سایه روشن تاریخ موسیقی ما (VIII)

یکی از محققین در زمینه‌های نظری موسیقی در بخش‌هایی از کتاب‌اش این دو نگاه را به گونه‌ای دیگر تقسیم‌بندی می‌کند وی به تاریخ موسیقی و موسیقی‌شناسی تاریخی اشاره می‌کند (حجاریان ۱۳۸۶) و مقصود وی از دومی مطالعاتی است که با روش‌های (قوم) موسیقی‌شناسانه موضوعات تاریخی را موشکافانه مورد بررسی قرار دهد یا به عکس موضوعات (قوم) موسیقی‌شناسانه در برشی تاریخی تجزیه و تحلیل شود. به هر حال چه تعبیر وی را بپذیریم و چه تعبیری که در این مقاله آمده موضوع فرقی نخواهد کرد. در هر دو، نکته‌ی اصلی عمق و روش برخورد با مسائل تاریخی است.

نقاط روشن: اشاره‌ای به برخی منابع موجود و کارهای انجام شده
تاریخ موسیقی ایران، به هر حال، در اولین نگاه به دو پاره‌ی باستانی و غیر باستانی یا پیش و پس از اسلام تقسیم می‌شود. این تقسیم که به دلیل بزرگی تغییری که آمدن اسلام به ایران باعث آن شد روا داشته شده است، در شئون دیگر تاریخی ایران نیز رواج دارد. این امر در حوزه‌ی موسیقی به لحاظ روش‌شناختی و دسترسی به منابع نیز توجیه‌‌پذیر است (۲۵). متاسفانه منابع دست اول برای مطالعه‌ی موسیقی دوره‌ی باستانی یا پیش از اسلام بسیار اندک است و آنچه را هم که در دست داریم از خلال نوشته‌های دیگران (به خصوص غیر ایرانی و با فاصله‌ی زمانی نسبتا زیاد با واقعه‌ای که رخ داده) می‌دانیم. درست به همین دلیل است که بسیاری از پژوهش‌گران، تاریخ موسیقی ایران باستان را (به غیر از اواخر دوره‌ی ساسانی) در حوزه‌ی کار باستان‌شناسانه قرار می‌هند؛«به علت کمی متن‌های به جا مانده از آن دوران، اطلاعات موسیقایی ایران باستان اساسا بر یافته‌های باستان‌شناختی پایه‌ریزی شده است. اطلاعات اساسا متمرکز بر اشیاء و یافته‌های باستان‌شناختی است، اما وضعیت موسیقی و بسترهای اجرای موسیقی زمانی آشکار می‌شود که روشی مقایسه‌ای خصوصا با نگاه به مدارک بین النهرین اتخاذ گردد.» (لاؤرگرن ۱۳۸۴: ۴۲) و از برخی تمدن‌های ایران باستان تنها چند شیء یا تصویر که در آن سازهایی موجود است به دست ما رسیده است (برای مثال نک. De Waele 1989).

هر چند که این سازها و تصاویر (که گاه حاوی اطلاعاتی ذی‌قیمت درباره‌ی وضعیت اجتماعی اجرای موسیقی‌اند) اطلاعاتی درباره‌ی پراکندگی سازها به ما می‌دهند، اما مطالعات موسیقی‌شناختی در این موارد بسیار دشوار است و نتایجی غیر از تاریخ و روابط و پراکندگی و نوع استفاده‌ی احتمالی سازها نمی‌توان گرفت، مگر این که نمونه‌های کامل‌تری (از سازها یا کتیبه‌های حاوی) پیدا شود که بتوان بر اساس آن‌ها اطلاعات بیشتری به‌دست آورد (۲۶)، برای مطالعه‌ی یک مقاله‌ی مروری جامع و دست‌یابی به کتاب‌شناسی مفصل در این مورد نک. (میثمی ۱۳۸۶). برخی از پژوهش‌های مربوط به موسیقی ایران پیش از اسلام در یک مقاله‌ی مروری بو لاؤرگرن (۱۳۸۶) آمده.

در سال‌های اخیر نیز به خصوص پژوهش‌هایی در مورد برخی متون دوره‌ی ساسانی (که به دلیل ترجمه و نقل توسط نویسندگان پس از اسلام بیشتر در دسترس‌اند) و همچنین پژوهش‌هایی با هدف بررسی و یافتن رابطه‌ی سازها یا استخراج اطلاعات در مورد شرایط اجرا با استفاده از دیوارنگاره‌ها یا نقش‌های باقی‌ مانده بر ظروف دوره‌ی ساسانی صورت گرفته است(برای نمونهنک. مصطفوی ۱۳۳۸ و فراهانی ۱۳۸۶). متاسفانه در مورد ساختارهای اجرایی به جز نام و اطلاعات کمی در مورد زمان اجرا -که البته اینها هم بیشتر آمیخته با افسانه‌هایی از دوره‌ی خسرو دوماست- اطلاعاتی در دست نیست.

اکثر پژوهش‌های انجام شده در این حوزه مرتبط با یکی دو متن باقی‌مانده از عصر ساسانی و مطالعات تطبیقی (به‌ویژه در مورد مسئله‌ی نام‌ها و زندگی‌نامه‌ها) در متون ادبی سده‌های نخست پس از اسلام است (به عنوان نمونه نک. فراهانی ۱۳۸۹ و صارمی و امانی ۱۳۷۳). این گونه مطالعات بیشتر اوقات معطوف به پی‌گیری چند نام نام‌آور در دربار خسرو دوم و به‌ویژه باربد بوده و گاه همراه با تعصبات ملی و افسانه‌پردازی به قصد فراهم آوردن پیشینه‌ای افتخارآمیز برای موسیقی هستند.

پی نوشت
۲۵- این تفکیک در سال‌های قرن حاضر به دلایلی غیر از مسائلی که گفته شد نیز تشدید شده است. این جداسازی را که بیشتر ایدئولوژیک است حداقل دوبار در تاریخ معاصر دیده‌ایم؛ در دوره‌ی پهلوی که ارزش بیشتر به پیش از اسلام داده شد و پس از انقلاب که درست به عکس عمل می‌شود. به گمان ما هر دو باعث شده بخشی از واقعیت‌های تاریخ موسیقی (و همچنین تاریخ عمومی) ما پنهان بماند.
۲۶- به عنوان یک مثال ذهنی فرض کنید یک ساز بادی سوراخ‌دار مانند یک فلوت گلی از دوره‌ی مورد بحث کشف شود. بدیهی است که نسبت فواصل بر روی آن تا حد زیادی قابل اندازه‌گیری (بسته به سالم بودن آن) است و از آن‌جا امکان بررسی‌های تطبیقی با نمونه‌های هم‌دوره‌ یا هم‌جغرافیا میسر می‌شود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

افق‌های مبهم گفت‌وگو (IV)

از چنین راستایی می‌توانیم گفت‌وگو با دیگری فرهنگی را در موسیقی شدنی‌تر بیابیم زیرا آغاز راهش سهل‌تر می‌نماید ( و تنها می‌نماید وگرنه دلیلی نداریم که حقیقتاً باشد). احساس اولیه از دریافت دیگریِ فرهنگ موسیقایی اگر به خودبزرگ‌بینی منجر نشود، همچون طعمه‌ای فریبنده پنجره‌ی گفت‌وگو را می‌گشاید. نخست به این معنا که بدانیم دیگری موسیقایی نیز وجود دارد. بر وجود او آگاه شویم. و سپس خواست فهمیدن او پدید آید. و این خواست مفاهمه چیزی افزون بر آن دارد که پیش‌تر میان دریافت‌کننده و دیگری مؤلف برشمرده شد. اینجا پای «خود» به مفهوم هویت جمعی نیز در میان است.

احمد نونهال: گروه های کر با چالش روبرو هستند

گروه کُر «شانته» به‌ رهبری احمد نونهال با همکاری جشنواره موسیقی صبا در دومین رویداد تابستانه پنج قطعه موسیقی کرال را در موزه نگارخانه کاخ گلستان اجرا کرد. احمد نونهال رهبری جوان و پر انگیزه است و توانسته با وجود مشکلات مختلف این گروه جوان را به روی صحنه ببرد. امروز گفتگوی محمدهادی مجیدی را با او می خوانید:

از روزهای گذشته…

A Whiter shade of Pale

A Whiter shade of Pale

موسیقی با نوای روحانی و حزن انگیز ارگ شروع می شود که روی تم قطعه معروفی از باخ به نام “Air on G String” از سوئیت شماره ۳ در D ما‍‍ژور ساخته شده است. زمانی که این هنگ برای اولین بار از رادیو پخش شد، شبیه به هیچ یک از آهنگهای پخش شده تا آن زمان نبود. این قطعه که به واقع اولین آهنگ ساخته و تنظیم شده توسط گروه Procol Harum بود طی مدت کوتاهی تبدیل به یکی از پر فروش ترین قطعات آن زمان شد و ۶ میلیون نسخه از آن در سراسر جهان فروش رفت و معروفترین قطعه در مراسم عروسی شد.
موسیقی و ایدئولوژی (I)

موسیقی و ایدئولوژی (I)

بحث در مورد موسیقی و خصوصیات ذاتی آن امری است مشکل. این موضوع را میتوان دلیل دو بعدی بودن موسیقی دانست؛ یعنی موسیقی از جهتی متاثر از اندیشه و عواطف بشری و نشات گرفته از یکسری فعل و انفعالات ذهنی است و از جهتی دارای قواعد و اصولی است که با معیارهای مادی و حقیقی تا حدی قابل تجزیه و تحلیل و ارزیابی میباشد.
تاثیر استودیو‌های خانگی، قالب‌های ذخیره‌سازی و فضای مجازی بر مالکیت ابزار تولید موسیقی (II)

تاثیر استودیو‌های خانگی، قالب‌های ذخیره‌سازی و فضای مجازی بر مالکیت ابزار تولید موسیقی (II)

در این جا نیز از دیدگاه مالکیت ابزار تولید تفاوتی با مورد پیش مشاهده نمی‌شود و حتا مالکیت موسیقی‌دانان بر ابزار تولید رادیویی مشکل‌تر و دورتر از ذهن است. اگر در مورد قبل امکان این که یک موسیقی‌دان ثروتمند به طور استثنایی صاحب دستگاه‌های ضبط و تکثیر صفحه و استودیویی برای انجام این کار باشد، وجود داشت؛ در مورد رادیو به دلیل ملاحظات سیاسی دولت‌ها و مسائل فنی پیجیده‌تر، این امکان بسیار کم‌تر است.
نگاهی به جوایز گرمی (I)

نگاهی به جوایز گرمی (I)

در مطالب مربوط به موسیقی معاصر بارها درباره هنرمندانی که موفق به دریافت جایزه گرمی میشوند صحبت کرده ایم و بدون شک بسیاری از شما با اهمیت آن آشنا هستید. اما اینکه این جایزه از کجا آمده است و چرا از این اهمیت ویژه برخوردار است، مطلبی است که در اینجا به آن خواهیم پرداخت.
فرهنگ اسلامی و پیدایش موسیقی چند صدائی در اروپا (V)

فرهنگ اسلامی و پیدایش موسیقی چند صدائی در اروپا (V)

البته تجزیه و تحلیل موسیقی و ملودی برای اثبات این نظریه که موسیقی اسلامی سرچشمه اصلی موسیقی مکتب له اونیسوس بوده، در ابعاد محدود یک مقاله نمی گنجد. (۱۳) اما مقابله و مقایسه ساده ی قسمتی از یک “Haece dies” له اونین با یک موسیقی سازی که در دهکده ای عرب نشین در اسرائیل اجرا و ضبط شده است، تا حدی روشنگر است. برای نتیجه گیری بهتر، ملودی عربی(A) و موسیقی ملیسمای له اونین (B) خط به خط، پشت سرِ هم نوشته و مقایسه می کنیم: (۱۴)
آیین نکوداشت هنر رزم و بزم ایران برگزار می شود

آیین نکوداشت هنر رزم و بزم ایران برگزار می شود

آیین نکوداشت هنر رزم و بزم ایران و دومین گردهمآیی هنرجویان آکادمی تخصصی آواز به مناسبت تولد شاعر گرانمایه استاد امیر هوشنگ ابتهاج (ه. الف. سایه) در ششم اسفند ماه در منطقه ی زیبا و کوهستانی برغان کرج بر گزار می گردد. این مراسم ویژه هر سال با مدیریت علی خدایی پایه گذار آکادمی آواز در همین روز برگزار می شود.
۸۵ سالگی اسطوره جاز (I)

۸۵ سالگی اسطوره جاز (I)

دیو بروبک (Dave Brubeck)، تصمیم گرفت که به جای یک جشن تولد کوچک در خانه، همسر، فرزندان و نوه های خود را در باربیکن هال (Barbican Hall) لندن ملاقات کند. او در این روز کنسرت مفصلی اجرا کرد که تمام ۲۰۰۰ بلیط آن توسط هوادارانش خریداری شده بود و همه هنگام اجرای ترانه Happy Birthday که توسط کوارتت جاز او و ارکستر سمفونیک لندن همراهی میشد، با یکدیگر دم گرفته بودند.
سایه روشن تاریخ موسیقی ما (X)

سایه روشن تاریخ موسیقی ما (X)

یکی از مهم‌ترین شاخه‌های پژوهشی تاریخ موسیقی در سال‌های گذشته ترسیم روند تحول موسیقی ایرانی (حداقل نظری) است و پاسخ به این سوال که چگونه ساختارهای اجرایی قدیمی به دستگاه‌های امروزی تبدیل شده است (۳۲). در این مورد نیز باید گفت که دست کم از برخی ساده‌اندیشی‌های گذشته مانند منسوب کردن ساختارهایی از قبیل هفت دستگاه به ساختارهای اجرایی اواخر دوره‌ی ساسانی که تنها اسمی از آن در دست ما باقی مانده دور شده‌ایم (۳۳).
چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه دهم (I)

چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه دهم (I)

بین موسیقی و بدن ارتباطات بیشماری قابل تصور است. ساز به عنوان یک ابزار اجرایی که به وسیلۀ اندام‌های نوازنده نواخته می‌شود، خود زمینۀ بسیار گستردۀ مطالعاتی را فراروی پژوهشگران موسیقی قرار می‌دهد. مطالعات مربوط به شیوۀ کار بدن و ارتباط دو سویۀ ساز و اندام نوازنده از موضوعات قابل طرح در این حوزه است که در شاخه‌های نشانه‌شناسی (semiology, semiotics)، معناشناسی (semantics) و حتی بهداشت نوازندگی قابل بررسی است. موسیقی یکی از محرک‌هایی است که علاوه بر کارکرد شنوایی و ذهنی آن بر روی مخاطب، باعث تحرکات اندام‌واره‌های او نیز می‌شود.
پل

پل

بریدج (پل) معمولا” به قسمتی از موسیقی گفته می شود که برای ایجاد کنتراست در قطعه قرار داده می شود. بسیاری از موسیقیدانان بجای اصطلاح بریدج از عباراتی مانند کانال، قسمت B و یا حتی قسمت میانی استفاده میکنند. یک بریدج کلاسیک معمولا” – و نه لزوما” – از ۸ میزان تشکیل می شود و در فرمهایی مانند AABA یا ABAC و … استفاده می شود، همچنین در برخی موارد ریدج ممکن است دوبار بکار برده شود مانند فرم ABAB. (در اینجا منظور از B قسمت بریدج از موسیقی است)