قانون، سازی زنانه؟!

در فرهنگ موسیقی جهانی سازهایی هستند که به صورت سنتی متعلق به جنسیتی خاص تلقی می شده است؛ در این باره مقالاتی نیز در سایت زنان موسیقی به انتشار رسیده ولی اینکه تا چه حد دلایل این انتخاب ها منطقی و علمی بوده، جای بحث مفصل وجود دارد. مجموعه ای از سازهای بادی به دلیل این که گمان می رود، -به اصطلاح- نیاز به نفس زیاد دارند و تصور عامه چنین است که نوازندگان مرد، از نظر تنفس به بانوان برتری دارند، بیشتر در انحصار مردان درآمده ولی ساز هارپ زنانه تلقی می شود، چراکه گمان عامه چنین است که بانوان از اجرای نوانس ها و تکنیک های ظریف آن به دلیل برخورداری از انگشتانی ظریف تر، بهتر بر می آیند.

در میان سازهای ایرانی بَدَل هارپ در ۳۰ ساله گذشته چنگ بوده است. پیش از پرداختن به چرایی وقوع این اتفاق در ایران، باید اشاره کنیم که این تصورات تا حد زیادی نادرست است؛ این که سه تار را به خاطر ظرافتش زنانه و تار را به خاطر قلدری اش، مردانه بدانیم صحیح نیست.

برای نمونه هنوز نوازنده ی زنی که -به اصطلاح- در ظریف نوازی هم تراز احمد عبادی باشد نداشته ایم و همین طور نوازنده ای مثل صهبا مطلبی، چنان مردانه و قلدر تار می نوازد که کمتر مردی در آن سبک و سیاق موفق بوده است.

طبعا “قانون” هم چنین است و جالب اینجاست که وقتی تاریخ ورود و شیوع ساز قانون را در ایران بررسی می کنیم، بیشتر، مردان را در فهرست نوازندگان بزرگ این ساز می یابیم!

در تاریخ موسیقی ایران می خوانیم که شش دهه پیش، رحیم قانونی که قانون را از اعراب فراگرفته بود به آموزش و نوازندگی این ساز در ایران می پردازد، پس از او جلال قانون با همان روش عربی این ساز را می نوازد. ولی آغاز رواج این ساز به صورت رسمی و آکادمیک در واقع با تلاش های مهدی مفتاح صورت می گیرد.

مهدی مفتاح از شاگردان ویولون ابوالحسن صبا بوده که سال ها به عنوان نوازنده ی ویولون با شیوه ای همسان با سبک استادش به شهرت رسیده بود. مفتاح سابقه ای از آموزش قانون از یک نوازنده ی عرب داشته و به فکر می افتد که این ساز را به صورت جدی در ایران احیا کند؛ چراکه قانون را سازی ایرانی و مصادره شده توسط اعراب می دانسته است (لازم به ذکر است که اعتقاد بعضی از پژوهشگران موسیقی بر این است که مخترع قانون، فارابی دانشمند بزرگ ایرانی است).

مهدی مفتاح در سال پایانی زندگی استادش صبا (۱۳۳۶)، به منظور آموختن شیوه های نوازندگی این ساز نزد اعراب، راهی کشور عراق می شود و پس از بازگشت به ایران، به آموزش این ساز در هنرستان (البته به عنوان ساز دوم) می پردازد.

تا اینجا نوازندگان بزرگ قانون همه مرد هستند. ولی از کجا سلطه ی بانوان به این ساز آغاز می شود؟

مفتاح با شیوه ی عربی به شاگردانش قانون درس می داده است. سیمین آقارضی و ملیحه سعیدی از شاگردان مفتاح بوده اند و با استعدادی که از خود نشان می دهند در نوازندگی از استاد خود نیز پیشی می گیرند.

ولی باز اینجا نیست که نوازندگی قانون به نام بانوان زده می شود! پس از رواج تلویزیون و پخش برنامه های موسیقی ایرانی که مورد توجه هنردوستان قرار می گرفت، گاهی اجراهایی از تکنوازی یا همنوازی قانون با ارکستر ایرانی پخش می شد که تقریبا تمامی این اجراها مربوط به آقارضی و سعیدی بود.

تکرار این تصاویر و مخصوصا پخش مکرر تکنوازی های سیمین آقارضی (که دقیقا ده سال از سعیدی بزرگ تر بود)، صدای این ساز را شهرتی گسترده تر بخشید و تصویر بانوی خنیاگر با ساز قانون (همچون تصاویر باستانی چنگ نوازان زن) در ذهن عموم، ثبت و ضبط شد.

زیبایی و وقار این ساز در دستان یک بانوی تک نواز، انگیزه ی خوبی بود برای بانوان جوان که این ساز را به عنوان ساز تخصصی خود انتخاب کنند و این گونه بود که امروز هم بیشتر نوازندگان برجسته ی قانون را بانوان تشکیل می دهند.

5 دیدگاه

  • سنتور ني
    ارسال شده در بهمن ۱۵, ۱۳۹۱ در ۱۱:۴۵ ق.ظ

    سلام
    طبق نظرات آقای تورج زاهدی در کتاب نشانه شناسی موسیقی فیلم و سازهای ایرانی سازها بر اساس مرد و زن وجود دسته بندی شده اند
    که مرد و زن وجود سازی مانند تار همسان(۵۰:۵۰) و مرد وجود سازی مانند سنتور بیشتر و سه تار کمتر است .نواختن و صدادهی و فیزیک نوازندگی ساز قانون نیز به مانند سنتور است تا ساز سه تار(صدادهی و نوازندگی ظریف) پس در نشانه شناسی این ساز میتواند بیشتر مردانه باشد تا زنانه اما بنا به مواردی که بحث جداگانه ای می طلبد شاگردان اولیه این ساز بیشتر زن بوده اند تا مرد.

  • ناشناس
    ارسال شده در بهمن ۱۷, ۱۳۹۱ در ۱۲:۱۸ ب.ظ

    naaaaaaaaaaaaaaaaaa

  • جاوید جعفری
    ارسال شده در بهمن ۱۹, ۱۳۹۱ در ۶:۵۰ ق.ظ

    سلام.بطور کلی مردانه و زنانه عنوان کردن هنر و اندیشه در نگرش روشنفکرانه به موضوعات جایی ندارد.بلکه همه ی این زمینه های بسیار مهم،انسانی است.تحلیل تخصصی هر موضوعی باید با دلایل منطقی باشد.کلی گویی بدون در نظر گرفتن مفاهیم به صورت مشخص نظر جدی و دقیقی محسوب نمی شود.اینکه عوام در مورد موضوعات مختلف چه نظری دارند هیچ ارزشی ندارد.چرا که برای نظر دادن درست و جدی در هر زمینه ای تخصص لازم است.سالیان دراز است که با حرفهای بی اساسی از قبیل اینکه:(اثری که مردم بپسندند ماندگار است یا اثر ارزشمند آن است که مردم بپسندند و اهل فن تائید کنند.حالا باز خوب است که این بخش دوم را اضافه کرده اند!)اندیشه و هنر در این کشور به سخره گرفته شده است.مشخص نیست منظور از مردم چه کسانی هستند؟ مردمی که برای امثال جواد یساری! و اندی! و کامران و هومن!و احسان خواجه امیری!می میرند و حتی اسم کسانی مانند ایگور استراوینسکی،بهمن رجبی ،ژان پل سارتر،احمد شاملو و… حتی به گوششان هم نخورده چطور می توانند معیاری برای تشخیص باشند؟!..
    کسانی که می گویند ساز تار قلدری دارد و سه تار ظرافت!کاملاً افراد ناآگاهی هستند. تار که از زیباترین و با ظرافت ترین سازهای جهان است قدرتمند است نه قلدر.چرا که واژه و مفهوم قلدری در هنر و اندیشه هیچ جایگاهی ندارد.این که چون اندازه ی تار بزرگتر است و صدایش پر طنین تر،آن را فاقد ظرافت بدانیم و سه تار را به دلیل کوچکتر بودن و حجم صدای کمتر ظریف بنامیم بسیار ساده انگارانه است.هم تار و هم سه تار هر دو می توانند با ظرافت و زیبایی و قدرتمند نواخته شوند یا نشوند.معیار زیبایی داشتن ارزش فکری و هنری است.در ضمن خانم صهبا مطلبی نوازنده ای کاملاً معمولی هستند و کارشان ارزش خاصی ندارد.چرا که ایشان تقلید ناقصی از سبک دیگر تارنوازان می کنند.اگر کسی محکم(و نه قوی) مضراب بزند و شلوغ(به معنی عوام پسند) ساز بزند به این معنی نیست که قدرتمند ساز می زند.اینکه چه کسانی به چه کاری بیشتر پرداخته اند با اینکه چه کسانی در آن کار موفق بوده اند متفاوت است.به عنوان یک مثال ساده:بسیاری از عوام می پندارند که زنان در آشپزی و خیاطی موفق تر از مردان هستند و این در حالی است که در کشورهای پیشرفته هم مردان و هم زنان در سطح بالایی به این دو کار می پردازند و بسیار هم موفق هستند.مسلماً با مصداق های عینی تا کنون زنان نه تنها تار را بلکه مثلا سه تار و نی و سنتور و تنبک و کمانچه را نیز در حد مردان ننواخته اند.مقایسه کنید مثلاً خانم ها: صهبا مطلبی و بهاره فیاضی را باآقایان: جلیل شهناز و فرهنگ شریف و علینقی وزیری!ولی این به این معنی نیست که زنان نمی توانند خوب ساز بزنند.بلکه به این معنی است که تا کنون مردان در بسیاری موارد موفق تر بوده اند.در کشورهای پیشرفته(مثلاً:کشورهای اروپایی،آمریکا،ژاپن و..)زنان نیز نوازندگان قدرتمندی هستند و حرفهای بسیاری برای گفتن دارند.مثلاً خانم کلارا هسکل از برجسته ترین نوازندگان پیانو در جهان محسوب می شود(که البته سالهاست فوت کرده).ساز قانون هم مانند سازهای دیگر سازی است که هم آقایان و هم خانمها می توانند خوب بنوازند یا بد بنوازند.مردم ایران تار و سنتور و ویولن که سازهای به اصطلاح شناخته شده ای هستند را از یکدیگر تشخیص نمی دهند.قانون که سازی است که به دلایلی شناخته نشده است و مسلماً هر چیزی باید شناخته شود تا به آن پرداخته شود.این ساز ایرانی در شهرهایی از ایران حتی قابل تهیه و در دسترس هم نیست.که این نشان از فقر فرهنگی این کشور دارد.تلویزیون این کشور هم که در نابود کردن فرهنگ و هنر تلاش بسیار دارد! فیزیک بدن زن و مرد با یکدیگر متفاوت است واین واقعیت امری مشخص است که مثلاً فیزیک آقایان برای ساز تار بسیار مناسب تر از زنان است.ولی اینگونه تحلیل های تخصصی نباید باعث ایجاد منحصر قلمداد کردن چیزی به مردان یا زنان شود. جلیل شهناز چنان مهارتی در اجرای ظرایف و نوانس ها و صدا گیری از ساز دارد که منحصر به فرد است، با دستهایی که هم فربه است و هم کشیده.احمد عبادی نیز همانطور که شما اشاره کردید بسیار با ظرافت می نواخت.در ضمن،اینکه قانون در دستان زنان تناسب دارد در مورد سازهای دیگری نیز برای خانمها نمونه دارد.به هر صورت،به این نکته ی مهم باید توجه داشت که برچسب زدن با عنوانهایی کلی و نامعلوم در مورد هر موضوعی چه برای مردان و چه برای زنان توسط بسیاری با هدف منفی شمردن،امری غیر روشنفکرانه است…

  • جاوید جعفری
    ارسال شده در اسفند ۳, ۱۳۹۱ در ۴:۴۰ ب.ظ

    با سلام.در ابتدای خط دهم نظر من کلمه ی (حتی)اضافه است.و سهواً تایپ شده.

  • حمید کلاه دوز
    ارسال شده در مهر ۷, ۱۳۹۲ در ۴:۱۲ ق.ظ

    باعث تأسف است که این مرز بندی کهنه زن و مرد در هنر باز به ظهور رسیده . فکر کنم اندیشه نسل جوان فهمیده باشد که دیگر جایگاهی برای این مرزبندی ها نیست و در نظر یک شنونده این ملودی است که مهم است نه زن و مرد بودن نوازنده آن.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

دژآهنگ: از تدریس اشمل بسیار بهره بردم

از طرفی سونوریته ای که در صداسازی‌های هارمونیکا انجام می شود به شدت قابلیت شخصی‌سازی دارد. مثلا شما می‌توانید از تغییر پوزیشن فک پائین و زبان، جنس صداهای مختلفی را ایجاد کنید که چنین چیزی با آکاردئون قابل انجام نیست.

مروری بر کتاب «بنیان های آموزش موسیقی» اثر ادگار ویلمز (IV)

ارتباط ملودیکی بین دو صدا هر چه قدر هم آرام نواخته شود همزمانی با یکدیگر پیدا می کنند و می توانند هارمونی به وجود آورند. هنگامی که سه صدا مانند دو-می-سل به صورت پیوسته و به دنیال هم خوانده شوند تصور یک آکورد را در ذهن به وجود می آورند و تمرین خوبی برای درک آکورد می باشد. فواصل هارمونیک (چهارم و پنجم) نیز در حین خواندن آکورد آن ها، شناسایی و توجه می شود. فواصل سوم و ششم را نیز در خواندن آکوردهایشان می توان درک کرد. فواصل دوم و هفتم دارای ماهیت پیوندی هستند که توسط فواصل هارمونیک قدرت و شدت می گیرند.

از روزهای گذشته…

ارکستر سمفونیک تهران در اغما

ارکستر سمفونیک تهران در اغما

پس از سی سال ارکستر سمفونیک تهران به خوابی عمق فرو رفته… بسیار غم انگیز است! ارکستری که در دوره اول از کمبود بازدید کننده و مقرون به صرفه نبودن کنسرتها، مشکلات مادی و معنوی جنگ جهانی دوم، خروج نوازندگان کلیدی از ارکستر، کمبود ساز و در دوره دوم تحریم های مربوط به موسیقی، خروج دوباره نوازندگان خبره، مشکلات مادی و معنوی زمان جنگ هشت ساله و … صدها مشکل دیگر تا به امروز حیات خود را حفظ کرده بود؛ در دوره ای که بیش از همیشه طرفدار دارد و بلیط کنسرتها هم در بالاترین حد خود است، به خاطر سوء مدیریت باید تعطیل شود!
بندتی، رمانتیک می شود! (I)

بندتی، رمانتیک می شود! (I)

اغلب اینگونه نیست که یک نوازنده جدی به استودیو ضبط برود تا آهنگ های درخواست شده را بنوازد اما هرچه موسیقی کلاسیک بیشتر به مسابقه تلویزیونی The X Factor راه می یابد اگر از پائول پاتز صرفنظر کنیم، می بینیم که نوع رابطه نیکولا بنِدِتیِ با مخاطب متفاوت است. او پس از چندین سال کار حرفه ای که در ۱۷ سالگی و با پیروزی مشهورش در مسابقه نوازنده جوان سال بی بی سی آغاز شد، اکنون در ۲۳ سالگی یک سی دی روانه بازار کرده که فاقد برنامه یا نگرش خاصیست. در این سی دی هیچ اثر جدیدی معرفی نشده، یا اینکه هیچ بازنوازی از یک اثر خاک خورده از آرشیو های قدیمی ارائه نشده؛ بلکه بندتی دو کنسرتو بسیار معروف رپرتوار را ضبط کرده است.
نقدی بر مقاله پیمان سلطانی، «آهنگ شعر معاصر» (I)

نقدی بر مقاله پیمان سلطانی، «آهنگ شعر معاصر» (I)

آنچه را در ادامه می خوانید، تاملی است بر مقاله پیمان سلطانی با عنوان «آهنگ شعر معاصر» که در ژورنال گفتگوی هارمونیک منتشر شده است. مقاله ی اخیر ایشان در مورد آهنگ شعر معاصر باعث شد تا در مورد آن نکاتی را بیان کنم. برای وضوح مطالب و مقاصدم نه تنها به نقل مضمون بلکه به نقل مطلب پیمان سلطانی پرداخته ام.
سیستم فواصل تقسیم مساوی طول (I)

سیستم فواصل تقسیم مساوی طول (I)

سیستم تقسیم مساوی طول یا Equal divisions of length EDLروش تعیین فواصل موسیقی است که در آن به جای به کارگیری نسبت های فرکانسی فواصل از روابط طولی وتقسیم طول سیم به فواصل مساوی و سپس برآورد نسبت های فرکانسی استفاده می شود . در این سیستم مفروضات زیر را داریم :
درباره مشکل «شیش هشت» و «میزان های لَنگ» در وزن شناسیِ موسیقی ایرانی (I)

درباره مشکل «شیش هشت» و «میزان های لَنگ» در وزن شناسیِ موسیقی ایرانی (I)

در گفتمان موسیقی ایرانی چنین شایع شده است که آهنگ های موسوم به «شیش هشت» از نظر وزن شناسی، «دو ضربی ترکیبی» هستند. چرا که این آهنگ ها را می توان با دو پا زدن اجرا کرد و در هر ضرب، سه چنگ یا یک سیاه نقطه دار جا دارند و نوشته من در کتاب «موسیقی ایرانی» شناسی، مبنی براینکه این آهنگ ها شش ضربی هستند، یک «اشتباه فاحش» (۱) است.
نقشه‌برداری موسیقایی (I)

نقشه‌برداری موسیقایی (I)

دکتر خسرو جعفرزاده، موزیکولوگ و معماریْ ایرانی است که در عرصۀ موسیقی با نوشته‌های پژوهشی‌شان در زمینۀ موسیقی دستگاهی شناخته شده‌اند. با این حال، ایشان در وین درس معماری خوانده‌اند و دفتر معماری خودشان را دارند. در گفت‌و‌گوی پیشِ رو، که به صورت مکتوب و با ارسال چند پرسش کلّی، که بتواند دست مصاحبه‌شونده را برای پاسخ‌گویی باز بگذارد، انجام شد، ایشان به چند جنبه‌ای که به نظرشان می‌توان رابطه یا اشتراکی میان این دو هنر دید پرداخته‌اند، از جمله مسئلۀ آکوستیک و سالن‌های اجرای موسیقی در ایران، تأثیر معماری سالن‌ها بر ادراک موسیقایی مخاطبان، فضای مناسب اجرای موسیقی ایرانی و قیاس این دو هنر و بیان نوع تأثیرپذیری‌های ممکن از نظر ایشان.
بیژن کامکار: موسیقی کردستان با کامکارها شناخته شد

بیژن کامکار: موسیقی کردستان با کامکارها شناخته شد

… بله؛ البته نمی‌خواهم خدای ناکرده در حق پهلوان‌هایی مثل مظهر خالقی یا حسن زیرک یا برادران یوسف‌زمانی که همه‌شان خیلی خدمت کرده اند کم لطفی کنم ولی باور کنید چند دهه‌ی پیش خیلی‌ها مثلن در سیستان و بلوچستان خودمان نمی‌دانستند کردستان کجاست. موسیقی کردستان با کامکارها شناخته شد. نه تنها در ایران بلکه در جهان. در دنیای ارتباطات امروز، فستیوال‌ها نقش خیلی مهمی دارند و خیلی چیزها از طریق فستیوال‌ها در همه‌ی دنیا پخش می‌شوند. فستیوال‌رو ها همه امروز کردستان و موسیقی کردستان را می‌شناسند.
اختتامیه سومین جشنواره سایتها و وبلاگهای موسیقی برگزار می شود

اختتامیه سومین جشنواره سایتها و وبلاگهای موسیقی برگزار می شود

مراسم اختتامیه سومین جشنواره سایت ها و وبلاگهای موسیقی روز پنجشنبه، بیست و دوم اسفند ماه ۱۳۹۲ ساعت ۱۹ در فرهنگسرای ارسباران برگزار می شود. در این نشست برگزیدگان شاخه های مختلف سومین دوره جشنواره معرفی می گردند و جوایزی نیز به رسم یادبود به آنها اهدا می گردد. از دیگر برنامه های اختتامیه جشنواره می توان به اجرای آثاری توسط دو گروه موسیقی نیز اشاره نمود.
ریختر، پیانیستی برای تمام دوران (I)

ریختر، پیانیستی برای تمام دوران (I)

اسویتوسلاو ریختر (Sviatoslav Teofilovich Richter) در آگوست سال ۱۹۱۵ از پدری آلمانی و مادری روس در شهر Zhytomyr شوروی سابق (اکراین امروزی) بدنیا آمد. وی را بعنوان یکی از برترین نوازندگان پیانو در قرن بیستم یاد میکنند. موزیکالیته و تکنیکی ستودنی و همچنین رپرتوار گسترده ای که داشت مورد شگفتی و تحسین همگان بود.
قمار معشوق ها

قمار معشوق ها

در میان مفاهیمی که بشر ساخته است، عشق فرایندی بسیار پیچیده به شمار میرود. حافظ در شعر «طفیل هستی عشقند آدمی و پری …» مفهوم عشق را حتی پیچیدهتر از مفهوم خدا میداند. زیرا خدا نیز اثیری عشق است و در جریان آفرینش، گاه به هیئت عاشق و بسیار به جلوۀ معشوق درمیآید. ازاینرو، نمیتوان تعریفی شفاف از عشق به دست داد. عشق از جنس آینده است و هرچه در آن پیشتر رویم، بیشتر میگریزد و هردم به نقشی نو ظاهر میشود و هویتی دیگر مییابد.