش‌ساخته نباشند- در آثاری که دست‌کم می‌خواهند از مدل استاندارد سنتی پیروی نکنند، دیده می‌شود و چیز تازه‌ای هم نیست. فقط بعضی از آلبوم‌ها در این مورد شدت بیشتری به خرج می‌دهند و به تمامی آوازی‌ها را حذف می‌کنند، یا راه حل‌های دیگری را برمی‌گزینند؛ مانند آب، نان، آواز که حل شدن آوازی‌ها در برخی از قطعات را برگزیده است.

2 دیدگاه

  • محمد
    ارسال شده در شهریور ۲۰, ۱۳۸۹ در ۹:۱۱ ب.ظ

    مفید بود اما کوتاه؛ کاش بیشتر می‌نگاشتید و بُعدهای دیگر این آلبوم نظیر ریتم‌های استفاده شده، سبک تارنوازی که علی قمصری آن رامکتب نوین تارنوازی نامیده و… را هم به جوهر قلم می‌کشیدید.

  • آروین صداقت کیش
    ارسال شده در شهریور ۲۱, ۱۳۸۹ در ۶:۰۶ ب.ظ

    محمد عزیز این قسمت های دیگری هم دارد که از پی میآیند.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر آلبوم «ایران زمین»

سوال این است که آیا می‌توان خلاقیت را آموزش داد؟ و جواب این که حتا اگر هم نتوان، حداقل می‌شود با برانگیختن و آزاد گذاشتن، آدم‌های صاحب خلاقیت را تشویق به استفاده از آن کرد و پروراند. آنچه هشت آهنگساز نوجوان آلبوم ایران‌زمین و مدیر هوشیار «پروژه‌ی آهنگسازان جوان»، امیرمهیار تفرشی پور، به اعتبار موسیقی‌شان به صحنه‌ی امروزین موسیقی ما می‌آورند دقیقا پاسخی است که دیدیم.

آلبوم «در محاصره» با آهنگسازی منتشر شد

یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی و آهنگسازی بهزاد عبدی در قالب آلبوم صوتی تصویری «در محاصره» به خوانندگی محمد معتمدی، توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» منتشر شد. آلبوم «در محاصره» مشتمل بر یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی بهزاد عبدی که مرداد ماه سال ۱۳۹۵ به خوانندگی محمد معتمدی در تالار وحدت تهران روی صحنه رفت، در قالب یک اثر صوتی تصویری توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» وارد بازار موسیقی شد. این مجموعه همزمان با کنسرت‌های اروپایی ارکستر «خنیاگران مهر» در کشورهای فرانسه، سوئیس، کانادا و آمریکا نیز به صورت فیزیکی و دیجیتال در دسترس مخاطبان قرار گرفته است.

از روزهای گذشته…

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (VI)

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (VI)

پیروزی (چهارگاه): قطعه ای است در دستگاه چهارگاه با الگوی ساختاری چهارمضراب و با وزنی لنگ و دور ده تایی با ترکیب منظم و دائمی ۳+۴+۳، با اینکه وزن اجرایی این اثر پیچیده است و اجرا و حفظ آن برای نوازندگان کاری مشکل، ولی از لحاظ نغمات و جمله بندی ترکیبی است بسیار شنیدنی و گوش آشنا، این قطعه از مشهور ترین آثار ساخته شدۀ بی کلام در مجموعه آثار چاووش است که برای ترکیب ساز های سنتور، تار، بمتار و کمانچه به عنوان بخش ساز های نغمه پرداز و تنبک به عنوان بخش کوبه ای گروه، طراحی و تنظیم شده است. در قسمتی از اثر نیز شاهد همنوازی دو تنبک بدون همراهی ساز های نغمه پرداز هستیم. در ساخت این قطعه به گوشه هایی چون درآمد، زابل، مخالف چهارگاه، حصار و فرود به چهارگاه اشاره شده است. همانطور که ذکر شد وزن ده تایی این اثر از ابتدا تا انتها ثابت است و در حین اجرای قطعه تغییری نمی کند. ابتدا به پایۀ اثر توجه کنید؛ بعد اجرای هر یک جملات مجددا به این پایه در فواصل مختلف دستگاه چهارگاه می رسیم:
نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (VIII)

نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (VIII)

تقی بینش در تاریخ مختصر موسیقی ایرانی (ص ۴۵): «در آثار منظوم و منثور دوران اسلامی ایران، نام و شرح حال افسانه آمیز عده ای از موسیقی دانان دوره ساسانی به ویژه زمان خسرو پرویز دیده می شود که خود موضوع بحث انگیزی را تشکیل می دهد. نبودن این اسامی در متون پهلوی یا به عبارت صحیح تر متون بازمانده و بازسازی شده پهلوی از یک سو و اختلاف در ضبط آن ها از سوی دیگر (مانند سرکش، سرکس، سرگس، سرکب) سایه شک یا تردیدی ایجاد می کند که شاید تمامی آن ها یا بخش عظیمی از آن ها، زاییده تخیل یا ساخته و پرداخته کسانی باشد که خبر مختصری را شنیده و در جایی دیده و از قبیل داستان های مربوط به باربد، شاخ و وبرگ داده اند.»‌ در مورد نام آهنگ ها در همان جا (ص ۶۵) آمده است:
موسیقی مردمی، موسیقی هنری، موسیقی مردم پسند: امروزه این دسته بندی ها چه معنایی دارند؟ (IV)

موسیقی مردمی، موسیقی هنری، موسیقی مردم پسند: امروزه این دسته بندی ها چه معنایی دارند؟ (IV)

از دیدگاه انتقادی، در حالیکه در مناطق محروم جهان، بسیاری از مردم تنها کنترل محدودی بر زندگی خود دارند، در بخش های توسعه یافته تر جهان محدوده های انتخاب ها و فرصت ها به صورت قابل توجهی متنوع تر است. در جهان غرب می توانید انتخاب کنید که در چه فضای موسیقایی ای می خواهید شرکت کنید، و اغلب، انتخاب ها وابسته به چنین دسته بندی های ظاهراً منسوخی مانند موسیقی مردمی، هنری و مردم پسند، صورت می گیرد. در واقع بسیاری از مردم به فهم فضایِ موسیقی هنری (و هنرهای والا به صورت کلی) به صورتی نخبه گرایانه ادامه می دهند. اعتبار آنها قطعاً به واسطه حمایت نهادی قوی با بودجه های قابل توجه برای حمایت از ارکسترهای دولتی، کنسرواتورها، سالن های کنسرت، موزه ها و…، تأمین می شود. دولتی که چنین نقشی را بر عهده دارد، هنرهای والا را به عنوان ابزاری برای پیشبرد “فرآیند متمدن سازی”، با افزایش تدرجی سطح “فرهنگ” مردم به عنوان یک کل، قلمداد می کند.
مغالطات ایرانی – اتنوموزیکولوژی (III)

مغالطات ایرانی – اتنوموزیکولوژی (III)

فریدون فرزانه، خطاب به سازندۀ عمیق ترین نغمه های تاریخ موسیقی ایران می نویسد: «موسیقی شما نه جنبۀ علمی دارد نه جنبهء هنری و نه جنبهء ملی حال از شما می‏خواهم بپرسم این سازهایی غربی در ارکستر شما چکار دارد؟» و جالب اینجاست کسی که خود تمام آثارش را برای سازهای غربی تنظیم کرده از خالقی (که ارکستر غربی را به طور کامل ملی می دید و با نگاهی مستقل و ایرانی، صدایی ایرانی از این ارکستر درمی آورد) بعد از زدن برچسب غیرعلمی، غیر هنری و غیر ملی بودن به آثارش می گوید، ساز غربی در ارکستر شما چه می کند!
در خانه عنایت الله شیبانی با استاد سه تار، احمد عبادی (I)

در خانه عنایت الله شیبانی با استاد سه تار، احمد عبادی (I)

نوشته ای که پیش رو دارید، از کتاب “خاطرات هنرمندان” نوشته پرویز خطیبی انتخاب شده و سعی شده قسمتی از آن حذف نگردد تا کاملا فضای زمان وقوع ماجرا و همچنین نوع نگارش این نویسنده حذف شود: سال ۱۳۲۷، جمشید شیبانی در آمریکا به سر میبرد، همان سال اولین صفحات سی و سه دور او در لس آنجلس ضبط شد که حاصل همکاری من و کریم فکور و خود او بود. پیش از آن من و حسین استوار و پرویز محمود قراردادی بسته بودیم تا در انگلستان اقدام به ضبط صفحه کنیم ولی متاسفانه بنابر دلایلی این کار انجام نگرفت.
نگاهی به اپرای عاشورا (IV)

نگاهی به اپرای عاشورا (IV)

این پرده با تم معروف حر آغاز میشود که تنها پرده این اپرا است که عبدی در آن از تمی غیر از ساخته های خودش استفاده کرده است. اکثرا در تعزیه هایی که در جای جای کشور ما اجرا میشود، ملودی های مختلفی به کار گرفته میشود و به ندرت چند تعزیه کاملا یکسان میتوان یافت، مگر قسمت حر که در اکثر تعزیه ها همین تم در مایه دشتی استفاده میشود؛ در این اپرا هم عبدی از همین سنت پیروی کرده است.
چند کلام در رابطه با مصاحبه احمدرضا احمدی (V)

چند کلام در رابطه با مصاحبه احمدرضا احمدی (V)

۵- در ادامه اشاره شده که «…بهترین آن را در نوازندگی شهناز نواخته و حتی (؟) بداهه نوازی کرده است.» مشخص نیست که چگونه چنین گزاره ای، حتی در صورت صحیح بودن (که البته باید مشخص شود از چه جنبه ای بهترین است و ملاک و معیار قضاوت چه بوده و آیا اساساَ بهترین بودن در این مورد معنایی دارد)، به این نتیجه منجر شده که این موسیقی «بسته» است و «همه اش تکرار»! آیا چون بتهوون بهترین بوده، برامس (که متاثر از بتهوون می نوشته) و چایکووسکی و لیست و راخمانینف و واگنر و دیگران نباید پس از او ظهور می کردند و باید موسیقی کلاسیک (دوره ی رمانتیک) را «بسته» دانست؟!
رولینگ استونز، جان لنون و جیمی هندریکس

رولینگ استونز، جان لنون و جیمی هندریکس

پس از ۸ سال، در پنجم سپتامبر ۲۰۰۵، گروه رولینگ استونز اولین آلبوم استودیویی خود را به نام A Bigger Bang روانه بازار خواهند کرد. بنابر گفته آنها، “نام آلبوم برگرفته از تئوری علمی پیدایش جهان (انفجار بزرگ یا Big Bang) است که همه آنها شیفته اش هستند.” آلبوم قبلی آنها، Bridges to Babylon نام داشت و در سال ۱۹۹۷ منتشر شده بود.
لئونارد برنشتاین

لئونارد برنشتاین

لئونارد برنشتاین (Leonard Bernstein) متولد ۱۹۱۸، آهنگساز، رهبر ارکستر، آموزگار و پیانیست آمریکایی و اولین رهبر ارکستر متولد ایالات متحده که شهرتی جهانی یافته است، به شمار می آید.
اطلاعیه چهارم مسابقه کشوری گیتار کلاسیک تهران ۸۷

اطلاعیه چهارم مسابقه کشوری گیتار کلاسیک تهران ۸۷

مرحله مقدماتی این مسابقات طی سه روز متوالی در خانه هنرمندان از ساعت ۱۰:۰۰ الی ۱۹:۰۰ به شرح زیر برگزار خواهد شد: روز اول – سه شنبه ۲۹ / مرداد / ۸۷ (سالن ناصری)