موسیقی با کلام و تجربه‌ی تغییر (I)

به بهانه‌ی انتشار آلبوم آب، نان، آواز
اگر کمی به آثار موسیقی سال‌های اخیر گوش بسپاریم نوعی تعیین نشدگی در وضعیت فرم موسیقی ایرانی به چشم می‌خورد. پیش از این، رایج ‌ترین ساختار یک اجرای کامل، توالی گوشه‌ها و ضربی‌ها بود اما این وضعیت اکنون مدتی است که در حال تغییر است، تو گویی در دوره‌ی گذاری به سر می‌بریم. تاثیر این وضعیت بر فرم اجرا در «آب، نان، آواز» (اثر جدید علی قمصری) هم مانند دیگر آثار با کلام قبلی‌اش، به خوبی دیده می‌شود.

تک‌نوازی‌ و تک‌خوانی‌ها بر اساس گوشه‌های ردیف و به شکل غیر ضربی در بعضی آثار نقش کمتر و کمتری پیدا کرده و گرایش به آثار ضربی بیشتر شده است. آلبوم‌های موسیقی بیشتر به بسته‌های حاوی قطعات آهنگ‌سازی شده شبیه می‌شوند (در مورد موسیقی باکلام تصنیف)؛ این حرکتی است که یک سویش به آلبوم‌های موسیقی مردم‌پسند می‌رسد (تعدادی ترانه که در یک آلبوم پشت سر هم ردیف شده‌اند) و سوی دیگرش به طراحی قطعات مرتبط با هم و با سیری که در مهار آهنگ‌ساز بوده است.

در چنین شرایطی گوشه‌ها و آواز غیر ضربی به شکل‌هایی از جمله جذب شدن در یک قطعه‌ی آهنگ‌سازی شده یا قرار گرفتن در نقش ربط‌های کوتاهِ سازی میان قطعات، بازتولید شده یا اینکه نقش‌هایی معادل انبار الگوهای ملودیک یا ذخیره‌ی مقامی موسیقی را می‌پذیرند؛ محو می‌شوند و جز در روابط و نقش توالی صداها بازیابی‌شان ممکن نمی‌شود. به خلاف نگاه‌های بسیار سنت‌گرایانه به نظر نمی‌رسد لازم باشد نگران این تغییر باشیم.

در آلبوم اخیر علی قمصری و همایون شجریان، نیز چنین شرایطی حکمفرماست. آواز غیر ضربی حضور دارد -به شکل تک‌نوازی ساز و جواب آواز که نمونه‌ی استاندارد موسیقی ایرانی است- اما بر خلاف معمول در بیشتر جاها جذب پس‌زمینه‌ای از قطعات ضربی شده‌اند.

خواندن آواز یا تک‌نوازی غیر ضربی بر روی زمینه‌ی تکرار شونده‌ای از قطعه‌ی ضربی، پیش از این هم رواج داشته است. گونه‌هایی از آن بر چهارمضراب‌های میانه در برنامه‌ی گل‌ها و گونه‌های دیگری در ساختمان برخی تصنیف‌ها پیش از این دیده شده، که در آن نمونه‌ها به دلیل اینکه گوشه‌ها هنوز شخصیت مستقل خود را به عنوان ماده‌ی موسیقی اجرایی در میان قطعات ضربی داشتند، نمی‌توان آنها را حرکتی به سوی حذف استقلال گوشه‌ها تلقی کرد.

اما در آلبوم آب، نان، آواز –که البته تنها آلبوم از این دست نیست- می‌توان آواز غیر ضربی را در حال جذب در قطعات اطرافش مشاهده کرد. «مقدمه‌ی چهارگاه» و «تصنیف در عاشقی» به خوبی این وضعیت را به نمایش می‌گذارند، قطعه با مقدمه‌ی کوتاه سازی شروع می‌شود که به سادگی می‌توان فرض کرد ابتدای قطعه‌ی بعد است اما به جای آن می‌رسد به الگویی تکرار شونده -به عنوان بستر هم‌نوازی تار و آواز- که آن را هم می‌توان مرتبط با در عاشقی شنید.

این حدس‌ها وقتی تقویت می‌شود و دو قطعه‌ی اول را کاملا به هم متصل می‌کند که به یاد آوریم شعری که به آواز می‌خوانند همان است که در تصنیف می‌آید، نتیجه؛ مقدمه و تصنیف را کلام‌شان نیز به هم متصل کرده است. بنابراین آواز در قطعه جذب می‌شود.

این سرگردانی میان قطعات ضربی آهنگ‌سازی شده و قطعات آوازی -که با توجه به شباهت‌های ساختاری‌شان با ضربی‌های قبل و بعد از خودشان به سختی می‌توان باور کرد تمرین نشده یا حتا پیش‌ساخته نباشند- در آثاری که دست‌کم می‌خواهند از مدل استاندارد سنتی پیروی نکنند، دیده می‌شود و چیز تازه‌ای هم نیست. فقط بعضی از آلبوم‌ها در این مورد شدت بیشتری به خرج می‌دهند و به تمامی آوازی‌ها را حذف می‌کنند، یا راه حل‌های دیگری را برمی‌گزینند؛ مانند آب، نان، آواز که حل شدن آوازی‌ها در برخی از قطعات را برگزیده است.

2 دیدگاه

  • محمد
    ارسال شده در شهریور ۲۰, ۱۳۸۹ در ۹:۱۱ ب.ظ

    مفید بود اما کوتاه؛ کاش بیشتر می‌نگاشتید و بُعدهای دیگر این آلبوم نظیر ریتم‌های استفاده شده، سبک تارنوازی که علی قمصری آن رامکتب نوین تارنوازی نامیده و… را هم به جوهر قلم می‌کشیدید.

  • آروین صداقت کیش
    ارسال شده در شهریور ۲۱, ۱۳۸۹ در ۶:۰۶ ب.ظ

    محمد عزیز این قسمت های دیگری هم دارد که از پی میآیند.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جمال الدین منبری پس از سالها سکوت به روی صحنه می رود

ارکستر ملی ایران به رهبری فریدون شهبازیان و خوانندگی جمال الدین منبری و پوریا اخواص، ۱۶ اسفند ماه ۹۷ ساعت ۲۱:۳۰ دقیقه در تالار وحدت به روی صحنه می رود. این برنامه آخرین کنسرت سال ۹۷ ارکستر ملی با رهبری شهبازیان خواهد بود.

موسیقی‌ فیلم در خدمت سینما یا نظام ستاره‌سازی؟ (II)

از موسیقی فیلم‌های ماندگار علیقلی در این دسته باید به نمونه عالی مدرسه موشها به کارگردانی محمدعلی طالبی و مرضیه برومند در سال ۱۳۶۴ اشاره کرد. با اینکه این فیلم بطور کامل موزیکال نبود. اما، ترانه‌ها جلوه و جذابیت خاصی به آن می‌داد. البته این خود به عنوان آغاز یک راه برای جذب مخاطب بود. مردم علاقه‌مند به شنیدن ترانه‌های شاد و موسیقی ریتمیک و ساده بودند و علیقلی به خوبی از پس این کار برآمده بود. شایان توجه است که ترانه‌های فیلم هیچ کدام نتوانستند شهرت و محبوبیت ترانه تیتراژ سریال تلویزیونی را تکرار کنند، اما در یک ساختار کلی مناسب کلیت فیلم بود.

از روزهای گذشته…

ظهور موفقیت آمیز

ظهور موفقیت آمیز

کوهن قراردادی با کمپانی کلمبیا رکوردز (Columbia Records) قراردادی امضا کرد و اولین آلبوم خود را در اوایل سال ۱۹۶۸، به نام “The Songs of Leonard Cohen” منتشر کرد. این آلبوم علی رغم کیفیت تولید نه چندان عالی و اشعار غمگینانه اش، یا شاید درست به همین دلیل، یک موفقیت آنی بود و به سرعت جای این شاعر/ خواننده نوظهور را در موسیقی فولک مستحکم کرد.
صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (IV)

صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (IV)

آفرینش گوشه‌های جدید البته کمتر از آفرینش یک دستگاه جدید خارج از حوزه‌ی آفرینش هنری قرار دارد و شواهدی اندک از چنین فعالیتی در تاریخ موسیقی ما باقی مانده است. برای مثال گوشه‌ای هست که به نام «محمد صادق‌ خان» (سرورالملک) ثبت شده است؛ یا در مورد افزوده شدن «گرایلی شستی» توسط آقاحسینقلی روایت‌هایی نقل می‌شود.
کیونگ- وا چانگ (II)

کیونگ- وا چانگ (II)

سرانجام خانم چانگ ثابت نمود که تشکیل خانواده و موسیقیدانی بزرگ بودن، مغایرتی با یکدیگر ندارد. او همواره آرزو داشت در رقابت چایکوفسکی در روسیه شرکت کند اما به دلیل وقوع جنگ سرد و درگیری بین روسیه و کره جنوبی قادر به این کار نشد. به جای آن در سال ۱۹۶۷ تصمیم گرفت در رقابت ارگار لونتریت شرکت کند؛ مسابقه ای بسیار معتبر که ایزاک پرلمن در آن جایزه اول را کسب نمود.
مد، نمایان و محسوس در موسیقی ایرانی (IV)

مد، نمایان و محسوس در موسیقی ایرانی (IV)

وزیری دلایلی را متذکر می شود که اثبات کند در شور بالا رونده درجه ی چهارم مهم تر از درجه ی پنجم است و آن را باید نمایان در نظر گرفت. هدف از بیان تفاوت ارزشها در درجات گام های موسیقی کلاسیک و موسیقی ایرانی این مطلب است که ماهیت ساختار درونی و اجرایی موسیقی ایرانی متفاوت از موسیقی کلاسیک است. پس از دانستن مختصری در مورد مد و نمایان نگاهی هم به تشریح مفهوم محسوس در موسیقی ایرانی بیندازیم.
حنانه از زبان ملاح (I)

حنانه از زبان ملاح (I)

مطلبی که در پیش رو دارید، نوشته ای است از مرحوم حسینعلی ملاح، پژوهشگر و نوازنده که به مناسبت درگذشت مرتضی حنانه، آهنگساز، رهبر ارکستر و نوازنده در مجله آینده نوشته شده است. شایان ذکر است، ملاح پس از گذشت سه سال از درگذشت حنانه، بدرود حیات گفت.
نوربخش: رسالت استاد، پرورش هنرمند در نوازندگی است

نوربخش: رسالت استاد، پرورش هنرمند در نوازندگی است

من معتقدم هنر در جریان آموزش نوازندگی باید به تدریج در فرد پرورش یابد؛ در صورتی نوازندگی دارای ویژگی ها و شاخصه های هنری می گردد که در طی دوران و سالیان آموزش ساز، در این زمینه برای شخص تلاش شده باشد و در واقع این امر را یک روند تدریجی می دانم و در این راستا فکر می کنم کلاس نوازندگی، صرفا نباید به کلاس تدریس “تکنیک نوازندگی” ساز تبدیل شود.
تور اروپایی کر فلوت تهران منتشر می شود

تور اروپایی کر فلوت تهران منتشر می شود

کر فلوت تهران (TCF) به سرپرستی فیروزه نوائی و رهبری سعید تقدسی مجموعه کنسرت هایی را در شهرهای زوریخ، فلدکیرش، گراتس و وین در روزهای ۲۳ تا ۲۸ مارچ به روی صحنه بردند و همچنین قرار است سی دی این کنسرت به زودی به انتشار برسد. فیروزه نوایی سرپرست کر فلوت تهران درباره این برنامه می گوید: فراهم کردن مقدمات برگزاری تور اروپاییِ کر فلوت تهران شش ماه طول کشید و ما در ماه مارچ وارد اروپا شدیم و ۱۲ روز در اروپا بودیم و در شهرهای زوریخ، فیلدکیرش، گراتس و وین به روی صحنه رفتیم. گرفتن ویزا و دعوت نامه ها هر کدام مشکلات زیادی داشت ولی به نتیجه رسید و اعضای کر در ۲۹ اسفند به اروپا آمدند و عید را اینجا جشن گرفتیم و تمرینات را شروع کردیم. در این کنسرت ها پیام تقدسی و کیان سلطانی با ویولنسل و نینا کلینار با ساکسوفن همگی یک کنسرتو از ویوالدی را در هر کنسرت اجرا کردند. در شب آخر نیز رضا ناژفر به عنوان سولیست کر فلوت را همراهی کرد. در یکی از شب ها نصیر حیدریان راستی رهبر ایران و استاد دانشگاه گراتس اتریش به صورت افتخاری بخشی از کنسرت را رهبری کرد.
بزرگان ویولون – پابلو سارازات

بزرگان ویولون – پابلو سارازات

پابلو سارازات (Pablo Sarasate) ویولونیست و آهنگساز اسپانیایی، خالق دسته آثاری است که اغلب ریشه در موسیقی زادگاهش دارد. او که بیش از پنجاه اثر برای ویولن به همراهی پیانو یا ارکستر ساخته است، فراگیری این ساز را از پنج سالگی با پدرش آغاز کرد و با نخستین اجرای عمومی خود، در هشت سالگی به عنوان کودکی نابغه شناخته شد.
کمپانی آر سی ای (III)

کمپانی آر سی ای (III)

در سپتامبر ۱۹۶۵ RCA و Lear Jet Corpبه منظور انتشار نوارها کارتریج ( پیکاپ گرامافون) Track 8 که در ابتدا در سال ۱۹۶۶ در اتومبیل فورد استفاده شد و در ده های ۶۰ و ۷۰ بکلی مشهور شد، تشکیل یک گروه را دادند.
قمرالملوک وزیری

قمرالملوک وزیری

بانو قمر الملوک وزیری در سال ۱۲۸۱ به دنیا آمد. وی در همان کودکی مادر خود را از دست داد و او همراه مادر بزرگش خیرالنساء زندگی میکرد. خیرالنسأ از مرثیه خوانان و روضه خوانان حرم ناصری بود و ملقب به افتخارالذّاکرین گردید. آواز خواندن به تقلید از صدای مادربزرگ قمر را به خواندن علاقمند کرد؛ قمر میگوید: «من مدیون همان تربیت اولیّه خود هستم. چون خواندن همراه با مادربزرگ به من جرأت خوانندگی در حضور جمع را داد. اولین بار قمر در مجلسی با مرتضی خان نی داوود نوازندۀ تار آشنا شده و مرتضی خان متوجّه میشود که صدای قمر از کیفیّت و توانایی بسیار بالایی بر خوردار است و همین توجّه باعث برخورداری قمر از تعلیمات مرتضی خان نی داود میگردد و این آشنایی باعث میشود که وی توسط مرتضی خان نی داوود به جامعۀ هنری و نیز به مردم معرفی گردد.