قانون، سازی زنانه؟!

در فرهنگ موسیقی جهانی سازهایی هستند که به صورت سنتی متعلق به جنسیتی خاص تلقی می شده است؛ در این باره مقالاتی نیز در سایت زنان موسیقی به انتشار رسیده ولی اینکه تا چه حد دلایل این انتخاب ها منطقی و علمی بوده، جای بحث مفصل وجود دارد. مجموعه ای از سازهای بادی به دلیل این که گمان می رود، -به اصطلاح- نیاز به نفس زیاد دارند و تصور عامه چنین است که نوازندگان مرد، از نظر تنفس به بانوان برتری دارند، بیشتر در انحصار مردان درآمده ولی ساز هارپ زنانه تلقی می شود، چراکه گمان عامه چنین است که بانوان از اجرای نوانس ها و تکنیک های ظریف آن به دلیل برخورداری از انگشتانی ظریف تر، بهتر بر می آیند.

در میان سازهای ایرانی بَدَل هارپ در ۳۰ ساله گذشته چنگ بوده است. پیش از پرداختن به چرایی وقوع این اتفاق در ایران، باید اشاره کنیم که این تصورات تا حد زیادی نادرست است؛ این که سه تار را به خاطر ظرافتش زنانه و تار را به خاطر قلدری اش، مردانه بدانیم صحیح نیست.

برای نمونه هنوز نوازنده ی زنی که -به اصطلاح- در ظریف نوازی هم تراز احمد عبادی باشد نداشته ایم و همین طور نوازنده ای مثل صهبا مطلبی، چنان مردانه و قلدر تار می نوازد که کمتر مردی در آن سبک و سیاق موفق بوده است.

طبعا “قانون” هم چنین است و جالب اینجاست که وقتی تاریخ ورود و شیوع ساز قانون را در ایران بررسی می کنیم، بیشتر، مردان را در فهرست نوازندگان بزرگ این ساز می یابیم!

در تاریخ موسیقی ایران می خوانیم که شش دهه پیش، رحیم قانونی که قانون را از اعراب فراگرفته بود به آموزش و نوازندگی این ساز در ایران می پردازد، پس از او جلال قانون با همان روش عربی این ساز را می نوازد. ولی آغاز رواج این ساز به صورت رسمی و آکادمیک در واقع با تلاش های مهدی مفتاح صورت می گیرد.

مهدی مفتاح از شاگردان ویولون ابوالحسن صبا بوده که سال ها به عنوان نوازنده ی ویولون با شیوه ای همسان با سبک استادش به شهرت رسیده بود. مفتاح سابقه ای از آموزش قانون از یک نوازنده ی عرب داشته و به فکر می افتد که این ساز را به صورت جدی در ایران احیا کند؛ چراکه قانون را سازی ایرانی و مصادره شده توسط اعراب می دانسته است (لازم به ذکر است که اعتقاد بعضی از پژوهشگران موسیقی بر این است که مخترع قانون، فارابی دانشمند بزرگ ایرانی است).

مهدی مفتاح در سال پایانی زندگی استادش صبا (۱۳۳۶)، به منظور آموختن شیوه های نوازندگی این ساز نزد اعراب، راهی کشور عراق می شود و پس از بازگشت به ایران، به آموزش این ساز در هنرستان (البته به عنوان ساز دوم) می پردازد.

تا اینجا نوازندگان بزرگ قانون همه مرد هستند. ولی از کجا سلطه ی بانوان به این ساز آغاز می شود؟

مفتاح با شیوه ی عربی به شاگردانش قانون درس می داده است. سیمین آقارضی و ملیحه سعیدی از شاگردان مفتاح بوده اند و با استعدادی که از خود نشان می دهند در نوازندگی از استاد خود نیز پیشی می گیرند.

ولی باز اینجا نیست که نوازندگی قانون به نام بانوان زده می شود! پس از رواج تلویزیون و پخش برنامه های موسیقی ایرانی که مورد توجه هنردوستان قرار می گرفت، گاهی اجراهایی از تکنوازی یا همنوازی قانون با ارکستر ایرانی پخش می شد که تقریبا تمامی این اجراها مربوط به آقارضی و سعیدی بود.

تکرار این تصاویر و مخصوصا پخش مکرر تکنوازی های سیمین آقارضی (که دقیقا ده سال از سعیدی بزرگ تر بود)، صدای این ساز را شهرتی گسترده تر بخشید و تصویر بانوی خنیاگر با ساز قانون (همچون تصاویر باستانی چنگ نوازان زن) در ذهن عموم، ثبت و ضبط شد.

زیبایی و وقار این ساز در دستان یک بانوی تک نواز، انگیزه ی خوبی بود برای بانوان جوان که این ساز را به عنوان ساز تخصصی خود انتخاب کنند و این گونه بود که امروز هم بیشتر نوازندگان برجسته ی قانون را بانوان تشکیل می دهند.

5 دیدگاه

  • سنتور ني
    ارسال شده در بهمن ۱۵, ۱۳۹۱ در ۱۱:۴۵ ق.ظ

    سلام
    طبق نظرات آقای تورج زاهدی در کتاب نشانه شناسی موسیقی فیلم و سازهای ایرانی سازها بر اساس مرد و زن وجود دسته بندی شده اند
    که مرد و زن وجود سازی مانند تار همسان(۵۰:۵۰) و مرد وجود سازی مانند سنتور بیشتر و سه تار کمتر است .نواختن و صدادهی و فیزیک نوازندگی ساز قانون نیز به مانند سنتور است تا ساز سه تار(صدادهی و نوازندگی ظریف) پس در نشانه شناسی این ساز میتواند بیشتر مردانه باشد تا زنانه اما بنا به مواردی که بحث جداگانه ای می طلبد شاگردان اولیه این ساز بیشتر زن بوده اند تا مرد.

  • ناشناس
    ارسال شده در بهمن ۱۷, ۱۳۹۱ در ۱۲:۱۸ ب.ظ

    naaaaaaaaaaaaaaaaaa

  • جاوید جعفری
    ارسال شده در بهمن ۱۹, ۱۳۹۱ در ۶:۵۰ ق.ظ

    سلام.بطور کلی مردانه و زنانه عنوان کردن هنر و اندیشه در نگرش روشنفکرانه به موضوعات جایی ندارد.بلکه همه ی این زمینه های بسیار مهم،انسانی است.تحلیل تخصصی هر موضوعی باید با دلایل منطقی باشد.کلی گویی بدون در نظر گرفتن مفاهیم به صورت مشخص نظر جدی و دقیقی محسوب نمی شود.اینکه عوام در مورد موضوعات مختلف چه نظری دارند هیچ ارزشی ندارد.چرا که برای نظر دادن درست و جدی در هر زمینه ای تخصص لازم است.سالیان دراز است که با حرفهای بی اساسی از قبیل اینکه:(اثری که مردم بپسندند ماندگار است یا اثر ارزشمند آن است که مردم بپسندند و اهل فن تائید کنند.حالا باز خوب است که این بخش دوم را اضافه کرده اند!)اندیشه و هنر در این کشور به سخره گرفته شده است.مشخص نیست منظور از مردم چه کسانی هستند؟ مردمی که برای امثال جواد یساری! و اندی! و کامران و هومن!و احسان خواجه امیری!می میرند و حتی اسم کسانی مانند ایگور استراوینسکی،بهمن رجبی ،ژان پل سارتر،احمد شاملو و… حتی به گوششان هم نخورده چطور می توانند معیاری برای تشخیص باشند؟!..
    کسانی که می گویند ساز تار قلدری دارد و سه تار ظرافت!کاملاً افراد ناآگاهی هستند. تار که از زیباترین و با ظرافت ترین سازهای جهان است قدرتمند است نه قلدر.چرا که واژه و مفهوم قلدری در هنر و اندیشه هیچ جایگاهی ندارد.این که چون اندازه ی تار بزرگتر است و صدایش پر طنین تر،آن را فاقد ظرافت بدانیم و سه تار را به دلیل کوچکتر بودن و حجم صدای کمتر ظریف بنامیم بسیار ساده انگارانه است.هم تار و هم سه تار هر دو می توانند با ظرافت و زیبایی و قدرتمند نواخته شوند یا نشوند.معیار زیبایی داشتن ارزش فکری و هنری است.در ضمن خانم صهبا مطلبی نوازنده ای کاملاً معمولی هستند و کارشان ارزش خاصی ندارد.چرا که ایشان تقلید ناقصی از سبک دیگر تارنوازان می کنند.اگر کسی محکم(و نه قوی) مضراب بزند و شلوغ(به معنی عوام پسند) ساز بزند به این معنی نیست که قدرتمند ساز می زند.اینکه چه کسانی به چه کاری بیشتر پرداخته اند با اینکه چه کسانی در آن کار موفق بوده اند متفاوت است.به عنوان یک مثال ساده:بسیاری از عوام می پندارند که زنان در آشپزی و خیاطی موفق تر از مردان هستند و این در حالی است که در کشورهای پیشرفته هم مردان و هم زنان در سطح بالایی به این دو کار می پردازند و بسیار هم موفق هستند.مسلماً با مصداق های عینی تا کنون زنان نه تنها تار را بلکه مثلا سه تار و نی و سنتور و تنبک و کمانچه را نیز در حد مردان ننواخته اند.مقایسه کنید مثلاً خانم ها: صهبا مطلبی و بهاره فیاضی را باآقایان: جلیل شهناز و فرهنگ شریف و علینقی وزیری!ولی این به این معنی نیست که زنان نمی توانند خوب ساز بزنند.بلکه به این معنی است که تا کنون مردان در بسیاری موارد موفق تر بوده اند.در کشورهای پیشرفته(مثلاً:کشورهای اروپایی،آمریکا،ژاپن و..)زنان نیز نوازندگان قدرتمندی هستند و حرفهای بسیاری برای گفتن دارند.مثلاً خانم کلارا هسکل از برجسته ترین نوازندگان پیانو در جهان محسوب می شود(که البته سالهاست فوت کرده).ساز قانون هم مانند سازهای دیگر سازی است که هم آقایان و هم خانمها می توانند خوب بنوازند یا بد بنوازند.مردم ایران تار و سنتور و ویولن که سازهای به اصطلاح شناخته شده ای هستند را از یکدیگر تشخیص نمی دهند.قانون که سازی است که به دلایلی شناخته نشده است و مسلماً هر چیزی باید شناخته شود تا به آن پرداخته شود.این ساز ایرانی در شهرهایی از ایران حتی قابل تهیه و در دسترس هم نیست.که این نشان از فقر فرهنگی این کشور دارد.تلویزیون این کشور هم که در نابود کردن فرهنگ و هنر تلاش بسیار دارد! فیزیک بدن زن و مرد با یکدیگر متفاوت است واین واقعیت امری مشخص است که مثلاً فیزیک آقایان برای ساز تار بسیار مناسب تر از زنان است.ولی اینگونه تحلیل های تخصصی نباید باعث ایجاد منحصر قلمداد کردن چیزی به مردان یا زنان شود. جلیل شهناز چنان مهارتی در اجرای ظرایف و نوانس ها و صدا گیری از ساز دارد که منحصر به فرد است، با دستهایی که هم فربه است و هم کشیده.احمد عبادی نیز همانطور که شما اشاره کردید بسیار با ظرافت می نواخت.در ضمن،اینکه قانون در دستان زنان تناسب دارد در مورد سازهای دیگری نیز برای خانمها نمونه دارد.به هر صورت،به این نکته ی مهم باید توجه داشت که برچسب زدن با عنوانهایی کلی و نامعلوم در مورد هر موضوعی چه برای مردان و چه برای زنان توسط بسیاری با هدف منفی شمردن،امری غیر روشنفکرانه است…

  • جاوید جعفری
    ارسال شده در اسفند ۳, ۱۳۹۱ در ۴:۴۰ ب.ظ

    با سلام.در ابتدای خط دهم نظر من کلمه ی (حتی)اضافه است.و سهواً تایپ شده.

  • حمید کلاه دوز
    ارسال شده در مهر ۷, ۱۳۹۲ در ۴:۱۲ ق.ظ

    باعث تأسف است که این مرز بندی کهنه زن و مرد در هنر باز به ظهور رسیده . فکر کنم اندیشه نسل جوان فهمیده باشد که دیگر جایگاهی برای این مرزبندی ها نیست و در نظر یک شنونده این ملودی است که مهم است نه زن و مرد بودن نوازنده آن.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نقد آرای محمدرضا درویشی (II)

اگرچه محمدرضا درویشی کتاب «بیست ترانه‌ی محلی فارس» را در سال ۱۳۶۳ با انتشارات چنگ منتشر کرده بود ولی می‌توان گفت، او فعالیت قلمی و نوشتاری در حیطه‌ی موسیقی را با چاپ نخستین مقاله‌اش با عنوان «موسیقی محلی ایران، سنّت یا نوآوری» در فروردین ماه ۱۳۶۷ در مجله‌ی آدینه (شماره‌ی ۲۱) آغاز کرد.

امیرآهنگ: تقریبا تمام کتاب های آموزشی موسیقی نظری غربی ایران کپی است

با قاطعیت می توان گفت بجز چند مورد بسیار نادر و اِستثنایی، تقریباً تمامِ کتاب ها و مِتُد های آموزشی ای که در خصوص آموزشِ تئوری موسیقی عمومی، سُلفِژ، هارمونی و غیره توسط موسیقی دانان ایرانی نوشته شده و چاپ شده اند، رونویسیِ دوباره و کپی برابر با اصل بطور عینی از کتاب های تألیفیِ نویسندگان خارجی آن هم اغلب بطور ناقص ارائه شده اند. آن هم بدونِ در نظر گرفتن اینکه آیا اصلا طریقه و شیوه موردِ نظرِ آموزش از نظر طریقه بیان در آن کتابِ مربوطه متناسب با درک و فهم هنرجوی ایرانی می باشد یا نه؟!

از روزهای گذشته…

شرح حال و خاطرات رضا محجوبی منتشر شد

شرح حال و خاطرات رضا محجوبی منتشر شد

کتاب رضا محجوبی، افسونگر نغمه‌پرداز با پژوهش و نگارش محمدرضا شرایلی و شهاب مِنا منتشر شد. در این مجموعه دو جلدی به همراه یک سی دی ضمیمه حاوی ۸ تراک از ویولن نوازی رضا محجوبی و ۷ تراک از شاگردان اوست که توسط نشر خنیاگر به بازار عرضه شده است.
برای علیرضا خورشید فر، هنرمندی که سایه ای بلند داشت

برای علیرضا خورشید فر، هنرمندی که سایه ای بلند داشت

از هنگامیکه موسیقی ما در این شش دهه اخیر، بیشتر به جانب موسیقی ارکسترال و چند صدایی (پلی فونیک) تمایل یافت و سعی داشت تا لایه ها و مفاهیم تازه ای را در موسیقی به ذهن و ضمیر مخاطب تشنه ادراکی عمیق تر از هنر بود، منعکس نما ید، هنرمندانی با دانش و توان لازم با این راه گام نهادند و با خلاقیت هایی هنر موسیقی ماندگاری بخشیدند.
مصاحبه با کورت مازور (II)

مصاحبه با کورت مازور (II)

ما فقط می توانستیم در این باره حدس هایی بزنیم. در روزنامه ها خوانده بودیم که اگر لازم شد نیروهای نظامی می توانند که تظاهرات را در هم بریزند. زمانی که این خبر را شنیدیم، نمایندگان New Forum (جنبش اصلاحی که در سال ۱۹۸۹ آغاز شد) با من تماس گرفتند. آن روز دفتر کار من در Gewandhaus به نوعی به مرکز ارتباطات تبدیل شده بود، من با کورت میری، نماینده فرهنگی حزب تماس گرفتم. وقتی که او دو ساعت پیش از تظاهرات تماس گرفت، گروه کوچکی در منزل ما جمع شدند و به سرعت پیش نویسی از درخواستمان تهیه کردیم که من بعد بر روی نوار ضبط کردم.
باب دیلن از کیفیت ضبط موسیقی روز انتقاد کرد

باب دیلن از کیفیت ضبط موسیقی روز انتقاد کرد

جوناتون لیتم Jonathon Lethem، رمان نویس، مصاحبه ای با باب دیلان، اسطوره موسیقی آمریکا انجام داده است که بنا به گفته خودشان، گفتگویی همه جانبه بوده است، اما شاید جالبترین بخش گفتگو، که اندکی قبل از انتشار آلبوم تازه او به نام Modern Times انجام گرفته است، شنیدن نظر دیلن درباره ضبط مدرن موسیقی باشد. او این موسیقی و ضبط آنرا “افتضاح” توصیف کرد و گفت:” واقعا یک نفر را هم سراغ ندارم که در طی بیست سال گذشته یک موسیقی با ضبط درست و حسابی تولید کرده باشد”.
گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

«کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» در هفته‌ی گذشته به میانه‌ی راه خود رسید. چهارمین جلسه‌ی این کارگاه هشت جلسه‌ای، چهارشنبه ۱۸ بهمن ماه، به درس‌های «سه یاریگر نقد موسیقی» و «زبان و واژگان» اختصاص داشت، که ابتدا به پیوند میان «نظریه‌ی موسیقی»، «تجزیه و تحلیل موسیقایی» و «موسیقی‌شناسی» با نقد موسیقی و سپس مسائل مربوط به زبان و واژگان به کار رفته در نقد می‌پرداخت.
گفتگو با جاشوآ بل (II)

گفتگو با جاشوآ بل (II)

دوست قدیمی دیگر کریس بوتی نوازنده ترومپت است، ما با هم در دانشگاه ایندیانا تحصیل می کردیم. نزدیک به ۲۵ سال است که او را می شناسم و همیشه می خواستیم کاری را با هم انجام دهیم اما هیچ گاه شانس آن را نیافتیم. این آلبوم شانس ما بود و قطعه “پروگی عاشق تو هستم” (I Loves You Porgy) را در این آلبوم به همراه هم اجرا کردیم. خواننده فوق العاده توانا و با استعداد خانم کریستین چنوویث که سالها پیش دوست دختر خود من نیز بود بار دیگر آهنگ “ولنتاین مضحک من” (My Funny Valentine) را با هم در این آلبوم اجرا کردیم. زمانی که گروه تکمیل شده بود شنیدم که رجینا اسپکتور نیز تمایل دارد در این آلبوم حضور یابد. او خواننده فوق العاده موسیقی فولکلور است بنابراین به سرعت به چند اثر از او گوش دادم و قطعه ای را برای او آماده کردم. کار سختی بود اما در انتها از قطعه های محبوبم شد.
مصاحبه ای با رنه فلمینگ (IV)

مصاحبه ای با رنه فلمینگ (IV)

علاوه بر اجرای قطعات فرانسوی، من به آرا بلا (Arabella) می روم، آثار استرائوس (Strauss) را اجرا خواهم کرد، زیرا موسیقی فوق العاده زیبایی است. هسته اجراهای من آثار وی و موزار خواهد بود به همراه موسیقی فرانسوی و بخشهایی از اشعار بل (bel)، زیرا می خواهم صدایم را جوان نگاه دارم، خود را درگیر اجراهای سنگین نمی کنم. در کنار آنها چند قطعه غیر معمول… نقشهای وردی (Verdi)، سچ (Czech) و جانک (Janacek) و احتمالا راسالکا (Russalka) که نقش محبوب من است، آثار بسیار وسیعی هستند اما از لحاظ نوع صدا آنچنان متفاوت نیستند.
گزارشی از نشست اولین سالگرد سایت زنان موسیقی

گزارشی از نشست اولین سالگرد سایت زنان موسیقی

یکم اسفند ۱۳۹۱، خانه ی هنرمندان میزبان نشستی با عنوان “زنان موسیقی” بود. این برنامه که با همت گردانندگان و همکاران “سایت زنان موسیقی” برگزار شده بود، جشنی بود به مناسبت تولد یک سالگی این سایت. نخست دکتر اردشیر صالح پور به عنوان مجری، دقایقی در معرفی برنامه و نقش زنان در موسیقی سخن گفت:
خلق موسیقی موفق برای انیمیشن – قسمت سوم

خلق موسیقی موفق برای انیمیشن – قسمت سوم

جودی گری، آهنگساز مجموعه هفتگی سگ ترسویی به نام شهامت Courage the Cowardly Dog، تمام فیلمهای کوتاه لونی تونز Looney Tunes موجود در اینترنت، کارتونهای ویژه شبکه Cartoon Network و تعداد بسیاری از کارتونهای تلویزیونی دیگر است.
رمزگشایی آکوردها با DNA!

رمزگشایی آکوردها با DNA!

پیتر نئوبیکر، طراح نرم افزارهای موسیقی، اهل کشور آلمان، برنامه ای به نام DNA به معنای دسترسی مستقیم به نت، را ساخته است که می تواند یک آکورد را به نت های جداگانه تبدیل کند تا آکورد ترکیب جدیدی بخود بگیرد. برای تولید کنندگان موسیقی که تقریباً همگی از کامپیوتر استفاده می کنند، این برنامه نقش مهمی را در ایجاد تغییرات خواهد داشت.