تار (۲)

شیوه ‌های نوازندگی تار، متنوع است. همۀ آن‌ها فنون و نحوۀ بیان مشترکی دارند، غیر از روش جدیدی که علینقی وزیری با استفاده از آموخته ‌های خود از موسیقی غربی، در پیش گرفت. مطرحترین شیوه ‌های تارنوازی در قرن حاضر به طورخلاصه عبارت است از: ۱- شیوۀ سنّتی دورۀ قاجار که در آن دوره خانوادۀ فراهانی (آقاعلی اکبر و آقاغلامحسین و آقاغلامرضا و میرزا حسینقلی و میرزا عبداللّه) سردمدار آن بودند. ۲- شیوۀ سنّتی با اندکی گرایش متجددانه و با تجدیدنظر در بعضی فنون که درویش خان شاخص آن است و شاگردان وی، مرتضی نی‌داوود و ارسلان درگاهی و موسی معروفی و نورعلی برومند بوده‌اند. ۳- شیوۀ مدرسه‌ای با استفاده از بعضی فنون غربی که با بعضی خصوصیات اجرایی موسیقی ایرانی متناسب است؛ مؤسس این شیوه علینقی وزیری بود و برخی شاگردان وی، از جمله حسین سنجری و سلیمان سپانلو و عبدالعلی وزیری آن را ادامه دادند و بیشتر به کار گروه نوازی می‌آمد. ۴- شیوۀ مبتنی بر بیان سنّتی، ولی متفاوت از شیوۀ مکتب فراهانی که در اصفهان، خانوادۀ شهناز (شعبان و جلیل و حسین) و در تهران، شکراللّه قهرمانی و بعد‌ها عبدالحسین شهنازی و لطف اللّه مجد و فرهنگ شریف نمونه ‌های آن به شمار می‌آمده‌اند.

اغلب موسیقیدانان معاصر ایرانی با تار آشنا بوده اند و آن را مناسبترین ساز برای اجرای حالات و کیفیات موسیقی ایرانی دانسته‌اند. از زمان تثبیت نهایی موسیقی ردیف دستگاهی به عنوان زبان رسمی موسیقی ایران در ۱۵۰ سال پیش، تار مهمترین ساز موسیقی ایرانی بوده است. تار هم در تک نوازی و هم در گروه نوازی کاربرد دارد. تار از حیث دقت در نشان دادن فواصل پرده ‌های موسیقی ایرانی مورد توجه محققان است. بعضی محققان با مطالعۀ عکس‌های به جا مانده از تار‌های قدیم و گاه با دستیابی به نمونه ‌های آن، تلاش کرده اند تا از روی اندازۀ بین پرده‌های روی دستۀ تار به نظام فواصل موسیقی قدیمی پی ببرند (کیانی، ص ۱۶۲ـ۱۷۴). تار در بین سازهایی که قادرند یک دور کامل فواصل موسیقی ایرانی را نشان دهند، از بیشترین امکانات برخوردار است (رجوع کنید به لطفی، ص ۲۳۰).

در ۱۲۹۹ش / ۱۹۲۰ در برلین علینقی وزیری اولین کتاب آموزش تار را با نام دستور تار نوشت و چاپ کرد. سپس در ۱۳۱۳ش در تهران دستور جدید تار و سه تار از همو به چاپ رسید. از آن به بعد دستور‌های آموزشی و قطعات نغمه نویسی شدۀ مختلفی برای تار نوشته شده است.

منابع
(۱) علاوه بر اطلاعات شخصی مؤلف
(۲) روح اللّه خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، بخش ۱، تهران ۱۳۵۳ش
(۳) مهدی ستایشگر، واژه نامۀ موسیقی ایران زمین، ج ۱، تهران ۱۳۷۴ش
(۴) مجید کیانی، هفت دستگاه موسیقی ایران، تهران ۱۳۷۱ش
(۵) محمدرضا لطفی، «بنیاد‌های نوازندگی تار»، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی، ویژه ی پژوهش در فرهنگ ایران، گردآورنده محمدرضا لطفی، تهران: کتاب خورشید، ۱۳۷۸ش
(۶) حسینعلی ملاّح، فرهنگ سازها، تهران ۱۳۷۶ش

(۷) Nasser Shirazi, “Building the tar”, American lutherie , no. 10 (summer 1987).