امین ماسوری
موسیقی، سلطه و رهایی
هنر و بهویژه موسیقی، باید از سلطۀ نهادها آزاد باشد؛ نهادهایی که چه دولتی و چه سرمایهدارانه، همواره گرایش به مدیریت، تعیین ارزش و مهار خلاقیت دارند. موسیقی فولکلور، تا زمانیکه بهعنوان بیان جمعی و خودانگیختۀ زیستِ مقاومتآمیز باقی بماند، نیرویی رهاییبخش است؛ نه بهسبب «اصالت فرهنگی»، بلکه بهسبب ساختار افقی، زبان انتقادی، و بیمیانجی بودن آن.
لذا باید بر ابزار تولید فرهنگی تأکید داشت. در دورهای که ابزار ضبط، پخش و توزیع در دست سرمایهداران فرهنگی است، موسیقیهای محلّی نیز ناچارند برای بقا، خود را با منطق بازار تطبیق دهند. از سوی دیگر، طبقات فرودست، که خالقان این موسیقیاَند، اغلب به حاشیۀ مصرف آن رانده شدهاَند. شکاف طبقاتی، نه فقط در تولید ثروت، بلکه در تولید و دسترسی به فرهنگ نیز عمل میکند.با اینحال، در چارچوب خاص میتوان به احیای انتقادی موسیقی فولکلور اندیشید؛ احیایی که نه مبتنی بر نوستالژی، بلکه بر بازپیوند این موسیقی با بسترهای اجتماعی، مقاومت طبقاتی و تخیل رهاییبخش باشد.
سخن پایانی
بازخوانی موسیقی فولکلور ایران از منظر طبقاتی، راهی است برای بازشناسی صداهای حذفشده در تاریخ رسمی. این صداها، برخلاف موسیقی رسمی یا تجاری، حامل امکانهایی برای بازاندیشی رابطۀ ما با قدرت، تاریخ و زیستن جمعیاَند. دفاع از موسیقی فولکلور، بهمثابه عمل نظری و فرهنگی، دفاع از امکان هنر بهمثابه کنش رهاییبخش است؛ نه در خدمت اقتدار، که در خدمت مشارکت، نقد و تخیل اجتماعی.
در جهانیکه سرمایهداری، هنر را یا به کالا بدل کرده یا به ابزار مشروعیت سلطه، بازگشت به سنّتهای موسیقایی مردمی، با نگاۀ انتقادی، شاید همان راهی باشد که والتر بنیامین «نجات تصویرهای سرکوبشدۀ گذشته» مینامید.
منابع برای مطالعۀ بیشتر
• احمدی، بابک. ساختار و تأویل متن. تهران: نشر مرکز، ۱۴۰۳.
• اسکات، جیمز سی. سلطه و هنر مقاومت، ترجمۀ افشین خاکباز، تهران: نشر مرکز، ۱۳۹۶.
• بنیامین، والتر. «تزهایی دربارۀ فلسفۀ تاریخ». در: در آستانۀ مدرنیته. ترجمۀ مراد فرهادپور، فصلنامۀ ارغنون، شماره ۱۱ و ۱۲، ۱۳۷۵.
• –. دربارۀ زبان و تاریخ. ترجمۀ مراد فرهادپور و امید مهرگان، تهران: نشر هرمس، ۱۴۰۳.
• بارت، رولان. امپراتوری نشانهها. ترجمۀ ناصر فکوهی، تهران: نشر نی، ۱۴۰۰.
• –. تریفوناس، پیتر پریکلس. بارت و امپراتوری نشانهها. ترجمۀ محمود مقدس، تهران: نشر مهرگان خرد، ۱۳۹۴.
• گرامشی، آنتونیو. دفترهای زندان. ترجمۀ حسن مرتضوی و اکبر معصومبیگی، تهران: نشر چشمه، ۱۴۰۳.
• جاوید، هوشنگ. فرهنگ موسیقی کار در ایران. تهران: انتشارات سوره مهر، ۱۴۰۲.
• کوهن، دن. «موسیقی و سیاست در خاورمیانه». Ethnomusicology Forum، جلد ۲۲، شمارۀ ۲، ۲۰۱۳.
• هاوزر، آرنولد. خاستگاه اجتماعی هنرها. ترجمۀ م. آزاد، فیروز شیروانلو، محمد علی صوتی، رضا فرخ فال، نشر فرهنگسرای نیاوران، ۱۳۵۷.
• –. تاریخ اجتماعی هنر(چهار جلدی)، ترجمۀ ابراهیم یونسی، نشر خوارزمی، ۱۳۷۷.
• –. فلسفۀ تاریخ هنر، ترجمۀ محمدتقی فرامرزی، تهران: نشر نگاه.
• ماسوری، امین. فرهنگواژۀ موسیقی لرستان. تهران: سوره مهر، ۱۳۹۶.
با عرض پوزش از بینندگان عزیز سایت که با تاخیر به روز رسانی سایت را مشاهده کردند.