سجاد پورقناد
نتیجهگیری
در بسیاری از جوامع، اهالی موسیقی کلاسیک نه تنها در اطوار و ظاهر بلکه در باطن و سلوک شخصی خود نیز دارای خصوصیات ویژهای هستند که به صورت ملموسی موجب تمایز آنها از انواع جوامع موسیقایی غیرِ کلاسیک میشود. استفاده اهالی موسیقی از نوعِ خاصی از شمایل ساز به عنوان یک کالای موسیقی، میتواند نشاندهنده تمایل به نوعی از «تمایزگذاری» فرهنگی باشد. در این پژوهش با بررسی نظرات شش نفر از نوازندگان حرفهای دف، دلیل استفاده محدود این نوازندگان از دفهای طرحدار از طریق نظرسنجی، ثبت و تحلیل شده و از این طریق به بررسی چراییِ این نوع از «تمایزگذاری» مبادرت ورزیده شده است. در این پژوهش نوعِ نگاهِ گروه نوازندگان حرفهای دف به متقاضیانِ دفهای طرحدار مورد بررسی قرار گرفت و از این طریق مشخص شد، نوازندگانِ حرفهای دف نه تنها حاضر به استفاده از سازهایی که المانهای مورد پسندِ نوازندگانِ سفرهخانهها را دارد نیستند، بلهای مورد پسندِ نوازندگانِ سفرد استفاده قرار نمیدهند و تنها الگویِ انتخاب آنها، دفهایی است که استادانِ قدیمیتر در دست دارند. در نتیجه، در جامعۀ دفنوازان ایران، نوعی جبههگیری علیه دفهایِ طرحدار وجود دارد. این گروه تا حدِ امکان از نوازندگی با دفهایِ طرحدار پرهیز میکنند و سعی دارند از این طریق جایگاه خود را از گروهی که به زعم آنها «کاسبانِ هنر» هستند، جدا کنند. به روایتی دیگر، آنها خود را «هنرمند» ارزیابی کرده و گروه دیگر را که به عنوانِ «کاسبانِ هنر» تلقی میکنند، خالی از انگیزههای هنری برمیشمرند.
منابع
- ابینگ، هانس. (۲۰۰۴). درآمدی به اقتصاد استثنایی هنر (چرا هنرمندان فقیرند). ترجمه حمیدرضا ششجوانی. (۱۳۹۰). تهران: انتشارات تحقیقات نظری.
- آزادهفر، محمدرضا. (۱۳۹۰). اقتصاد موسیقی. تهران: نشر پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات.
- خسروجردی، حسین. (۱۳۸۱). سی و دو پرسش از حسین خسروجردی. نشریه مطالعات هنرهای تجسمی، -(۱۶)، ۲۴-۲۷.
- مدرسی، جواد. (۱۳۹۶). کجای بازار؟، یادداشتی درباره «نقاشی بازاری». نشریه تندیس، -(۳۶۳)، ۷.
- چوبیه، ناتالی. (۱۳۸۳). کاربردها و کارکردها. فصلنامه موسیقی ماهور، -(۲۳)، ۱۳۲.
- بارت، رولان. (۱۹۵۳). درجه صفر نوشتار. ترجمه شیریندخت دقیقیان. (۱۳۷۸). تهران: هرمس.
- بوردیو، پیر. (۱۹۹۴). نظریه کنش: دلایل عملی و انتخاب عقلانی. ترجمۀ مرتضی مردیها. (۱۳۸۰). تهران: نقش و نگار.
- پارسا، محمد؛ و اصغری، محمدرضا. (۱۳۸۹). روان شناسی عمومی. تهران: وزارت آموزش و پرورش.
- پورقناد، سجاد. (۱۳۸۷). نگاهی به همنشینی سازهای محلی و ملی. بازیابیشده در ۱۵/۷/۱۴۰۳، از http://harmonytalk.com/id/1875.
- پهلوان، کیوان. (۱۳۹۳). دف و دایره. تهران: انتشارات آرون.
- صمیم، رضا؛ و فاطمی، ساسان. (۱۳۸۶). پژوهشی جامعه شناختی در باب مصرف موسیقایی در بین افرادی با پایگاههای اجتماعی متفاوت (مطالعه موردی تهران). نشریه هنرهای زیبا، -(۳۲)، ۱۲۷-۱۳۵.
- طریقت، محمد. (۱۴۰۰). ساختار دف کردستان. بازیابیشده در ۱۳/۷/۱۴۰۳، از http://harmonytalk.com/id/131506.
- ضیمران، محمد. (۱۳۸۲). درآمدی بر نشانهشناسی هنر. تهران. نشر قصه.
- فاطمی. ساسان. (۱۳۹۲). پیدایش موسیقی مردمپسند در ایران: تأملی بر مفاهیم کلاسیک، مردمی و مردمپسند. تهران: ماهور.
- کلاینمن، پل. (۲۰۱۲). کلید روانشناسی مدرن، در قلمرو روان شناسی (نامها و نظریهها). ترجمه محمد اسماعیل فلزی. (۱۳۹۵). تهران: مازیار.
- کوئن، بروس. (۱۹۹۰). مبانی جامعهشناسی. ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل. (۱۳۷۹). تهران: سمت.
پینوشت
4- Beeptunes.com
5- اینکه یک موسیقی «هنری» (Art music) و موسیقی دیگری «تجاری» (Commercial music) تلقی میشود، به این خاطر نیست که نوعِ هنریِ موسیقی هیچگونه ارتباطی با درآمدزایی ندارد، بلکه به این خاطر است که «اینطور مینماید که هدف خلق آن در ابتدا تولید یک اثر هنری باشد نه تجاری»؛ در واقع تظاهر آن به این شکل است.
6- سوگیری، یکی از مفاهیم روان شناسی است که توسط آلفرد آدلر روانشناس اتریشی پیشنهاد شده است، به این معنا که: گروهی تصمیم میگیرند مواضع افراطی اتخاذ کند، حال آنکه اگر افراد گروه تنها بودند این گونه موضع گیریها به وجود نمیآمد. (کلاینمن، ۲۰۱۲، ص. ۴۴)
7- در این مقاله آن دسته از نوازندگانی که سابقه اجرایی و ضبطهای متعدد در زمینه دفنوازی در گروههای هنری موسیقی دستگاهی ایرانی داشتهاند، «نوازندگانِ حرفهای دف» بهشمار میروند.
8- Cultural productions
9- Cultural codes
10- در این پژوهش از تمرکز بر تحلیل «نشانهشناسی» نقوشِ ثبت شده بر روی دفها بر اساس پنج رمزگانِ شناختۀ شده رولان بارت (Roland Barthes) (1- کنشی ۲- هرمنوتیکی ۳- نمادین ۴- معنابُنی ۵- فرهنگی) (نک. مارتین، ۱۳۸۶، ص ۱۲۴-۱۲۳) پرهیز شده است چراکه از طرفی، در این پژوهش مشخص شده است که تنوع طرحهایِ مختلف دف، باعث استقبال نوازندگانِ حرفهای از این طرحها نشده است؛ با اینکه بسیاری از طرحها، شباهت زیادی با نقشهای حک شده بر روی پیراهنِ نوازندگانِ امروزیِ دف دارد ولی باز هم نوازندگان حرفهای دف از استفاده از دفهایی که طرحهای متناسب با البسه آنها دارد، سرباز میزنند و ترجیح میدهند، مطابق با سنت عمومی نوازندگان پیشکسوت دف، دفهایشان را انتخاب کنند. همچنین در این پژوهش به این دلیل که جمعیت موردِ پرسش، نوازندگانِ حرفهای دف هستند (نه مشتریان دفهای طرحدار) نیازی به بررسی نشانهشناسانۀ طرحهای حک شده بر روی دفها نبود.
11- «شیوه مصرف، مفهومی کیفی و میزان مصرف مفهومی کمی است. به طور معمول، پژوهش در حوزه مطالعات مصرف با دو رویکرد صورت میپذیرد: نخست، رویکرد جامعهشناسانه که شیوه مصرفِ افراد را مورد بررسی قرار میدهد و دوم، رویکرد اقتصادی، که میزان مصرف را بررسی میکند» (صمیم و فاطمی، ۱۳۸۶، ۱۲۸).
12- «به هر حال برای شناخت اقتصاد هنر مهم است بدانیم که کارشناسان یا عامه برخی چیزها یا فعالیتها را هنریتر از سایر اشیاء یا فعالیتها تلقی میکنند. برای مثال اپرا هنرتر از موسیقی پاپ است.» (ابینگ، ۱۳۹۲، ۶)
13- در اینجا منظور از «جدی» کنسرتهایی با ظاهر «کلاسیک» (یا هنری) است.
14- Interdisciplinary research
15- (نک. فاطمی، ۱۳۸۲، صص ۹۰-۹۱).
16- کیچ (Kitsch) در اصل عنوانی بود برای توصیف آثاری در هنر و طراحی که به عنوانِ کارهای پیش پاافتاده و دارای میزانی از سادهلوحی (یا سادهانگاری) استفاده میشده است؛ اوایل قرن بیستم اصطلاح «کیچ» را به تولیدات درونِ فرهنگ عامه اطلاق میکردند که فقدان عمق و تفکر در آنها مشاهده میشد و اغلب با آثار هنری یا تولیداتی که زیر چترِ «هنرهای زیبا» (Fine Art) ساخته میشوند مقایسه میشد. از سوی دیگر، امروزه اصطلاح «کیچ» به گونهای تکامل یافته است که شامل اشیا یا آثار هنری میشود که «عجیب» یا طنزآمیز به نظر میرسند، اما به یک تصویر شناخته شده یا اثری محبوب اشاره میکنند. (artincontext)
17- گروه همتا (Peer) افرادی هستند که از لحاظ فکر و فرهنگ یکسان اند. (پارسا و اصغری، ۱۳۹۲، ۸۷)
18- این نوع از تقلید از اساتید پیشکسوت در سازهای دیگر ایرانی هم کموبیش دیده میشود؛ مثلاً پیروان حسین علیزاده، گاهی مانند او از تارهای «سرپنجه قنبری» و پیروان کیوان ساکت، از تارهای «سرپنجه طاووسی» استفاد میکنند.
19- Fashionism.
20- معنی مد در اینجا الزاماً سبکی از پوشش نیست؛ استفاده از یک طرح مشخص برای ساز هم میتواند نوعی مُد محسوب شود.
21- Raisons pratiques : Sur la théorie de l’action (1994)
22- اینجا منظور سلایقی است که گروهی و غیر شخصی هستند. (نک. بوردیو، ۱۳۸۰، ۳۵)
23- نک. بوردیو، ۱۳۸۰، ۳۵
24- در ادبیات «جامعه شناسی»، گروهی از افراد که به صورت دسته جمعی، بر خلاف هنجارهای مورد قبول جامعه عمل میکنند، عمل آنها «انحراف گروهی» نامیده میشود (کوئن، ۱۳۷۹، ۲۱۷)
25- Negative polarity
26- به گفته مدرسی، این عنوان تنها به خاطر بازار داشتن یا فروش داشتن این دف نیست، بلکه حضور آنها در بازارهای مختلف هم دلیل این نامگذاری است.
27- شایانذکر است، جواد مدرسی خود استفاده از این اصطلاح (نقاشی بازاری) را چندان صحیح نمیداند چراکه اعتقاد دارد همان نقاشان آکادمیک هم نگاه جدی به فروش آثار خود دارند. (مدرسی، ۱۳۹۶،۷)
دو فصلنامۀ «پژوهشهای میانرشتهای هنر» (اسفند ۱۴۰۴)
۱ نظر