سایه روشن تاریخ موسیقی ما (VIII)

یکی از محققین در زمینه‌های نظری موسیقی در بخش‌هایی از کتاب‌اش این دو نگاه را به گونه‌ای دیگر تقسیم‌بندی می‌کند وی به تاریخ موسیقی و موسیقی‌شناسی تاریخی اشاره می‌کند (حجاریان ۱۳۸۶) و مقصود وی از دومی مطالعاتی است که با روش‌های (قوم) موسیقی‌شناسانه موضوعات تاریخی را موشکافانه مورد بررسی قرار دهد یا به عکس موضوعات (قوم) موسیقی‌شناسانه در برشی تاریخی تجزیه و تحلیل شود. به هر حال چه تعبیر وی را بپذیریم و چه تعبیری که در این مقاله آمده موضوع فرقی نخواهد کرد. در هر دو، نکته‌ی اصلی عمق و روش برخورد با مسائل تاریخی است.

نقاط روشن: اشاره‌ای به برخی منابع موجود و کارهای انجام شده
تاریخ موسیقی ایران، به هر حال، در اولین نگاه به دو پاره‌ی باستانی و غیر باستانی یا پیش و پس از اسلام تقسیم می‌شود. این تقسیم که به دلیل بزرگی تغییری که آمدن اسلام به ایران باعث آن شد روا داشته شده است، در شئون دیگر تاریخی ایران نیز رواج دارد. این امر در حوزه‌ی موسیقی به لحاظ روش‌شناختی و دسترسی به منابع نیز توجیه‌‌پذیر است (۲۵). متاسفانه منابع دست اول برای مطالعه‌ی موسیقی دوره‌ی باستانی یا پیش از اسلام بسیار اندک است و آنچه را هم که در دست داریم از خلال نوشته‌های دیگران (به خصوص غیر ایرانی و با فاصله‌ی زمانی نسبتا زیاد با واقعه‌ای که رخ داده) می‌دانیم. درست به همین دلیل است که بسیاری از پژوهش‌گران، تاریخ موسیقی ایران باستان را (به غیر از اواخر دوره‌ی ساسانی) در حوزه‌ی کار باستان‌شناسانه قرار می‌هند؛«به علت کمی متن‌های به جا مانده از آن دوران، اطلاعات موسیقایی ایران باستان اساسا بر یافته‌های باستان‌شناختی پایه‌ریزی شده است. اطلاعات اساسا متمرکز بر اشیاء و یافته‌های باستان‌شناختی است، اما وضعیت موسیقی و بسترهای اجرای موسیقی زمانی آشکار می‌شود که روشی مقایسه‌ای خصوصا با نگاه به مدارک بین النهرین اتخاذ گردد.» (لاؤرگرن ۱۳۸۴: ۴۲) و از برخی تمدن‌های ایران باستان تنها چند شیء یا تصویر که در آن سازهایی موجود است به دست ما رسیده است (برای مثال نک. De Waele 1989).

هر چند که این سازها و تصاویر (که گاه حاوی اطلاعاتی ذی‌قیمت درباره‌ی وضعیت اجتماعی اجرای موسیقی‌اند) اطلاعاتی درباره‌ی پراکندگی سازها به ما می‌دهند، اما مطالعات موسیقی‌شناختی در این موارد بسیار دشوار است و نتایجی غیر از تاریخ و روابط و پراکندگی و نوع استفاده‌ی احتمالی سازها نمی‌توان گرفت، مگر این که نمونه‌های کامل‌تری (از سازها یا کتیبه‌های حاوی) پیدا شود که بتوان بر اساس آن‌ها اطلاعات بیشتری به‌دست آورد (۲۶)، برای مطالعه‌ی یک مقاله‌ی مروری جامع و دست‌یابی به کتاب‌شناسی مفصل در این مورد نک. (میثمی ۱۳۸۶). برخی از پژوهش‌های مربوط به موسیقی ایران پیش از اسلام در یک مقاله‌ی مروری بو لاؤرگرن (۱۳۸۶) آمده.

در سال‌های اخیر نیز به خصوص پژوهش‌هایی در مورد برخی متون دوره‌ی ساسانی (که به دلیل ترجمه و نقل توسط نویسندگان پس از اسلام بیشتر در دسترس‌اند) و همچنین پژوهش‌هایی با هدف بررسی و یافتن رابطه‌ی سازها یا استخراج اطلاعات در مورد شرایط اجرا با استفاده از دیوارنگاره‌ها یا نقش‌های باقی‌ مانده بر ظروف دوره‌ی ساسانی صورت گرفته است(برای نمونهنک. مصطفوی ۱۳۳۸ و فراهانی ۱۳۸۶). متاسفانه در مورد ساختارهای اجرایی به جز نام و اطلاعات کمی در مورد زمان اجرا -که البته اینها هم بیشتر آمیخته با افسانه‌هایی از دوره‌ی خسرو دوماست- اطلاعاتی در دست نیست.

اکثر پژوهش‌های انجام شده در این حوزه مرتبط با یکی دو متن باقی‌مانده از عصر ساسانی و مطالعات تطبیقی (به‌ویژه در مورد مسئله‌ی نام‌ها و زندگی‌نامه‌ها) در متون ادبی سده‌های نخست پس از اسلام است (به عنوان نمونه نک. فراهانی ۱۳۸۹ و صارمی و امانی ۱۳۷۳). این گونه مطالعات بیشتر اوقات معطوف به پی‌گیری چند نام نام‌آور در دربار خسرو دوم و به‌ویژه باربد بوده و گاه همراه با تعصبات ملی و افسانه‌پردازی به قصد فراهم آوردن پیشینه‌ای افتخارآمیز برای موسیقی هستند.

پی نوشت
۲۵- این تفکیک در سال‌های قرن حاضر به دلایلی غیر از مسائلی که گفته شد نیز تشدید شده است. این جداسازی را که بیشتر ایدئولوژیک است حداقل دوبار در تاریخ معاصر دیده‌ایم؛ در دوره‌ی پهلوی که ارزش بیشتر به پیش از اسلام داده شد و پس از انقلاب که درست به عکس عمل می‌شود. به گمان ما هر دو باعث شده بخشی از واقعیت‌های تاریخ موسیقی (و همچنین تاریخ عمومی) ما پنهان بماند.
۲۶- به عنوان یک مثال ذهنی فرض کنید یک ساز بادی سوراخ‌دار مانند یک فلوت گلی از دوره‌ی مورد بحث کشف شود. بدیهی است که نسبت فواصل بر روی آن تا حد زیادی قابل اندازه‌گیری (بسته به سالم بودن آن) است و از آن‌جا امکان بررسی‌های تطبیقی با نمونه‌های هم‌دوره‌ یا هم‌جغرافیا میسر می‌شود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تعطیلی برنامه های موسیقی به دلیل شیوع کرونا

لغو مجدد کلیه فعالیت های هنری در سراسر کشور، طی اطلاعیه جدیدی از وزارت ارشاد تا یک هفته دیگر اعلام شد. در پی شیوع ویروس کرونا و جهت پیشگیری از گسترش آن، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در توافق و تصمیم مشترک با وزارت بهداشت، طی اطلاعیه ای کلیه کنسرت ها، اجراهای تئاتر، اکران سینمایی و دیگر تجمعات هنری را تا تاریخ جمعه نهم اسفندِ جاری ملغی اعلام و محمد الهیاری، مدیر کل دفتر موسیقی این خبر را رسما ابلاغ کرد.

واکاوی نظری موسیقی امبینت (IX)

او در کتاب خود «موسیقی در گذر از قرنها» داستانی جالب از پادشاه موسیقی شفا بخش استیون هالپرن (۵۲) نقل می کند: «بعد از اتمام یک سمینار در مورد موسیقی نیوایج که در دهه ۷۰ برگزار شده بود من او (استیون هالپرن) را برای صرف شام به خانه ام دعوت کردم و مدت زیادی در باره موسیقی باب روز یعنی نیوایج صحبت کردیم. در آخر من در مورد آلبومش اخیرش (۵۳) از او سوال کردم. یادداشت های او درخلال بروشور آلبوم ادعا می کرد که هر یک از هفت آهنگ این آلبوم برای مدیتیشنی خاص و مخصوص یکی از چاکراهای هفتگانه است. می خواستم بدانم که او از کجا می فهمد که کدام آکورد و چگونه روی چاکرای خاصی تاثیر دارد؟ من او را به این دلیل تحت فشار گذاشتم که فکر می کردم شاید او به معدن طلای اسرار آمیز عرفان (!) دست پیدا کرده است. سرانجام خندید و گفت: همه اینها فقط یک فریب است. نیازی به گفتن نیست که پس از آن، از اینگونه باورها دست برداشتم و رابطه ما همان جا برای همیشه تمام شد.»

از روزهای گذشته…

رامین جوادی و “Batman Begins”

رامین جوادی و “Batman Begins”

فیلم پرهزینه و پر فروش “بتمن آغاز میشود” محصول سال ۲۰۰۵، به کارگردانی کریستوفر نولان و بازیگران سرشناسی چون کریستین بیل در نقش بتمن، مایکل کین، لیام نیسن و مورگان فریمن ۱ است. این فیلم پنجمین فیلم از این سری پس از بتمن سال ۱۹۸۹ است، داستان و ساختاری متفاوت دارد و این تفاوت به خصوص در موسیقی آن مشاهده میشود.
موسیقی و معنا (XI)

موسیقی و معنا (XI)

آنها با استفاده از این یافته نشان دادند که واکنش عصبی و شناختیِ حاصل از الگوهای تنش و آرامش در هارمونی، با فرایند پردازش متون یکپارچه و هماهنگِ زبانی قیاس‌پذیر است، اما بدون توجه به محتوای معنایی آن. بنابراین، آنها بر این نظرند که معنا در موسیقی با الگوهای تنش و آرامش تشکیل‌دهنده‌ی موسیقی تولید می‌شود و اساساً با آنچه در مورد معنا در زبان روی می‌دهد، متفاوت است.
برخی از مشکلات پزشکیِ نوازندگانِ سازهای بادی‌برنجی (II)

برخی از مشکلات پزشکیِ نوازندگانِ سازهای بادی‌برنجی (II)

آسیب‌های لب اغلب (اما نه همیشه) در نوازندگان جوان‌تر با تکنیک ضعیف ایجاد می‌شوند. اینکه فرد چند وقت است که می‌نوازد اهمیت ندارد، بلکه اینکه چگونه می‌نوازد و تمرین می‌کند مهم است. نواختن پرفشار و طولانی‌مدت یا نواختن نت‌های بسیار بالا بدون درگیر شدن عضلات مناسب، منجربه نازک شدن لب نوازنده می‌شود. هنگام تلاش برای نواختن نت‌های بالا، وقتی نوازنده به‌جای انقباض لب‌ها به کشیدن آن‌ها ادامه می‌دهد باعث می‌شود که عضلۀ لب دچار بیرون‌زدگی (۶) شود و بدین ترتیب فرد دیگر قادر نخواهد بود از فرارِ هوا از گوشه‌های دهانش –که باید فقط وارد سر ساز شود-جلوگیری کند و بنابراین قادر به کنترل صدا و نواختن صحیح نت‌ها نخواهد بود. یکی از دلایل تغییرِ اِکول نوازندگیِ سازهای بادی‌برنجی در دهه‌های اخیر بروز چنین مشکلاتی نیز بوده است. برای نمونه در دهه‌های قبل در نوازندگی ترومپت رایج بود که برای رسیدن به نت‌های بالاتر باید لب‌ها به‌صورت افقی کشیده‌تر شوند که امروزه این روش، منسوخ شده است. برای پیشگیری از اختلالات لب‌ها، باید در هنگام نواختن، کاملاً راحت و بی‌انقباض بود و نباید فشاری وارد کرد. این موضوعی است که اغلب نوازندگان جوان و تازه‌کار با آن مواجه‌اند. آن‌ها با تنش و فشار زیاد می‌نوازند و لب ‌آنها خیلی زود خسته می‌شود درحالی‌که یک نوازندۀ حرفه‌ای باید قادر باشد با به‌کارگیری شیوه‌های علمی و استاندارد، زمان‌های طولانی به اجرا ادامه دهد بدون آنکه لب‌هایش خسته و بی‌رمق شده باشند.
یوگنی کیسین، نابغه پیانو

یوگنی کیسین، نابغه پیانو

یوگنی کیسین (Evgeny Kissin) نابغه پیانو را میتوان موتسارت معاصر دانست. در اکتبر ۱۹۷۱ و در مسکو روسیه بدنیا آمد. پیانو را بدون هیچ آموزشی تنها از طریق گوش و با بداهه نوازی در سن ۲ سالگی شروع نمود. شاید بسیار شگفت انگیز باشد که این کودک چنین استعداد خارق العده ای را در موسیقی و نوازندگی آنهم در آن سن از خود نشان داد.
نامه سرگشاده یک تنبک نواز به اهالی موسیقی

نامه سرگشاده یک تنبک نواز به اهالی موسیقی

از آنجایی که سازهای کوبه ای پوستی اصلی ترین سازها برای اجرای دورهای ایقاعی (یا به تعبیری همان میزانهای گوناگون موسیقایی) است، بررسی سازهای کوبه ای پوستی ایران از اهمیت ویژه ای برخوردار می شود.
تئوری نوین بر مبنای آفرینش مدال موسیقی ایران (II)

تئوری نوین بر مبنای آفرینش مدال موسیقی ایران (II)

همانطور که در قسمت پیش توضیح دادم نقش مد در موسیقی ایران بسیار مهم است و من میکوشم تئوری بر مبنای مدهای ایران بیافرینم. میتوان تصور کرد که موسیقی هر ملتی میتواند به صورت پولیفونی ارائه داده شود ولی اگر قرار باشد از هارمونی غرب همانطور که گفتم برای این منظور استفاده شود، بهتر که از ابتدا گامی در این راه بر نداریم.
چکناوریان از عروج تا افول (III)

چکناوریان از عروج تا افول (III)

این کنسرتها روزها تکرار شد و گاهی که چکناوریان میخواست تنوعی به این کارها ببخشد، بخاطر حجم بالای کنسرت ها و کارهای متفرقه، به نتیجه جالبی نمیرسید و کارها کم کیفیت و عجولانه به انجام میرسید. نمونه این برنامه ها کنسرت شهرام ناظری با ارکستر چکناوریان بود که با تنظیمی نه چندان کافی، چند قطعه کردی و قطعاتی از خود شهرام ناظری (با تنظیم یک به موسیقیدان ارمنی) به اجرا رسید؛ نمونه دیگر آن هم همان کنسرت ارکستر سمفونیک تهران در جشنواره فجر بود.
تاریخچه ای خلاصه از استرادیواری و گوارنری (III)

تاریخچه ای خلاصه از استرادیواری و گوارنری (III)

از حدود ۱۷۳۱ گوارنری دل جزو کارگاه خود را راه اندازی کرد و ویولون هایش را با نام خودش برچسب زد. در این زمان بود که گوارنری دل جزو مدل زیبا و قابل تشخیص خودش که آلتر ناتیوی اصیل و قابل مقایسه با مدل های آنتونیو استرادیواری است را تکمیل کرد. ویولون های ساخته شده در این بازه بسیار زیبا هستند.
فرانک سیناترا (I)

فرانک سیناترا (I)

اگر تا بحال صدای گرم فرانک سیناترا خواننده و هنرپیشه معروف هالیوود در اواسط قرن بیستم را نشنیده اید قسمتهایی از این قطعه معروف او را گوش کنید، این آهنگ در سال ۱۹۶۶ اجرا شد.
نوشتن همراهی برای یک ملودی (II)

نوشتن همراهی برای یک ملودی (II)

در دو نوشته قبل راجع به نحوه همراهی پیانو (یا گیتار و …) با یک ملودی نوشتیم و توضیح دادیم که چگونه بهتر است در موسیقی Jazz، در لحظاتی که شنونده انتظار شنیدن آنرا ندارد، اقدام به اجرای آکورد ها نماییم.